از زمانی که بشر اجتماعی شد، نیاز به برقراری ارتباط را احساس کرد. به همین دلیل به دنبال روشهایی گشت تا بتواند با همنوعان خود ارتباط برقرار کند و از این طریق پیامهایی را ارسال نماید. در گذشته های دور، برقراری ارتباط از راه دور برای بشر دشوار بود. در ابتدا او دود و آتش را به عنوان وسیله ارتباطی مورد استفاده قرار داد و رفته رفته ابزارها و وسایل متنوع و پیشرفته ای را برای این کار ابداع کرده و به کار گرفت. در عصر حاضر به مدد فن آوری رایانه و اطلاعات، وسایل الکترونیک ارتباطی بسیاری پدید آمده است که هر یک با قابلیت ها و ویژگی های خاص خود به نوعی به مدد بشر شتافته است.

در گذشته تمامی فعالیتهای کتابخانه ها به صورت حضوری و صرفا در محیط فیزیکی کتابخانه صورت می گرفت. اما در حال حاضر با به وجود آمدن مسایلی چون ترافیک، کمبود وقت، ضرورت صرفه جویی در منابع و... انسانها دریافته اند که می توان بسیاری از کارها را بدون حضور فیزیکی و محدودیت زمانی و مکانی خاصی انجام داد. به همین دلیل واژه هایی چون دورکاری[2]، دورپزشکی [3]، دورآموزی [4] و... مبتنی بر مصادیق واقعی به وجود آمده و مورد استفاده قرار گرفته اند.

کتابخانه های عمومی نیز که وظیفه برقراری ارتباط با مخاطبین را دارند می توانند به راحتی از این ابزارهای ارتباطی جدید برای برقراری ارتباط با مخاطبین استفاده نمایند. این ابزارها دارای مزیتهایی چون سرعت، ارزانی، انعطاف پذیری و دسترسی آسان هستند. به همین دلیل استقبال کاربران را در پی داشته و برقراری ارتباط بیشتر با کتابخانه را در پی دارند.

▪ برخی از ابزارهای نوینی که می تواند در کتابخانه های عمومی مورد استفاده قرار گیرد به شرح زیر است:

ـ پست الکترونیکی (E-mail)

ـ گفتگوی پیوسته (Chat)

ـ گروه بحث الکترونیکی (Discussion group)

ـ میزگرد الکترونیکی (Forum)

ـ وب لاگ (وب نوشت) (Weblog)

ـ پیام کوتاه تلفن همراه (Short Message Service =SMS)

1) پست الکترونیکی:

پست الکترونیکی به عنوان یکی از پرکاربردترین و محبوب ترین ابزارهای مبتنی بر وب، کاربردهای فراوانی را در کتابخانه دارد. کتابخانه ها می توانند بسیاری از پرسشهای مرجع و معمولی، درخواستهای خرید کتاب، درخواستهای رزرو، درخواست های اطلاع از وجود یک منبع در کتابخانه، اطلاع در خصوص برنامه های کتابخانه را از طریق پست الکترونیکی با استفاده کنندگان کتابخانه رد و بدل نمایند.

2) گفتگوی پیوسته:

با استفاده از این امکان، می توان کتابخانه را در هر زمان و مکانی قابل دسترس نمود. ویژگی همزمان بودن گفتگوی پیوسته و پاسخ سریع به درخواستها و پیامها باعث شده که بسیاری از کتابخانه ها کتابدار مرجع الکترونیک خود را با استفاده از این امکان ایجاد نمایند. حتی ممکن است کتابدار در محیط فیزیکی کتابخانه نباشد و در منزل یا جای دیگری به پیامها و درخواستهای مشتریان کتابخانه پاسخ بگوید.

3) گروه بحث الکترونیکی:

شیوه کار در گروه بحث الکترونیکی مبتنی بر پست الکترونیکی است. هر کاربری که عضو گروه بحث می شود، نشانی پست الکترونیکی او در سیاهه اعضا ثبت می شود. از این پس هر پیامی که از طریق پست الکترونیکی به آدرس گروه بحث الکترونیکی ارسال شود، به طور خودکار برای تمامی اعضا ارسال می شود. هر یک از اعضا نیز می توانند از طریق پست الکترونیکی خود پیامی را برای کلیه اعضای گروه ارسال نمایند. به این طریق در کتابخانه های عمومی می توان گروههای بحث الکترونیکی مختلفی را در موضوع های متنوع راه اندازی کرد و راهی را برای پرداختن به مسایل و مشکلات اعضا باز کرد. از این طریق اعضا گروه بحث و کاربران با یکدیگر به تعامل پرداخته و حتی به کتابخانه در رفع مشکلات آن کمک می کنند. هم اکنون گروه های بحث الکترونیکی تخصصی و عمومی زیادی در جهان وجود دارد که در رفع مشکلات تخصصی و عمومی کاربران و کتابداران موثر هستند. برخی از این گروههای بحث عبارتند از: AUTOCAT, COPCAT, USMARCو...

یکی از گروه های بحث الکترونیکی فعال در زمینه کتابداری و اطلاع رسانی در ایران گروه بحثLIS (Library and Information Science Discussion group) است. این گروه که نزدیک به 8 سال از فعالیت آن در کشور می گذرد به همت جناب آقای دکتر فتاحی، عضو هییت علمی گروه کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه فردوسی مشهد در سال 1376 راه اندازی شد. در مدت فعالیت این گروه، پرسشهای بسیاری مطرح شده، اخبار بسیاری رد و بدل شده و محیط خیلی خوبی برای ارتباط و آشنایی کتابداران با یکدیگر و تجربیات آنها در کتابخانه هایشان شده است. در پیوست 1 دستورالعمل استفاده و عضویت در این گروه بحث به عنوان نمونه ای برای راه اندازی چنین گروهی ارایه می شود.

4) میزگرد الکترونیک:

این ابزار نیز به عنوان یکی از ابزارهای ارتباطی نقش مهمی را در فعالیتهای کتابخانه ایفا می کند. شیوه کار میزگرد الکترونیکی به این طریق است که در سایت وب یک کتابخانه از طریق نرم افزاری خاص، محیطی در نظر گرفته می شود که افراد بتوانند در زمینه های مختلف به تبادل نظر بپردازند. هر فرد ابتدا باید با پرکردن یک برگه اطلاعات (فرم)، اطلاعات لازم برای شناسایی و نام کاربری و گذرواژه خود را در اختیار نظام قرار دهد. این اطلاعات پس از بررسی و تایید توسط مسیول مربوطه به بانک اطلاعات اعضا اضافه می شود و معمولا از طریق یک پیغام که به پست الکترونیکی فرد ارسال می شود، تایید عضویت به او اطلاع داده می شود. پس از عضویت، کاربر با وارد کردن نام کاربری و گذرواژه خود در جای مخصوص، وارد میزگرد می شود. معمولا در این میزگردها، موضوع های تخصصی وجود دارند که افراد مایل به شرکت در هر یک از بحث های تخصصی، وارد َآن شده و به صورت پیوسته و همزمان با افراد دیگر به بحث و تبادل نظر می پردازند. اکنون حتی با استفاده از یک دوربین اینترنتی و میکروفن می توان صدا و تصویر فرد را نیز دریافت کرد. این ابزار نیز بسیار در کتابخانه های مختلف کاربرد داشته و می تواند به تبادل اطلاعات و رفع مشکلات افراد در ارتباط با کتابخانه کمک کند.

5) وب لاگ (وب نوشت):

وبلاگ از دو واژه"وب" و " لاگ" تشکیل شده و در لغت به معنای" به اشتراک گذاشتن وب " می باشد.یعنی فضایی که در آن هر یک از کاربران اینترنت می توانند به صورت پیوسته (آنلاین) اطلاعات خودرا به اشتراک بگذارند. وبلاگ محیطی است که به شما اجازه می دهد افکار، عقاید، یادداشتهای شخصی، مقالات، عکس و آنچه دوست دارید دیگران بخوانند، منتشر کنید. دیو واینر که بنا به نظر برخی وبلاگ نویسان دارای طولانی ترین وبلاگ است، وبلاگ را اینگونه تعریف می کند:

" وبلاگ ها سایت های روزآمدی هستند که غالبا به مطالب و مقالات موجود در وب، همراه با دریافت نظرات خوانندگان اشاره دارند. وبلاگ در واقع نوعی تور پیوسته با یک راهنمای انسانی است، سیاستهای وبلاگ نویسان متفاوت است لیکن ساختارها، شکل و اساس کلیه وبلاگ ها مشابه می باشد."

وی چهار عامل کلیدی را برای شناخت وبلاگ ها معرفی می کند:

1) وبلاگ شخصی است، به وسیله یک شخص یا گروهی از اشخاص تهیه می شود.

2) وبلاگ روی وب است، روزآمد شده و از طریق یک مرورگر وب قابل دسترسی است.

3) وبلاگ منتشر می شود، انتشار وبلاگ جریانی خودکار است.

4) وبلاگ قسمتی از جامعه است، در محیط وبلاگ مردم علایق عمومی و مشترک خود را به وسیله وب به اشتراک می گذارند.

موارد فوق ممکن است با گذشت زمان و تغییر در ساختار وبلاگ دستخوش تغییرات جزیی شوند اما به طور اساسی نمی توان هیچ یک از آنها را از تعریف وبلاگ حذف کرد. پام برگر نیز تعریفی از وبلاگ ارایه داده است: "اگر به صفحه وبی برخوردید که به صورت تاریخی تنظیم شده، مانند یک یادداشت روزانه، خواه به صورت عمومی یا موضوعی، تعدادی پاراگراف های بلند و کوتاه و لینکهایی مانند"بیشتر" یا "در اینجا بخوانید"، به همراه مکانیسمی که در آن خواننده قادر به ثبت عقاید و نظرات خود باشد، در این صورت شما با یک وبلاگ روبروهستید".

از نقطه نظر کاربران یک وبلاگ وب سایتی است با:

1) محتوی مرتب شده ای که مطالب آن به صورت متن، لینک و تصویر با نظم تاریخی معکوس منتشر می شود؛

2) برچسب زمان برای هر مطلب تا خواننده زمان ارسال مطالب را بداند؛و

3) آرشیو مطالب قدیمی تر که به سادگی قابل دسترسی است.

از بین تعاریف مختلفی که از وبلاگ ارایه شده است به نظر می رسد تعریف پیتر اسکات از وبلاگ مناسب تر است، وی می گوید:" یک صفحه وب خلاصه که به طور تاریخی فقره های اطلاعاتی را منتشر می کند" (کرمی، 1384).

وبلاگ محیطی است که به شما امکان انتشار ایده ها، افکار و دیدگاههاخود، همانند یک روزنامه نگار را می دهد. احتیاجی نیست که یک مقاله و یا داستان طولانی بنویسید. یک وبلاگ نویس ذهنیات خود پیرامون مسایل مورد علاقه اش را ارایه می کند، بدون اینکه این ایده ها به طور کامل بررسی شده باشند یا مثلاً از لحاظ دستور یا زیبایی جمله در حد عالی باشند. با استفاده از ابزارهای ساخت وبلاگ، بدون نیاز به صرف وقت و هزینه برای طراحی کامل یک سایت اختصاصی، تنها با پر کردن چند فرم تحت وب می توانید شروع به نوشتن مطلب در قالب یک ســایت اختصاصی کنید (وب لاگ چیست؟، 1384).

یکی از بزرگترین مزیت وب نوشت ها در حال حاضر این است که استفاده از آنها بسیار ساده و در عین حال رایگان است. کتابخانه ها حتی اگر تخصص، تجهیزات و بودجه کافی برای راه اندازی سایت وب نداشته باشند می توانند با استفاده از امکانات رایگان یک وب نوشت ایجاد کرده و خدمات خود را اریه نمایند.

5) پیام کوتاه تلفن همراه

یکی دیگر از ابزارهایی که می تواند بسیار مورد استفاده قرار گیرد، نظام پیام رسان کوتاه تلفن همراه است. از طریق این امکان می توان بسیاری از اطلاعات مفید و مناسب کاربران را با سرعت و بدون هزینه در اختیار آنها قرار داد. کتابخانه ها از این طریق قادر خواهند بود ضمن تبلیغ فعالیتها و برنامه های خود، این احساس را در کاربران به وجود آورند که آنها به جایی تعلق دارند که مدام در اندیشه ارایه خدمات به آنها است. مسلما وقتی کسی به کتابخانه دعوت شود با میل بیشتر مراجعه کرده و از خدمات توصیه شده یا بخشهای دیگر کتابخانه بهره می گیرد.