حقیقت بی كران

اشاره:

سخن از شخصیت و فضایل معصومین(ع) برای انسان های عادی دشوار است؛ زیرا به راحتی نمی توان حقیقت آنان را شناخت، پس بهتر آن است كه یا به وحی الهی و قرآن مراجعه كرد، یا از فرمایشات پیامبر گرامی(ص) و ائمه معصومین(ع) كمك گرفت تا بتوان به گوشه ای از حقایق بی كران آن گوهرهای پاك دست یافت.
تلاش دانشمندان و پژوهش گران دنیای اسلام نیز همین جهت را نشان می دهد. این نوشتار نگاهی به جست و جوی ابن ابی الحدید درباره ی شخصیت حضرت زهرا(س) دارد. هرچند فقط به بعضی از زوایای وجودی آن حضرت اشاره می شود، اما مراجعه به منابع اهل سنت از ویژگی های این نوشتار است.

جایگاه زن در جاهلیت

پیامبر بزرگوار اسلام در سرزمینی مبعوث شد كه مردم آن برای دختر هیچ گونه ارزش انسانی و حقوق اجتماعی قایل نبودند و دختر را مایه ننگ و آبروی بر باد رفته می شمردند. قرآن كریم تصویر زن را در جامعه جاهلی چنین نمایش می دهد: وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِاْلأنـْثى‏ ظَلّ وَجْهُهُ مُسْوَدّاً وَ هُوَ كَظیمٌ؛ «و هرگاه یكی از آنان را به دختر مژده آورند، چهره اش سیاه می گردد؛ در حالی كه خشم [و اندوه] خود را فرو می خورد». و گاه به خاطر فرار از این ننگ به فكر می افتادند كه دخترانشان را زنده به گور كنند. خداوند در این باره می فرماید: یَتَوارَی‏ مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ أیُمْسِكُهُ عَلَی‏ هُونٍ أمْ یَدُسّهُ فِی التّرابِ ألا ساءَ ما یَحْكُمُونَ؛ «از بدیِ آن چه بدو بشارت داده شد، از قبیله ی [خود] روی می پوشاند. آیا او را با خواری نگاه دارد، یا در خاك پنهانش كند؟ وه چه بد داوری می كنند!».

فاطمه(س) از نگاه پیامبر(ص)

در كتاب های اهل سنت روایات زیادی از رسول اعظم(ص) در شأن و جایگاه حضرت فاطمه زهرا(س) آمده است. حضرت زهرا(س)در سایه ی كمالات و فضایل الهی بدان جا رسید كه پیامبر(ص) ایشان را در جایگاه كرامت نزد خود قرار داد. ابن ابی الحدید در این مورد می گوید: «ابوجعفر اسكافی نقل می كند كه پیامبر(ص) به خانه ی فاطمه(س) آمد. علی(ع) در خواب بود. فاطمه زهرا(س) خواست ایشان را بیدار كند. پیامبر(ص) فرمود: آزادش بگذار كه بسیار شب زنده داری های طولانی پس از من خواهد داشت و چه بسیار ستم و جفای سخت كه از كینه ی دشمنان وی به خاندان من خواهد رسید، فاطمه(س) گریست، پیامبر(ص) فرمود: گریه نكن كه شما دو تن با من خواهید بود و در جایگاه كرامت، نزد من هستید».
در گزارش های تاریخی در مورد مقام حضرت زهرا(س) در قیامت روایات زیادی وجود دارد، برخی از این اخبار بیانگر آن است كه در قیامت! هر چشمی شایستگی نگاه كردن به وجود مقدس حضرت فاطمه زهرا(س) را ندارد. ابن ابی الحدید در این باره می گوید: «روز قیامت هنگامی كه زهرا(س) عبور می كند؛ منادی از حاملین عرش ندا می دهد: ای اهل قیامت چشمان خود را ببندید كه فاطمه دختر محمد از این جا عبور می كند»؛ سپس ابن ابی الحدید در ذیل این روایت می گوید: این روایت از احادیث صحیح است و از اخبار ضعیف نیست».
حاكم نیشابوری نیز این روایت را این گونه نقل می كند: «روز قیامت منادی از پشت پرده ها ندا می دهد كه ای اهل قیامت! چشمان خود را از فاطمه دختر پیامبر خدا(ص) ببندید تا عبور كند». وی نیز مانند ابن ابی الحدید مهر تأیید بر این روایت زده و به صراحت می گوید: این روایت صحیح است.

محبت پیامبر اكرم(ص) نسبت به فاطمه(س)

در متون تاریخی گزارش های بسیار بیانگر محبت و علاقه ی وافر پیامبر اعظم(ص) نسبت به حضرت صدیقه ی طاهره (س) است. این ابراز علاقه تنها به دلیل ارائه ی الگوی رفتاری پیامبر(ص) نسبت به فرزندشان نبود، بلكه نكته مهم شایستگی فاطمه(س) بر این مسأله است. ابن ابی الحدید می گوید: «همانا رسول الله(ص) به فاطمه(س) علاقه نشان می داد و او را دوست می داشت. این اكرام و تعظیم پیامبر اكرم(ص) به فاطمه(س) بیش از آن بود كه مردم گمان می كردند و فراتر از آن بود كه معمولاً مردها دخترانشان را دوست داشتند؛ به گونه ای كه از حد محبت پدر به فرزند گذشته بود».
عایشه در مورد شدت علاقه و محبت پیامبر(ص) نسبت به فاطمه(س) می گوید: «من كسی شبیه تر از فاطمه در كلام و حدیث نسبت به پیامبر(ص) ندیدم. فاطمه هرگاه بر پیامبر(ص) داخل می شد، پیامبر(ص) به او خوش آمد می گفت و جلوی او بلند می شد و دست او را می گرفت و می بوسید و او را در جای خود می نشاند».
علاقه وافر رسول خدا(ص) به فاطمه زهرا(س) در زمان حیات پیامبر و پس از آن زبانزد همه بود و كسی نمی تواند آن را انكار كند. در تأیید این مطلب از عایشه سؤال شد: «محبوب ترین مردم نزد رسول خدا(ص) چه كسی بود؟ در پاسخ گفت: از بین مردان محبوب ترین علی و از بین زنان، فاطمه بود».
در روايت ديگري پیامبر(ص) فرمود: «محبوب ترین مردم به من فاطمه است».
گاهی برای این كه پیامبر علاقه خود را نسبت به فاطمه(س) و فرزندان ایشان نشان دهد و به مردم بفهماند كه آنان نیز باید چنین باشند؛ در مجالس و محافل مختلف محبت خود را ابراز می كرد.
ابن ابی الحدید در بیان این واقعیت می گوید:
«ابن دیزیل در كتاب خویش (صفین) از زیدبن ارقم نقل می كند كه گفت: همراه رسول خدا(ص) بودیم و او در خانه بود؛ در همین حال وحی بر او نازل شد و ما در گرمای سخت منتظر آن حضرت بودیم. در این هنگام علی همراه فاطمه و حسن و حسین آمدند و در سایه ی دیوار منتظر پیامبر(ص) نشستند؛ همین كه پیامبر(ص) از خانه بیرون آمد و ایشان را دید، نزد آن ها رفت و ما همچنان سر جای خود ایستاده بودیم؛ آن گاه پیامبر(ص) در حالی كه با جامه ای كه با آن سایه ای بر سر آن ها افكنده بود و یك طرف آن را خود آن حضرت و طرف دیگرش را علی در دست داشت، نزد ما آمد و عرضه داشت: "پروردگارا من ایشان را دوست دارم، آنان را دوست بدار! پروردگارا من با هر كس كه با ایشان در صلح و آشتی است، در صلح و آشتی هستم و با هر كس كه با ایشان جنگ كند در حال جنگم." زیدبن ارقم گفت: پیامبر این كلام را سه بار تكرار فرمود».
ابن ابی الحدید می گوید: «پیامبر زیاد فرمود، نه این كه یك بار گفته باشد كه هر كس فاطمه(س) را اذیت كند، مرا اذیت كرده است و اگر او را به غضب آورد من را به غضب آورده است».
به این مضمون روایات زیادی در كتب اهل تسنن وارد شده است؛ از جمله:
«عن ابن الزبیر عنه(ص) انّه قال: "إنّها فاطمةَ بضعةُ مِنّی یُؤذِینی مَا آذَاهَا؛ فاطمه پاره ی تن من است؛ هركس او را اذیت كند مرا اذیت كرده است.»
و نیز فرمود: «فاطمةُ بضعةُ منّي فَمَن أغْضَبَها أغضَبَنى؛ فاطمه پاره تن من است؛ هر كس او را به غضب وادارد، من را غضبناك كرده است».
به راستی به خشم آوردن پیامبر در پی آزردن آن حضرت است و هر كس پیامبر را بیازارد؛ محكوم به عذاب دردناك است؛ زیرا خداوند می فرماید: (...والّذین یُؤذوُن رسول اللهِ لَهُم عذابٌ أَلیم) ؛ «و كسانی كه پیامبر خدا را آزار می رسانند، عذابی پر درد [در پیش] خواهند داشت».
همچنین می فرماید: «یا فاطمةُ إنّ اللهَ یَغْضِبُ بِغَضَبِكَ وَ یَرضَی لِرِضَاك؛ ای فاطمه! همانا خداوند غضب می كند به خاطر غضب تو و راضی می شود به خاطر رضایت تو».
در این روایت و مشابه آن، جایگاه بلند آن حضرت معلوم می شود؛ زیرا خشم و خشنودی او ملاك و موجب خشم و خشنودی خداست.
فاطمه(س) برترین زن جهانیان؛ نكته ی قابل ذكر آن است كه برخی روایات حضرت مریم(س) را به عنوان برترین زنان عالم شمرده است؛ همچنان كه قرآن نیز بدان اشاره فرموده است.
پس چگونه می توان آن را به حضرت زهرا(س) نیز نسبت داد؟!
در پاسخ می گوییم: برخی روایات حضرت مریم(س) را بر زنان همان عصر برتری داده است؛ همچنان كه رسول اعظم(ص) به زهرای مرضیه(س) می فرماید: «راضي نيستي كه سيده زنان جهان باشى؟ و فاطمه زهرا(س) سؤال می كند: مگر مریم سیده ی زنان جهان نیست؟ پیامبر اكرم(ص) می فرماید: او سیده زنان عصر خود بود و تو سیده همه ی زنانی».
علامه طباطبایی(ره) در ذیل آیه 42 سوره آل عمران می فرماید: «مریم از جمیع جهات بر زنان عالم برتری ندارد و این آیه می خواهد بیان كند كه مریم دارای ویژگی خاصی است كه باعث برتری او بر زنان جهانیان شده، كه همان ولادت عجیب مسیح(ع) است كه هیچ زنی بدون شوهر بچه دار نشده است و خداوند می خواهد بفرماید كه این امر عجیب موجب تقدیم و انتخاب مریم شده است و بعد هم آیاتی كه مؤید این مطلب است را می آورد».
زمخشری نیز به این مطلب اشاره دارد كه مراد آیه این است كه خداوند به مریم(س) عیسی را بدون پدر عنایت فرمود.
پس به حسب روایاتی كه در آن ها از فاطمه(س) به عنوان سیده ی زنان جهانیان تعبیر شده است، جای هیچ شبهه ای باقی نمی ماند و فراوانی این مطلب در روایات شیعه و اهل سنت شبهه را حل می كند. ابن ابی الحدید نیز می گوید: «پیامبر(ص) در محضر خاص و عام بارها، نه یك بار و در مقامات مختلف، نه در یك مقام، فرمود كه فاطمه(س) سیده زنان جهانیان است».
وی همچنین می گوید: «این كه سید رضی(ره) از فاطمه زهرا(س) به عنوان سیده ی نساء تعبیر كرده است، به این خاطر می باشد كه اخبار زیادی از پیامبر(ص) نقل شده كه فرمود: فاطمه(س) سیده ی نساء عالمین است». ابن ابی الحدید در جای دیگر می گوید: «همچنین روایت شده است كه پیامبر اكرم(ص) هنگامی كه فاطمه(س) را در مرگ خود گریان دید، به ایشان فرمود: آيا خشنود نيستي كه بهترين زنان اين امت هستى؟»
هدف ابن ابی الحدید از بیان این مطلب تبیین فضایل فاطمه زهرا است كه در روایات به وفور دیده می شود.
در جای دیگر ابن ابی الحدید در ذیل كلام امیرالمؤمنین(ع) كه فرمود: «منّا خیرُ نساء العالمین»، می گوید: «مراد از خیر نساء العالمین؛ فاطمه(س) است و پیامبر(ص) در این مورد نص صریح فرمود و هیچ جای خلافی در آن نیست».
یقین ابن ابی الحدید بر این مطلب زیادی آن در اخبار و روایات است؛ همچنان كه در بین مسلمین نیز معروف و مشهور می باشد و جای هیچ اشكالی در آن نیست. عایشه نیز می گوید: «پیامبر به فاطمه فرمود: ای فاطمه! آيا دوست نداري كه بهترين زنان جهان باشى؟ و برترين زنان مؤمنين و بهترين اين امت باشى؟»
اهل سنت نیز اگر در فضیلت عایشه روایتی بیابند، كه نشانه ی برتری او بر زنان باشد، آن را توجیه می كنند، تا این كه معلوم شود عایشه از حضرت فاطمه(س) برتر نمی باشد.
ابن ابی الحدید در ذیل این روایت كه پیامبر اكرم(ص) فرمود: «فضیلت عایشه بر زنان همچون فضیلت ترید بر دیگر خوراكی هاست»، می گوید: «یاران معتزلی ما، مقصود از كلمه ی زنان در این روایت را همسران پیامبر می دانند؛ زیرا در نظر ایشان فاطمه(س) افضل از عایشه است؛ همچنان كه پیامبر(ص) فرمود: فاطمه(س) سرور زنان جهانیان است».
اگرچه در اصلِ این فضیلت كه در این روایت برای عایشه ذكر شده، نیز شك و تردید وجود دارد و نمی توان به سادگی حتی عایشه را بر زنان پیامبر برتر دانست؛ چه رسد به برتری او بر فاطمه زهرا(س)؛ چرا كه عایشه خود معترف است كه برخی زنان پیامبر بر او برتری دارند؛ از جمله عايشه در مقايسه خود با زينب دختر حجش می گوید: هیچ یك از زنان پیامبر در برتری جایگاه به من نمی رسید؛ مگر زینب دختر جحش كه بر همه زنان پیامبر(ص) مباهات می كرد و می گفت: شما را پدرانتان شوهر دادند و مرا خداوند از فراز آسمان ها به ازدواج رسول خدا(ص) درآورد».
این مطلب بیانگر فضیلت عظیم فاطمه زهرا(س) و رفعت جایگاه آن حضرت است؛ به گونه ای كه هیچ زنی نمی تواند به این مقام دست یابد.
ابن ابي الحديد در جاي ديگر می گوید: «بنی هاشم به بنی امیه می گویند: این كه شما از عاتكه یزیدبن معاویه نام می برید و به او می بالید، ما فاطمه(س) دختر رسول خدا(ص) را نام می بریم كه خود بانوی بانوان جهانیان است».

ازدواج فاطمه(س) به امر الهى:

متون تاریخی بیانگر آن است كه حضرت زهرا(س) خواستگاران زیادی داشت و افراد بسیاری آرزوی همسری او را داشتند؛ چرا كه ايشان دختر بهترين و برترين پيامبر خدا و تربيت شده خانه وحي بود و از نظر فضايل اخلاقى، اجتماعی و خانوادگی سرآمد زنان عصر خود بود. ابن ابي الحديد در تأييد اين مطلب می گوید: «ابابكر و عمر از فاطمه خواستگاری كردند، اما رسول الله(ص) آن ها را رد كرد و فرمود به این كار امر نشده ام، اما بعد از آن كه علی(ع) از فاطمه خواستگاری كرد، قبول نمود و او را به نكاح علی(ع) درآورد». نكته مهمی كه در گزارش ابن ابی الحدید وجود دارد این است كه مسأله ازدواج حضرت زهرا(س) به دستور خدا انجام گرفت و علی(ع) به عنوان كفو فاطمه از جانب خدا انتخاب شد و پیامبر اكرم(ص) از جانب پروردگار مأمور این ازدواج گردید.
نیز نقل می كند كه زنان نزد فاطمه آمدند و گفتند: فلاني و فلاني از تو خواستگاري كردند و تو آن ها را رد كردي و با كسي كه مالي ندارد ازدواج نمودى. وقتی پیامبر(ص) از ماجرا آگاه شد، فرمود: «همانا خدا به من چنین امر كرد كه تو را به نكاح كسی كه اولین مسلمان است در بیاورم».
ابن ابي الحديد به اين نكته ي مهم اشاره مي كند و می گوید: «این كه علی با فاطمه ازدواج كرد؛ این نبود مگر این كه خداوند متعال علی و فاطمه را در آسمان به نكاح هم درآورد و ملائكه هم شاهد بودند».
از ابن مسعود نقل شده كه پیامبر(ص) فرمود: «إنّ الله أمرَنی أنْ ازوّج فاطمة من علیٍّ؛ همانا خداوند مرا امر كرد كه فاطمه را به تزویج علی در بیاورم».

همسر فاطمه(س) بهترین امت از نظر فضایل

فاطمه زهرا(س) تحت تربیت پیامبر بزرگوار اسلام و مادر ارجمند در مركز وحی و خانه ای كه جبرییل به آن جا رفت و آمد داشت و آیات الهی را بر رسول اكرم(ص) نازل می فرمود، پرورش یافت و به بالاترین مقام كه همانا عصمت است، رسید؛ از این رو هر كسی صلاحیت همسری او را ندارد و باید انتخاب همسر برای او با اجازه مستقیم خداوند متعال باشد. ابن ابی الحدید می گوید: «وقتی ابابكر و عمر از فاطمه خواستگاری كردند، پیامبر اكرم(ص) آن ها را رد نمود و فرمود: من به این فرمان داده نشده ام، اما هنگامی كه علی از او خواستگاری نمود، قبول فرمود و آن ها را تزویج نمود؛ آن گاه پیامبر اكرم(ص) خطاب به فاطمه(س) فرمود: من تو را به كسی كه از همه امت زودتر اسلام آورد، تزویج نمودم».
و نیز در همین موضوع از پیامبر اكرم(ص) آمده است: «... من تو را به علی(ع) تزویج نكردم؛ مگر این كه به دستور آسمانی بود، آیا نمی دانی كه علی(ع) برادر من در دنیا و آخرت است؟!».
بنابراین باید همسر فاطمه زهرا(س) از نظر فضایل و كمالات همسنگ و كفو او باشد و علی(ع) بهترین خلق و امت اسلام است و هیچ كس در فضیلت به مقام ایشان نمی رسد. همین امر موجب شد تا خداوند متعال به تزویج آنان امر نماید.
ابن ابی الحدید می نویسد: «ابان بن عياش می گوید: از حسن بصری در مورد علی(ع) پرسیدم. گفت: "درباره ی او چه بگویم كه سابقه و فضل و نزدیكی به رسول خدا(ص) و دانش و حكمت و فقه و اندیشه و فراوانی مصاحبت و دلیری و پایداری و تحمل سختی و پارسایی و قضاوت در او جمع بود. همانا علی در كار خویش سخت بلند مرتبه بود. خداوند علی را رحمت كند و درود خدا بر او باد"، من گفتم: "ای ابوسعید! آیا برای كسی غیر از پیامبر(ص) می گویی درود خدا بر او باد؟" گفت: "هرگاه نامی از مسلمین برده شود، بر آن ها طلب رحمت كن و بر پیامبر(ص) و افراد خانواده اش و خاصّه بر بهترین فرد خاندانش درود بفرست." گفتم: "آیا علی از حمزه و جعفر بهتر است؟" گفت: "آرى، گفتم: "و از فاطمه و دو پسرش بهتر است؟" گفت: "آرى! به خدا سوگند كه او بهتر از همه ي ايشان است و حال آن كه پیامبر(ص) فرمود: پدر حسن و حسین از آن دو بهتر است. و پیامبر اكرم(ص) به فاطمه فرمود: من تو را به بهترین امت تزویج كردم"».
فاطمه زهرا(س) نیز با كمال میل به این ازدواج راضی بود و با ادب كامل رضایت خود را به پیامبر(ص) اعلام نمود.
ابن ابی الحدید می گوید: «پیامبر(ص) به فاطمه فرمود: آیا راضی نیستی كه من تو را به كسی كه از همه زودتر اسلام آورد و از همه عالم تر است و در حلم از همه با فضیلت تر است، تزویج كنم؟ فاطمه عرض كرد: بلی راضی هستم یا رسول الله!».

حضرت مهدیاز نسل فاطمه(س)

یكی دیگر از فضایل حضرت فاطمه(س) این است كه حضرت مهدیاز نسل ایشان می باشد.
این كه در آخرالزمان حضرت مهدیظهور خواهد نمود و جهان را پر از عدل خواهد كرد جزو ضروریات دین اسلام است و اهل تسنن و شیعه در این باره اتفاق دارند. نكته ی مشترك دیگر میان فِرَق گوناگون آن است كه مصلح جهانی و دادگستر، از نسل و سلاله ی فاطمه زهرا(س) است و خداوند، ایشان را برای چنین روزی ذخیره كرده است.
ابن ابي الحديد در اين رابطه می گوید: «شیخ ابوعثمان از قول ابوعبیده روایتی را نقل می كند كه امام صادق(ع) فرمود: «وَبِنا تختم لابِكُم؛ دولت حق به ما ختم می شود، نه به شم».
پس از آن می گوید: این اشاره به مهدیاست كه در آخر الزمان ظهور می كند و اكثر محدثین بر این باور هستند كه او از نسل فاطمه(س) است و یاران معتزلی ما منكر او نیستند و در كتاب های خود به نامش تصریح كرده اند و شیوخ معتزله به وجود او معترفند».
مسلم است كه حضرت مهدیبا این خصوصیات از نسل فاطمه(س) است و در آن هیچ تردیدی نیست. و این مسأله نیز از جمله فضایل فاطمه زهرا(س) شمرده می شود كه یكی از فرزندان وی جهان را پر از عدل و داد خواهد كرد.