کد : 4701
تاریخ درج مقاله : دوشنبه 27 مهر 1388 
کاشت و تکثیر گیاهان زینتی
قدمت کشت و کار و نگهداری گل ها در ایران شاید همزمان با شروع کشاورزی بوده است. با نگاهی به تاریخ و فرهنگ ایران بنظر می آید که همواره ایرانیان در زمینه موضوعات مرتبط با گل ها جایگاه خوب و ارزنده ای داشته اند.
 گروه : علم و دانش / کشاورزی و شیلات
● جایگاه گلکاری در ایران

▪ اهمیت تاریخی: قدمت کشت و کار و نگهداری گل ها در ایران شاید همزمان با شروع کشاورزی بوده است. با نگاهی به تاریخ و فرهنگ ایران بنظر می آید که همواره ایرانیان در زمینه موضوعات مرتبط با گل ها جایگاه خوب و ارزنده ای داشته اند.

▪ اهمیت اقتصادی: شاید قدیمی ترین گلخانه های موجود در ایران که در حال حاضر هم فعال هستند قدمتی در حدود 75 70 سال دارند. در حقیقت اهمیت اقتصادی این رشته، سابقه طولانی در ایران دارد. زمانی که بسیاری از کشورها نامی در زمینه پرورش گل و گیاه نداشته اند کشور ما با داشتن گلخانه های خوب و قابل قبول در زمان خود وضعیتی مناسب داشته است. کشت و کار پرورش گل های زینتی در ایران بعنوان یک رشته اقتصادی سابقه ای به قدمت احداث گلخانه ها ندارد اما از زمان های گذشته، گلخانه دارها کار تکثیر و پرورش گیاهان را برای سرگرمی، و گذران اوقات فراغت انجام می دادند. در سال های اخیر بدلیل نیاز روز افزون بازار و خواست افراد جامعه و بدلیل محدود شدن فضای زندگی مردم این وضعیت کاملاً تغییر کرده است. بطوری که در سال های اخیر احداث گلخانه های نسبتاً مجهز و کارآمد بمنظور کشت و پرورش و تکثیر گیاهان زینتی و نیز توسعه اقتصادی پیشرفت زیادی داشته است. ایران یکی از خواستگاه ها و زادگاه های طبیعی گیاهان زینتی از جمله لاله، سنبل، زنبق، سیکلمه و برخی از درختچه ها و تعداد زیادی از درختان میوه بشمار می آید، و در منابع علمی دنیا اسناد و مدارک مربوط به این موضوع موجود است. ولی از نظر اقتصادی و صادرات گل و گیاه هنوز موقعیت مناسبی در سطح دنیا ندارد.

● جایگاه ایران از نظر جغرافیایی

▪ موقعیت جغرافیایی ایران از دو نظر قابل ارزش است :

- از نظر آب و هوایی

- موقعیت نسبت به کشورهای همسایه.

1) ایران در یک منطقه پر رود با طول روز بلند و روشنایی کامل آفتاب قراردارد و از این نظر می تواند در بسیاری از هزینه های مربوط به گرم کردن و روشن نگه داشتن گلخانه ها که برای کاشت و تکثیر گیاهان زینتی اهمیت زیادی دارد، صرفه جویی کند.

2) موقعیت ایران بدلیل قرار داشتن در کنار کشورهای پر مصرف گل و گیاه از نظر اقتصادی حایز اهمیت است. همسایه های شمالی و جنوبی ایران از خریداران بسیار خوب گیاهان زینتی هستند. ایران با داشتن یک بازار متعادل و نسبتاً ثابت و دایمی قادر است جایگاه واقعی خود را در این عرصه پیدا کند.

● کشورهای مهم تولید کننده و مصرف کننده گل و گیاه

1) هلند

2) ایتالیا

3) آلمان

4)سوییس

5) دانمارک

6) بلژیک

7) سوید

8) ژاپن

9) انگلستان

10) استرالیا

11) فرانسه

12) اسپانیا

13) آمریکا

همانطور که مشاهده می کنید هلند مقام اول در بین همه کشورها را دارد و بقیه کشورها در رتبه بعدی قرار گرفته اند. از لحاظ موقعیت جغرافیایی و آب و هوایی و هم چنین وضعیت نیروی کار، ایران در مقایسه با هلند از موقعیت مناسب تر و ارزان تری برخوردار است. ارز آوری گل و گیاه برای ایران یک موقعیت انحصاری است. در کشور ما گاهی ارز آوری گل های شاخه بریده با ارز آوری نفت مقایسه می شود. بطوری که فروش 2 تا 3 شاخه گل (از بعضی انواع گل ها) می تواند ارز آوری معادل یک بشکه نفت را داشته باشد و صادرات گل ها و گیاهان زینتی می تواند جانشین صادرات نفت شود. اما پارامترهای لازم و شاخص های قابل قبول بازار جهانی برای پرورش گل و گیاه را باید مهیا کرد.

رشته ها و زیر شاخه های متعددی در رابطه با گلکاری یا Flowery culture وجود دارد. یکی از این موارد استفاده از اندام های گیاهان زینتی می باشد. از لحاظ موقعیت مصرفی گیاهان زینتی را به سه دسته تقسیم می کنند :

گیاهان یک ساله یاAnnual Plants ؛ گیاهان زینتی که بعنوان گل های فضای سبز استفاده می شوند. این گیاهان معمولاً مقاوم به سرما نیستند و دوره زندگی نسبتاً کوتاهی دارند. مانند گل اطلسی و آحار.

گل های دایمی یا Perennial Plants؛ گیاهانی که بیش از یک سال در فضای آزاد قابلیت رشد و نمو دارند. مانند گل تاج الملوک، داودی و زنبق های دایمی.

گیاهان آپارتمانی یا Indoor Plants؛ گیاهانی که فقط در فضای محدود آپارتمان ها و گلخانه ها قابل نگهداری هستند. مانند برگ انجیلی و فوتوس.

انجام تحقیقات برای صادرات گل ها و گیاهان زینتی یک امر مسلم و ضروری است. هم چنین مجموعه عواملی که در این راستا باید مد نظر قرار گیرند عبارتند از :

ـ نوع خاک و بستر مورد پرورش گیاهان؛

ـ نوع محصول ارایه شده؛

ـ تداوم تولید در طی یک زمان معین.

● انواع گلکاری یا Flowery culture

گیاهان گلدار گلدانی یا Pot Plant؛ گیاهانی که در فضای مستور آپارتمان رشد و نمو می کنند و بخش زینتی آن ها همان گل است. مانند گل حنا، سیکلامن ایرانی، آزالیا و

گل های شاخه بریده یا Cut Flowers؛ گروه بسیار بزرگی از گیاهان زینتی در این رده هستند. تعداد زیادی از گیاهان زینتی بعنوان بخش های بریده شده و جدا از پایه مادری قابل عرضه به بازار هستند. نظیر انواع میخک، ژربرا، رز و ارکیده.

بسته به نوع بازار و سلیقه خریداران تقریباً همه گیاهان Cut Flowers شبیه بهم عرضه می شوند. اینطور که برآورد نشان می دهد معمولاً میخک، رز و ژربرا سه محصول رده اول تا سوم گل ها شناخته شده اند.

درختان، درختچه ها و پیچ های زینتی یا Trees, Shrubs and Climbers؛ این مجموعه در کشت و کار گیاهان زینتی جایگاه ارزنده ای دارد و ایران می تواند در این قسمت موقعیت خوبی کسب کند.

● تاسیسات گلکاری

▪ تعریف گل خانه: گل خانه یاGreen house به فضای محدودی اطلاق می شود که قابلیت کنترل شرایط محیطی مناسب را برای رشد گیاهان از نواحی مختلف در طی فصول مختلف یک سال داشته باشد. طبق این تعریف از جمله عملکرد گل خانه، فراهم کردن شرایط محیطی لازم و مورد نیاز محصولی معین است.

گل خانه ها بر حسب اینکه چه نوع مصالح ساختمانی در آن ها بکار برده شده است به نوع ثابت و متحرک تقسیم بندی می شوند. گل خانه های ثابت و متحرک بنا بر نیاز در موقعیت معین، در جایی که مدنظر ما است احداث می شوند.

گل خانه های ثابت، به گل خانه هایی گفته می شود که مصالح ساختمانی بکار رفته در آن ها از جنس پایدار و با دوام باشد. پس باید سالیان سال از آن ها استفاده کرد. بنابراین نکاتی در ساخت گلخانه های ثابت باید در نظر گرفته شود.

● نکات مهم در احداث گلخانه های ثابت

1) فاصله گلخانه تا بازار مصرف؛

2) کیفیت آب از نظر سختی؛

3) وجود بازارهای فروش محلی؛

4) دسترسی به کارگران متخصص.

● انواع گلخانه های ثابت

▪ گلخانه یکطرفه: از یک جهت از نور کامل آفتاب بر خوردار است و از جهت دیگر از مصالح ساختمانی پوشیده شده است. این نحوه ساخت و ساز گل خانه برای مناطقی با شرایط محیطی نسبتاً دشوار بسیار مطلوب است. در مناطقی که سرمای شدید یا یخبندان های طولانی وجود دارد، ساخت این گلخانه ها به صرفه می باشد.

▪ گلخانه دو طرفه: از دو جهت بطور کامل از نور آفتاب بهره مند است. این گلخانه برای کشت و پرورش بسیاری از محصولات، ایده آل و مناسب است. زیرا از جهت نور و درجه ی حرارت بطور کامل از نور خورشید بهره می برد.

▪ گلخانه نیمه دو طرفه: از یک جهت بطور کامل از نور آفتاب برخوردار است و از جهت مقابل تا نیمه از مصالح ساختمانی پر شده و نیمه دیگر از جنس شفاف (شیشه) است.

گلخانه های سه گانه هر کدام برای یک اقلیم معین مناسب می باشند. اما بطور کلی برای مناطق مختلف ایران گلخانه های دو طرفه بسیار مناسب و مطلوب هستند. چرا که در کشور ما، به علت برخورداری از نور فراوان مخصوصاً در زمستان می توان در مصرف سوخت صرفه جویی بسیار خوب و با ارزشی داشت.

● عوامل قابل کنترل در گلخانه ها

1) درجه حرارت؛

2) نور؛

3) رطوبت؛

4) مقدار گاز کربنیک(Co2).

هر کدام از عوامل قابل کنترل در گل خانه ها جداگانه توضیح داده می شوند.

درجه حرارت در گل خانه ها

تنظیم درجه حرارت در گل خانه ها شرط اولیه برای رشد و نمو بسیاری از گیاهان است. نیاز گیاهان به درجه حرارت دامنه های مختلفی دارد. بعضی از گیاهان درجه حرارت های بالاتری نیاز دارند مثل گیاهان مناطق گرمسیری. بعضی دیگر در درجه حرارت های کمتر از 20 درجه سانتیگراد هم بخوبی رشد و نمو می کنند، مانند گیاهانی که از مناطق سردسیری منقل شده اند نظیر پامچال که در جنگل های شمال دیده می شود.

اما چگونگی تنظیم درجه حرارت در گلخانه ها بستگی به سیستم گرمایی دارد. انواع بخاری ها یا سیستم های گازی و می توانند مورد استفاده قرار بگیرند. اما دو شرط اولیه موجود در عامل گرم کننده عبارتند از:

1) توان توزیع یکنواخت دما در سطح گلخانه را دارا باشد؛

2) فاقد اثرات مخرب زیست محیطی باشد.

● نیاز نوری گیاهان

همه گیاهان به یک اندازه به نور نیازمند نیستند. بعضی از گیاهان نیاز به نور فراوانی دارند و بعضی دیگر به نور کمتری نیاز دارند. بنابراین گیاهان را از نظر نیاز نوری به سه گروه بزرگ تقسیم می کنیم:

▪ گیاهان روز بلندLDP : Long Day Plants برای به گل رفتن بین 10 تا 14 ساعت به نور نیاز دارند، مانند گیاهان فصلی تابستانه نظیر آحار، اطلسی، ناز و میمون.

▪ گیاهان روز کوتاه SDP: Short Day Plants برای به گل رفتن نیاز نوری کمتر از 12 ساعت دارند. که در نقطه مقابل گیاهان روز بلند قرار می گیرند، مثل گل داودی.

▪ گیاهان بی تفاوت به طول روز NDP: Neutral Day Plants برای نگهداری در منزل بسیار مناسب و مطلوب هستند. مثل گل حنا یا بگونیا که حساسیتی نسبت به طول روز ندارند و در تمام طول سال گل دارند.

به گل بردن گیاهان روز کوتاه در طی ساعات روشنایی، طولانی به موضوع کنترل نور بر می گردد. در کشور ما با توجه به اینکه روزهای آفتابی خیلی زیاد است باید نیاز نوری گیاه شناخته شود تا گیاه در طی روزهای بلند بخوبی از رشد رویشی برخوردار باشد. لذا گیاهان روز کوتاه را به وسیله ی پایین آوردن ساعات روشنایی، بوسیله یک پرده تیره رنگ، و اصطلاحاً ایجاد شب های طولانی به گل می بریم.

● نور در گلخانه ها

در گلخانه ها مقدار نور را به وسیله ی پوشاندن شیشه ها با حصیر، پاشیدن گِل و یا رنگ های قابل شست و شو و یا با استفاده از چادر های الکترونیکی، کنترل می کنیم.

● کنترل رطوبت در گلخانه ها

تأ مین رطوبت یکی از پارامترهای مهم در گلخانه ها است. برای رشد و نمو گیاهان، البته باید نیازهای رطوبتی گیاهان را بشناسیم. بعضی از گیاهان به رطوبت های خیلی بالا نیاز دارند و بعضی دیگر به رطوبت کمتری نیاز دارند، مثل گل کاغذی. بعد از شناخت نیاز رطوبتی گیاهان، آن ها را در گلخانه های خاص خود جایگزین می کنیم یعنی همه گیاهان در یک نوع گلخانه نگهداری نمی شوند. در سطوح تخصصی و بزرگ، هر گلخانه برای یک محصول و یا تعدادی محصول مشابه با نیاز های یکسان در نظر گرفته می شود.

راه ها و روش های مختلفی برای تأمین رطوبت گل خانه ها وجود دارد که عبارتست از:

1) آبیاری؛

2) پاشیدن آب به سقف و کف و جدار گلخانه؛

3) کاربرد دستگاه های بخار ساز.

● گاز کربنیک در گلخانه ها

کاربرد Co2 تقریباً معادل استفاده از مواد غذایی، کاربرد پیدا کرده است. در کشور ما که گیاهان از لحاظ نوری در وضعیت مناسبی قرار دارند می توان با بالا بردن مصرف Co2 راندمان محصول را نیز بالاتر برد.

وجود Co2برای انجام عمل فتوسنتز ضروری است. این واکنش شیمیایی منجر به تولید محصول سبز یا عملکرد گیاه می شود . در این واکنشCo2 عامل بسیار مهمی تلقی می شود.

▪ فرمول فتوسنتز

6 CO2 + 6 H2O C6H12O6 + 6 O2

گلخانه های ایزوله و با شرایط استاندارد دارای Co2هستند. لذا گلخانه هایی که ارتباط کمتری با فضای خارج دارند و یا گلخانه هایی که تبادل گازی کمی دارند و در معرض رفت و آمد های مکرر و متوالی نیستند برای مصرفCo2 مناسب تر هستند.

● عوامل مؤثر در میزان مصرف Co2

1) فصل و موقعیت زمانی: در فصل های گرم و پر نور سال مقدار مصرف Co2 بیشتر است؛

2) نوع محصول: بسته به نوع محصول نیاز به Co2 نیز متفاوت است؛

ـ سن گیاه: گیاهان مختلف در سنین مختلف نیازهای متفاوتی به Co23.دارند.

● بسترهای کشت، تکثیر و پرورش گیاهان زینتی

▪ انواع محیط های کشت برای ریشه زایی

- ماسه؛

- پرلایت؛

- ورمیکولایت؛

- مخلوط ماسه و پرلایت.

● ماسه

- محیط کشت معروف؛

- فاقد هر گونه عناصر؛

- ارزش آن به واسطه وجود تخلخل کافی، وجود اکسیژن و حفظ رطوبت.

اولین محیط کشت ماسه است که برای ریشه دار کردن گیاهان ارزشی خاص دارد، زیرا قلمه های جدا شده از پایه های مادری ذخیره غذایی به اندازه کافی دارند. اندازه ذرات ماسه و تخلخل بین این ذرات بسته به نوع قلمه ها متفاوت است پس بهتر است که برای قلمه های مختلف اندازه معینی از محیط کشت را استفاده کنیم.

● پرلایت

- منشا آتشفشانی؛

- سفید رنگ؛

- فاقد هرگونه ذخیره غذایی؛

- ارزش آن به واسطه ذخیره آب تا 4 برابر وزن خود.

دومین محیط کشت که برای تکثیر قلمه ها استفاده می کنیم پرلایت است. و به دلیل خصوصیات ذکر شده، در ریشه دار شدن قلمه ها یا گیاهانی که در غیر محیط خاک پرورش می یابند بسیار مفید و مناسب است. اندازه ذرات پرلایت بین 4- 2/1 میلی متر است و بسته به نوع مصرف و نوع قلمه برای تکثیر از پرلایت های نرم و نسبتاً درشت استفاده می کنیم. معمولاً مخلوطی از پرلایت های خیلی نرم و نسبتاً درشت به نسبت مساوی ترکیب می کنیم و بعنوان یک بستر ریشه زایی از آن استفاده می شود.

● ورمیکولایت

- ماده معدنی از نوع میکا؛

- حاوی سیلیکات منیزیم، آلومینیم و آهن است.

در حقیقت یک رس حرارت دیده است که می تواند مقدار زیادی آب را جذب کند. ورمیکولایت بدلیل قیمت نسبتاً بالایی که دارد مصرف چندانی ندارد. بعلاوه بعلت جذب آب حجمش زیاد می شود و نباید تحت فشار قرار گیرد، زیرا تخلخلش را از دست می دهد. فقط در موارد خاص برای سازگاری دادن یک گیاه حاصل از کشت بافت در محیط جدید از این ماده استفاده می شود. بنابر این برای تکثیر معمول و متداول گیاهان عمدتاً ماده مورد مصرف پرلایت یا ماسه است.

● مخلوط ماسه و پرلایت

- به نسبت مساوی مخلوط می شوند؛

- در سطح کاربردی مصرف زیادی دارد.

چهارمین محیط کشت، مخلوط ماسه و پرلایت است. به نسبت مساوی یک حجمی از پرلایت و ماسه نرم (همان چیزی که در اصطلاح باغبانی ماسه بادی می گویند) را با هم مخلوط می کنند و قلمه ها را در آن قرار می دهند. بعد از ریشه دار شدن قلمه ها و اطمینان از حجم ریشه، قلمه ها به محل مناسب دیگر انتقال می یابند.

محیط های کشت قلمه ها فاقد هر گونه ذخیره غذایی بوده و بدلیل آنکه فوق العاده سبک هستند تخلخل زیادی دارند و نمی توانند مواد غذایی را به مدت زیادی در خود نگه دارند. بعد از ریشه دار شدن گیاهان چون نیاز به عناصر معدنی در گیاه خیلی بالا می رود، در یک خاک مناسب که ذخیره کافی این مواد را دارند کشت می شوند.

● محیط های پرورشی گیاهان کشت خاکی

- متداولترین محیط کشت شناخته شده خاک یا Soilاست. تعریف خاک و انتظاری که از خاک برای نگهداری طولانی یک گیاه می رود، بسته به نوع گیاه و نیاز خاص غذایی آن گیاه متفاوت است. گیاهان علفی و آپارتمانی نیاز به یک بافت بسیار سبک دارند، بافتی که تخلخل کافی دارد و آب را به اندازه مناسب در خود نگهداری می کند و ریشه ها در آن بخوبی تنفس می کنند.

- ترکیبی با نسبت مساوی از خاک برگ، ماسه بادی و خاک زارعی و دارای یک بافت خوب و مناسب برای پرورش گیاهان آپارتمانی اصطلاحاً خاک سبک نامیده می شود.

- خاک سنگین در باغبانی کاربرد خیلی زیادی ندارد، فقط گیاهانی که ساختمان ریشه ای بسیار قطور و قوی دارند مثل گل کاغذی و هم چنین شاه پسند درختی و درختچه ختمی چینی در خاک های سنگین بهتر رشد و نمو می کنند.

- غیر از خاک ترکیبات مصنوعی دیگر مثل پیت هم استفاده می شود. Peatخاکی است که از بقایای در حال تخمیر اندام های مختلف گیاهی بوجود آمده است. پیت های طبیعی حاصل تخمیر خزه ها هستند. دو خزه معروف بنام های Sphagnum و Hyponum در اروپای شمالی به وفور یافت می شوند و معادنی که از این خزه ها در اروپای شمالی بدست آمده تحت عنوان تورب یا پیت خالص به بازار عرضه می شوند. پیتPH بسیار پایینی دارد و برای گیاهان اسید پسند و آن هایی که نیاز به PH پایین دارند بسیار مناسب و ایده آل است.

● هیدروپونیک کشت بدون خاک گیاهان

- پرلایت؛

- ورمیکولایت؛

- پشم سنگ؛

- پوکه معدنی.

البته این مواد فاقد هر گونه ذخیره غذایی هستند و مواد غذایی بطور مصنوعی به این سیستم ها باید اضافه شوند. پرلایتی که مواد غذایی لازم به آن اضافه شده باشد بحث محیط کشت هیدروپونیک Hydroponic را به میان می آورد. معادن خاک پیت در چند ناحیه (عمدتاً در شمال ایران) شناسایی شده اند ولی این معادن دقیقاً حاصل تخمیر دو خزه معروف هاپونوم Hyponum و اسفاگنوم Sphagnum نیستند. پیت یا تورب ایران رنگ روشن تری دارد در حالیکه پیت اروپا دارای رنگ قهوه ای بسیار تیره است. PH پیت در معادن ایران خیلی زیاد و گاهی بیش از 7 می باشد (یعنی از حد خنثی کمی بالاتر است) ولی PH پیت های اروپایی حدود 5/4 است. هم چنین معادن کشف شده در ایران قابل توسعه در سطح وسیع نمی باشند.

● رشد و نمو

مهم ترین عامل بعد از بستر رشد، عوامل موثر در رشد و نمو گیاه می باشند. ابتدا تفاوت بین رشد و نمو را یادآور می شویم (البته این تفاوت در فرهنگ نامه انگلیسی بیشتر نمایان است).

رشد یا Growthبزرگ شدن سلول ها و افزایش تعداد سلول ها را گویند. به عبارت دیگر منظور از رشد افزایش تعداد و حجم سلول هاست.

نمو یا Developmentبه مفهوم اختصاصی شدن و تمایز سلول هاست. ممکن است سلولی رشد زیادی داشته باشد ولی نمو نکرده باشد. هر وقت گیاه از مرحله ای وارد مرحله ی دیگر شود نمو یافته است. مثلاً گیاه گلخانه ای را در نظر بگیرید که چند سالی رشد رویشی داشته ولی تا زمانی که وارد فاز گل دهی نشده باشد نمو نداشته است. به معنای دیگر نمو پدیده ی تخصصی شدن سلول هاست.

● عوامل موثر بر رشد و نمو

▪ داخلی:

الف) عوامل ژنتیکی،

ب) هورمون های نباتی.

▪ خارجی:

الف) حرارت،

ب) رطوبت،

ج) نور،

د) گازها.

ابتدا به تعریف عوامل داخلی می پردازیم. خصوصیاتی را که عوامل خارجی بر آن بی تاثیرند را عوامل ژنتیکی می گویند. وقتی خصوصیات، صفر ذاتی هستند طوری که عوامل خارجی بر آن ها بی تاثیرند، برای مثال اگر گیاهی گل های صورتی دارد عوامل خارجی نمی توانند رنگ گل های آن را تغییر بدهند.

کنترل اعمال فیزیولوژی گیاهان در مبحث هورمون ها گنجانده شده است

● کاربرد هورمون های گیاهی

▪ هورمون

هورمون به موادی اطلاق می شود که به مقدار بسیار ناچیز در یک اندام معین از گیاه بوجود می آید و در اندام های دیگر استفاده می شود. با این تعریف شاید تصور شود که هورمون ها صرفاً جزء مواد کاملاً درون ساز گیاه هستند، اما همواره اینطور نیست زیرا هورمون ها هم در داخل اندام های گیاهی و هم به شکل سینتتیک و شیمیایی در خارج ساخته می شوند و روی گیاه القا می شوند. بنابراین علی رغم اینکه یک تفاوت ناچیز بین این دو نحوه ساخت هورمون موجود است بیشترین تفاوت مربوط به اصطلاح انگلیسی است.


کاشف 2 1