در زمان وزارت اعتضادالسلطنه ـ وزیر معارف ـ به سال 1280 قمری در دارالفنون سابق كتابخانه ای كوچك وجود داشت. در تاریخ 17 جمادی الثانی 1316 ق كتابخانهٔ دیگری به نام كتابخانهٔ ملتی در همان محل تأسیس شد و در تاریخ اول حمل 1324 قمری، در زمان وزارت علاء الملك ظاهراً دو كتابخانهٔ یادشده ادغام شده، یك كتابخانه رسماً افتتاح شد و شروع به كار كرد.

از سال 1338 قمری این كتابخانه به اسم كتابخانهٔ معارف نامیده شد و از سال 1353 ق (1313 ش) به نام كتابخانهٔ عمومی شناخته شد و همان سال (9 دی ماه 1313 ش) آیین نامه ای با 23 ماده و 4 تبصره برای آن تدوین شد و به تصویب وزیر معارف وقت رسید. در این هنگام كتابخانه در دو اتاق تحتانی مدرسهٔ دارالفنون قرار داشت.

كتابخانهٔ عمومی معارف در سال 1315 ش فقط چهارده هزار جلد كتاب چاپی و سیصد نسخهٔ خطی داشت. در همین تاریخ وزارت فرهنگ (وزارت آموزش و پرورش كنونی) در صدد تأسیس كتابخانه ای متناسب با احتیاجات اهالی پایتخت برآمد و در شهریور ماه 1316 ش ساختمان نوبنیاد كوچكی در خیابان قوام السلطنه به كتابخانهٔ ملّی واگذار شد. كه گنجایش یك میلیون كتاب داشت اما به رغم فراهم آمدن مقدمات آن، بروز جنگ جهانی دوم این اقدام را به تعویق انداخت.

كتابخانهٔ ملی، هنگام افتتاح در حدود 32 هزار جلد كتاب چاپی و سیصد نسخهٔ خطی داشت كه بیش از نیمی از كتب چاپی آن از كتابخانهٔ سلطنتی به آن جا منتقل شده بود. از همین تاریخ به بعد، ترتیب و تنظیم كتابها آغاز شد و در تیرماه 1318 تالار مطالعهٔ آن مفتوح و مورد استفادهٔ عموم واقع شد. كه همان هنگام سازمان و آیین نامه هایی جدید نیز بدین منظور برای آن در نظر گرفته شد.

● عمارت كتابخانهٔ ملّی

محل كنونی كتابخانهٔ ملی، میانهٔ كاخ وزارت امور خارجه و موزهٔ ایران باستان قرار دارد. فضای كتابخانهٔ ملی 3750 متر مربع، عمارت قدیم آن پانصد متر، و ساختمان ضمیمهٔ آن كه بین سالهای 40ـ1335 احداث شد، در حدود 570 متر مربع زیربنا دارد.

در این عمارت وسایل روشنایی و تهویه و حرارت مركزی، قفسه های آهنی و اثاثیه فنی كتابداری و وسایل جلوگیری از آتش سوزی احتمالی پیش بینی شده است.

▪ عمارت قدیم كتابخانهٔ ملی دو طبقه دارد: در طبقهٔ اول تالار فردوسی ـ مخصوص تشكیل انجمنها و سمینارهای علمی و ادبی و فنی ـ ، تالار نمایش كتابهای چاپی و خطّی و نسخ نفیس، دفتر كتابخانه و بایگانی، دفتر مدیر كل كتابخانه ها، دفتر رییس و معاون كتابخانهٔ ملّی، دایرهٔ جراید و مجلات، دایرهٔ ثبت كتابها و اجازهٔ انتشار، دایرهٔ فهرست نویسی و طبقه بندی و تهیه و چاپ كتابشناسی ملی قرار دارد، و در قسمت زیرین ساختمان دستگاه حرارت مركزی و انبارها واقع است. قسمت عكاسی و صحافی و تلفنخانه نیز در ساختمان ضمیمه متمركز شده است.

در طبقهٔ دوم گنجینهٔ تالار كتابهای چاپی و خطی، تالار مطالعه جراید و مجلات، شعبهٔ كتابهای مرجع و شعبهٔ كتابهای ایرانشناسی واقع شده است.

● ساعات كار و طرز استفاده از كتابخانه

كتابخانهٔ ملی تعطیلات تابستانی ندارد و جز تعطیلات رسمی، همه روزه از ساعت 7 تا 13 یا 8 تا 2 بعدازظهر بر حسب تغییر فصل، و از 4 تا 8 بعدازظهر در دو نوبت (جمعاً ده ساعت) دایر است. جمعه ها نیز تالار مطالعه از ساعت 8 تا 13 مفتوح و برای استفادهٔ عموم آماده است.

طبق اساسنامهٔ كتابخانه، اشخاصی میتوانند از كتابخانه استفاده كنند كه عضو آن باشند. شرایط عضویت عبارت است از ارایهٔ معرفینامه (از یك مؤسسهٔ رسمی یا عمومی از قبیل ادارات و مدارس و تجارتخانه ها و مانند آن)، و تسلیم یك قطعه عكس كوچك (استفاده از كتابهای كتابخانه، ولو نسخه های خطی و نفیس و نادر و منحصر، هیچ گونه محدودیتی ندارد و استنساخ و عكسبرداری از آنها مجاز است).

● سازمان كتابخانهٔ ملی

كتابخانهٔ ملی از ادارات وزارت فرهنگ و هنر، و رییس آن زیر نظر مدیر كل ادارهٔ كتابخانه ها انجام وظیفه میكند و دارای دو قسمت است: قسمت فنی و قسمت اداری. قسمت فنی شامل: دایرهٔ كتابهای خطی، دایرهٔ كتابهای چاپی، دایرهٔ جراید و مجلات، شعبهٔ كتابهای مراجعه، شعبهٔ ایرانشناسی، دایرهٔ فهرست نویسی و طبقه بندی و تهیه و چاپ كتابشناسی ملی، سرویس مبادله بین المللی كتاب، سرویس كتابخانهٔ سیار، سرویس صحافی و عكاسی؛ قسمت اداری نیز شامل: دایرهٔ دفتر، دایرهٔ ثبت كتابها و اجازهٔ انتشار، دایرهٔ حسابداری، دایرهٔ كارپردازی و صاحب جمعی اموال است.