کد : 37792
تاریخ درج مقاله : پنج شنبه 6 بهمن 1390 
تاثیر بازی های رایانه ای بر سلامت کودکان
تاثیر بازی های رایانه ای بر سلامت کودکان
 گروه : علم و دانش / کامپیوتر و فناوری اطلاعات / اینترنت و شبکه
روزی روزگاری بازی های کودکان به هفت سنگ و الک دولک محدود بود. در بهترین شرایط توپ پلاستیکی وجود داشت و فوتبال گل کوچک، اما امروز سیمای بازی های کودکان نیز تغییر کرده است. امروزه دیگر به جای گل کوچک فیفا 2008 بر قلوب بچه ها حکمفرمایی می کند و جای هفت سنگ را مرد عنکبوتی گرفته است.

 

دیگر به جای کودکانی که در کوچه ها دنبال یکدیگر می دویدند، کودکانی را می بینیم که پای رایانه با یک مشت سیم و کلید و نور مشغول نابود کردن و کشتن دشمنان هستند. رایانه وسیله ای است که جای خود را در همه قسمت های زندگی انسان باز کرده است و همچون دیگر ساخته های دست بشر، دو روی مثبت و منفی دارد.

یکی از جذابیت های دنیای رایانه که بیشتر از بقیه جنبه ها کودکان و نوجوانان را مجذوب و شیفته خود کرده است، بازی های رایانه ای است، اما آیا این بازی ها برای کودکان مفید است؟ این پرسشی است که پاسخ متخصصان به آن قدری با باورهای عمومی در تضاد است.

بازی اساسی ترین فعالیت کودک است در عین حال یکی از نیازهای اساسی کودکان نیز به شمار می رود. نقش بازی در روند رشد جسمانی و روحی روانی کودکان انکارناپذیر است. یکی از کارکردهای مهم بازی این است که کودک را برای ورود به زندگی بزرگسالی آماده می کنند.

کودک بسیاری از مهارت های فردی و اجتماعی مورد نیاز برای زندگی آینده خود را از طریق همین بازی هایی که به نظر بسیاری بی اهمیت جلوه می کند، می آموزد. بسیاری از متخصصان تعلیم و تربیت سفارش می کنند که مطالب آموزشی در کلاس های درس از طریق بازی آموزش داده شود و نتایج حاصله گویای موفقیت استفاده از این شیوه است.

بازی های رایانه ای، با استفاده از تصاویر جذاب، پرتحرک و زنده و صداهای مهیج، دنیایی از هیجان را به کودکان پرجنب و جوش ارزانی می کند. این جذبه و کشش کودک را به عالمی از تخیلات می برد که در آن خود را قهرمان اصلی ماجرا می پندارند. این بازی ها با ترفندهای مختلف، چنان تاثیری بر فکر و اعصاب کودک تاثیر می گذارند که وی خود را جزیی از این مجموعه ماشینی می پندارد.

● شکل گیری بازی های رایانه ای

براساس تعاریف موجود، بازی رایانه ای نوعی سرگرمی تعاملی است که به وسیله یک دستگاه الکترونیکی مجهز به پردازشگر یا میکرو کنترلر انجام می شود. بسیاری از بازی های رایانه ای به دلیل تولید تصویر متحرک با قابلیت نمایش روی صفحه تلویزیون یا نمایشگر رایانه، بازی ویدیویی نیز محسوب می شوند.

تعداد مخاطبان بازی های رایانه ای در سال های گذشته افزایش چشمگیری داشته و این بازی ها به یکی از پرهوادارترین سرگرمی های موجود تبدیل شده اند. تولید و پیدایش بازی های رایانه ای در دنیا به سال 1947 میلادی برمی گردد طبق آمارهای منتشر شده، روزانه 2 بازی رایانه ای جدید به بازار می آید و تخمین زده می شود که گردش مالی این بازی ها تنها در آمریکا، تا پایان این دهه به بیش از یک میلیارد دلار در سال برسد.

امروزه صنعت بازی های رایانه ای در جهان از چنان جایگاه ویژه ای برخوردار است که در 6 ماهه نخست سال 2007 میلادی فروش این بازی ها در کشورهای اروپایی از فروش فیلم های هالیوودی بیشتر بوده است.

● تقسیم بندی بازی های رایانه ای

بازی های رایانه ای براساس شیوه انجام بازی و حالت گرافیکی به گروه های زیادی ازجمله آموزشی، اتومبیلرانی، استراتژی، اکشن ماجرایی، اینترنتی، تیراندازی، شبیه سازی، ضرباهنگی، ماجرایی، مبارزه ای، معمایی، نقش آفرینی (ایفای نقش) ، ورزشی و هزارتو (لابیرینتی) تقسیم می شوند.

● تاثیرگذاری بالا

ماهیت تاثیرگذار رسانه ها مانند سینما و تلویزیون مدت هاست که به دلمشغولی روان شناسان کودک تبدیل شده است، اما اکنون این مساله مطرح است که تاثیرگذاری بازی های رایانه ای با قابلیت ها و ویژگی های خاص خود، از سینما و تلویزیون نیز بالاتر است. وقتی کودک مشغول تماشای فیلم است با یک روایت یا داستان مواجه می شود که تا حدی بر او تاثیر می گذارد؛ اما این روایت بسته است و کودک نمی تواند آن را به میل خود تغییر دهد.

در مقابل هنگام بازی های رایانه ای، داستان وجود دارد، با این تفاوت که داستان ها عمدتا باز هستند و کودک می تواند به میل خود آن را تغییر دهد یا انتخاب کند. این مساله به کودک احساس آزادی می دهد. در این بازی ها بسیاری از اصول یادگیری مانند همذات پنداری، تمرین، تکرار و پاداش و تقویت به کار رفته است و می تواند اثر شگرفی بر کودک داشته باشد.

● افزایش خشونت

در بدو ورود بازی های رایانه ای به بازارهای آمریکا، هراس بزرگی در میان والدین، مربیان و مراقبان اخلاقی جامعه در زمینه خشونت موجود در این بازی ها به وجود آمد. هراسی که چندان هم بی پایه نبود.

محتوای خشن برخی از این بازی ها به گونه ای است که بچه ها به صورت گروهی یا فردی در پی ضربه زدن، متلاشی کردن ، له کردن و نابودی برمی آیند. اگر به چهره آنها هنگامی که در بازی و در برابر رقیب تصویری خود یا مانع فیزیکی گرافیکی قرار می گیرند، نگاه کنید، براحتی آثار خشم توام با اضطراب را در چهره آنها می توانید ببینید. بعضی از بچه ها از این حالت هم فراتر می روند و ناخواسته فریاد می کشند. این حالت از نظر روانی بتدریج در ذهن و روح بچه ها باقی می ماند و در رفتارهای روزمره آنان مشاهده می شود.

بسیاری معتقدند بازی های رایانه ای جنگی که در آن کودکان با قرار گرفتن در نقش مهاجم جنگجو و سعی در از بین بردن دشمنان فرضی خود دارند، به نوعی تمرین خشونت محسوب می شود.

دکتر سیدمهدی صمیمی اردستانی، استادیار دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در این خصوص می گوید: افزایش خشونت، محدود کردن خلاقیت و کم تحرکی 3 عارضه مهم استفاده بیش از حد از بازی های رایانه ای است و بازی های رایانه ای به علت چارچوب و طراحی محدودی که دارند، نمی توانند به اندازه کافی و لازم در پرورش خلاقیت های کودکان موثر باشند.

این روانپزشک بازی های فیزیکی، فکری و حرکتی کودکانه مثل توپ بازی و پازل دستی را برای تقویت خلاقیت های فکری و حرکتی کودک در مقایسه با بازی های رایانه ای فکری و ورزشی موثرتر می داند و می افزاید: والدین باید زمان و فضای لازم را برای بازی کودک فراهم کنند؛ چراکه تفریح در پارک ها به همراه پدر و مادر بیشتر از بازی های رایانه ای برای کودکان لذتبخش است.

● آسیب های جسمانی بازی های رایانه ای

هنگام بازی چشم به دلیل خیره شدن مداوم به صفحه نمایش رایانه و کم شدن پلک زدن بشدت تحت فشار نور قرار می گیرد و دچار عوارض مختلفی می شود. نوجوانان چنان غرق بازی می شوند که توجه نمی کنند تا چه حد از لحاظ بینایی و ذهنی بر خود فشار می آورند.

مهم ترین علایم بینایی ناشی از بازی رایانه ای به مدت طولانی خستگی چشم، خشکی چشم، سوزش، اشک ریزش و تاری دید است. علت این است که وظیفه اصلی اشک چشم مرطوب نگه داشتن و شستشوی مداوم سطح کره چشم و رساندن اکسیژن و مواد غذایی به قرنیه است. یکی از مهم ترین دلایل خشکی و سوزش چشم هنگام کار با رایانه کاهش میزان پلک زدن است. این مساله به همراه خیره شدن به صفحه مانیتور و تمرکز روی موضوع کار سبب می شود پلک ها مدت بیشتری باز بمانند و در نتیجه اشک روی سطح چشم سریع تر تبخیر می شود.

از سوی دیگر، به دلیل این که کودک در یک وضعیت ثابت تا ساعت ها می نشیند، ستون فقرات و استخوان بندی او دچارمشکل می شود. همچنین احساس سوزش و سفت شدن گردن، کتف ها و مچ دست از دیگر عوارض کار نسبتا ثابت و طولانی مدت با رایانه است. ایجاد تهوع و سرگیجه خصوصا در کودکان و نوجوانانی که زمینه صرع دارند، از دیگر عوارض بازی ها رایانه ای است.

متخصصان اعصاب معتقدند بازی های پرهیجان رایانه ای که در آن صفحه نمایشگر رایانه، پی درپی از فلاش ها و شعاع های خیره کننده نوری پوشیده می شود، در نوجوانان که از نظر عصبی ضعیف اند و برای ابتلا به صرع آمادگی دارند، هیجانات شدید عصبی پدید می آورد.

ضمن این که، در حدود یک درصد از کودکان غیرمبتلا به بیماری صرع، به نور حساسیت دارند، این حساسیت و تحمل تغییر مداوم شدت و ضعف نور در بازی های رایانه ای برای این گروه نیز مشکل ایجاد می کند.

● انزواطلبی

کودکانی که به طور مداوم با این بازی ها درگیرند درونگرا و در جامعه منزوی و در برقراری ارتباط اجتماعی با دیگران ناتوان می شوند. روحیه انزواطلبی باعث می شود کودک از گروه همسالان جدا شود که این خود سرآغازی برای بروز ناهنجاری های دیگر است. وقت گذاری و ارتباط درست میان پدر و مادر و فرزندان هر اندازه بیشتر باشد، زمینه چنین بازی هایی کم تر فراهم می شود.

از سوی دیگر، در بعضی خانواده ها که زن و مرد شاغل هستند و درکنار هم بودن خانواده کمتر شده، بازی های رایانه ای مشکلات را دوچندان کرده است.

● تاثیرات مثبت

با وجود محتوای خشن این بازی ها که سبب انتقال ناهنجاری های فردی در کودکان و نوجوانان و گرایش به خشونت و مصرف گرایی می شود، روان شناسان کمک به هماهنگی بین دست و چشم، رشد کودکان عقب افتاده ذهنی، درک بهتر از فضا، حل بهتر مسایل ریاضی و افزایش دایره لغات و نیز افزایش تجربه اجتماعی را به عنوان پیامدهای مثبت این بازی ها دانستند.

علاوه بر آن، یادگیری و آموزش که توجه ناچیزی به آن شده است، از طریق بازی های رایانه ای میسر می شود.

در واقع گروهی از روانپزشکان معتقدند بازی های رایانه ای و فکری به دلیل داشتن تنوع زندگی برای کودکان مفید است.

دکتر شیرازی، استادیار دانشکده علوم پزشکی ایران در این خصوص می گوید: این بازی ها به سرعت واکنش و گسترش فضای دیداری کودکان اضافه می کند. او می افزاید: برخلاف نظر والدین، این بازی ها علاوه بر موارد گفته شده با آموزش اولویت های مکانی و زمانی و رقابت سالم، آنها را برای ورود به اجتماع آماده می کند.

البته این فوق تخصص روانپزشکی کودک و نوجوان تاکید می کند: وقتی کودکان تا حدی درگیر این بازی ها شوند که از دیگر فعالیت های خود باز بمانند یا در مواردی که با استفاده از آموخته های خود از این بازی به بزرگ ترها یا همسالان خود آسیب بزنند، والدین باید به طور موقت انجام این بازی را ممنوع کنند.

● عدم نظارت

تنها 20 درصد از کل بازی های تولید شده در جهان به بازی های خشونت آمیز اختصاص دارد و 80 درصد بقیه عاری از هر گونه خشونت و صرفا به منظور به کارگیری قوه تخیل، ادراک و تصمیم گیری کاربران طراحی شده است؛ اما جدا کردن این بازی ها از یکدیگر نیاز به یک ارگان نظارتی دارد.

در بسیاری از کشورها روی هر لوح فشرده بازی، رده سنی مختص به آن مشخص شده و فروشنده موظف است آن را در اختیار گروه سنی مذکور قرار دهد؛ همچنین ناشران و توزیع کنندگان بازی های رایانه هنگام خرید به والدین، رده سنی بازی را متذکر می شوند، اما در ایران این طور نیست.

نبود یک ارگان نظارتی قوی برای نظارت بر ورود بازی های رایانه ای خارجی به کشور، رواج مفاهیمی چون خشونت، شهوت، ترس، تضعیف باورهای دینی، کشتار را به دنبال دارد.این بازی ها به صورت کپی شده و با نازل ترین قیمت در اختیار کاربران قرار می گیرد.

به دلیل نبود نظارت، کاربر ایرانی هر نوع بازی را که حتی برایش مضر باشد می خرد. بد نیست بدانید به اعتقاد برخی کارشناسان، هر هفته بین 7 تا 10 عنوان بازی وارد ایران می شود.

● مشکلات فرهنگی

بازی های رایانه ای به عنوان بخشی از فناوری های نوین، تاثیرات ماندگاری بر فرهنگ، رشد و تکوین شخصیت افراد و روش های آموزشی گذاشته است و به دلیل پر کردن بخشی از اوقات فراغت جمعیت سنی کودک، نوجوان و جوان نیازمند توجه جدی است.

متاسفانه به دلیل ناآشنایی والدین با عارضه های ناشی از این بازی ها و همچنین نبود قوه نظارتی قدرتمند و تاثیرگذار در کشور، دایره آسیب پذیری کودکان ایرانی بیش از دیگر کودکان در دنیای بازی های رایانه ای است.

بررسی های انجام شده نشان می دهد نظارت مستمر و موثر در بازار نشر و عرضه بازی های رایانه ای وجود ندارد. بازی های رایانه ای به گونه ای طراحی و ساخته می شوند که مخاطب را وادار کند تا به هر شکل ممکن، به گمان خود به انتهای بازی و در نهایت برتری در آن دست یابد. این نقطه آغازین حمله به ذهن و روح یک کودک یا نوجوان است. استرس و اضطراب ناشی از برتری جویی از همان لحظات اول بازی، ذهن و روح او را تحت فشار می گذارد.

دکتر مخبر دزفولی، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز با تاکید بر این مطلب می گوید: رشد سریع فناوری های اطلاعات، تاثیرات بسیاری بر عرصه فرهنگی داشته است و بازی های رایانه ای و ویدیویی هم به عنوان بخشی از فناوری های نوین تاثیرات ماندگاری بر فرهنگ، رشد و تکوین شخصیت افراد و روش های آموزشی گذاشته و به دلیل پر کردن بخشی از اوقات فراغت جمعیت سنی کودک، نوجوان و جوان ما نیازمند توجه جدی است.

وی می افزاید: با توجه به رسالت فرهنگی که به عهده شورای عالی انقلاب فرهنگی است و تاکیدی که رهبر معظم انقلاب (در دیدارهای سالانه خود با اعضای شورا) بر اهمیت مساله فرهنگ عمومی و مهندسی فرهنگی جامعه داشتند، ضرورت برنامه ریزی برای محصولات فرهنگی جدید بویژه در بخش بازی های رایانه ای از مدت ها پیش احساس می شد.

به گفته دکتر مخبر با توجه به دلایل ذکر شده و ضرورت تاسیس بنیادی برای بازی های رایانه ای، این مساله در دستور کار شورای عالی انقلاب فرهنگی قرار گرفت تا برنامه ریزی، هماهنگی و حمایت از فعالیت های مرتبط با صنعت بازی های رایانه ای را در تمامی زمینه های فرهنگی، هنری، فنی و اجرایی به عهده بگیرد.


علی اخوان بهبهانی
روزنامه جام جم