کد : 36343
تاریخ درج مقاله : شنبه 11 مهر 1388 
ویژگی های قصه ی عامیانه فارسی
بسیاری بر این اعتقادند که میان قصه های عامیانه و قصه های ادب کهن، تفاوتی نیست. برخی پا را از این هم فراتر می نهند و در بحث های ادبی خود، واژه های قصه، داستان، رمان، حکایت و افسانه را چنان سهل انگارانه به کار می برند که گویی تمایزی میان آنها نیست و البته مراد ایشان این است که واژه های فوق معناهای یکسانی دارند.
 گروه : فرهنگ و اندیشه / ادبیات / ادبیات و شعر
بسیاری بر این اعتقادند که میان قصه های عامیانه و قصه های ادب کهن، تفاوتی نیست. برخی پا را از این هم فراتر می نهند و در بحث های ادبی خود، واژه های قصه، داستان، رمان، حکایت و افسانه را چنان سهل انگارانه به کار می برند که گویی تمایزی میان آنها نیست و البته مراد ایشان این است که واژه های فوق معناهای یکسانی دارند.

ایشان گونه های ادبی فوق را نه تنها از نظرگاه عمده ترین نقطه اشتراکشان، یعنی روایت، که از نظرگاه ساختار نیز یکی می دانند. از دیدگاه این افراد، سمک عیار، اسکندرنامه و داراب نامه طرطوسی، نمونه هایی از پیشگامی نویسندگان ایرانی در رمان نویسی ایران به شمار می روند.

از این شمارند، دکتر سیروس شمیسا (انواع ادبی، تهران، باغ آیینه، 1370، صفحات، 137، 251، 182) دکتر ذبیح الله صفا (همان ص 228، به نقل از تاریخ ادبیات ایران) و دکتر محمدجعفر محجوب (ادبیات عامیانه ایران، تهران، نشر چشمه، 1382، ص 611).

اما با وجود نظریه ی چنین بزرگانی، گونه های ادبی، مرزهای نسبتاً مشخصی دارند که آنها را از یکدیگر متمایز می سازد. بسیاری بر این باور اند که رمان نویسی نوین ایران، پس از بوف کور صادق هدایت و داستان کوتاه نویسی امروز فارسی نیز پس از "یکی بود یکی نبود" سید محمدعلی جمالزاده، رخ نمود. ( گرچه دراین میان جایگاه شمس و طغرا ی محمد باقر میرزا کرمانشاهی متخلص به خسرو ، نوشته ی سال 1284 شمسی معلوم نیست ) هر چند که هم این دو، و هم آنان که بعد آمدند همچون صادق چوبک، بزرگ علوی تا هوشنگ گلشیری و محمود دولت آبادی، خواسته یا ناخواسته وامدار ادبیات کهن و قصه های عامیانه بودند؛ اما این بدان معنا نیست، که حاصل عرق ریزی روح ایشان، فرآورده ای همچون آثار سلفشان باشد و ایشان برهمان جاده گام نهاده باشند که پیش تر، سرایندگان قصه های عامیانه و کهن، سنگ لاخ هایش را کوبیده ا ند؛ زیرا با وجود اینکه بعضی مواقع همگرایی هایی در معناهای مشترک ادبیات تمام اعصار، شایبه چنین نگرشی را فراهم می آورد، اما ساختار داستان های امروزی چنان تفاوت های اساسی با قصه های کهن و عامیانه دارد که نمی توان آن دو را زاییده ی یک اندیشه و یک نگاه استادانه دانست.

و این تفاوت حتی در مقایسه قصه های عامیانه فارسی و قصه های ادب کهن فارسی نیز به چشم می خورد. پس بدون در نظر گرفتن تقسیم بندی های قصه، از نظرگاه موضوع، با عنایت به وجود عنصر روایت در کلیه قصه های نثر و نظم، می توان به سه گونه قصه های عامیانه فارسی، قصه های ادب کهن پارسی و داستان امروز ایران اشاره کرد. بدون شک این ترتیب بندی از نظر تاریخ پیدایش هر یک نیز صدق می کند، یعنی ابتدا قصه های عامیانه به صورت شفاهی خلق شده اند و سپس گونه های دیگر ادبی.

اما تعریف هر یک:

1) قصه های عامیانه ی فارسی:

اصلی ترین مشخصه قصه های عامیانه، شفاهی بودن و عدم وابستگی و تعلق آنها به فردی خاص است هر چند این قصه ها نیز گاه مکتوب شده اند، اما هیچ گاه نویسنده آن شهرتی فراتر از نام قصه نیافته است. و نویسنده از بازنویسی اثر به مرحله بازآفرینی و خلق اثری تازه نرسیده است. از این دسته اند: سمک عیار، رموز حمزه، ابومسلم نامه، سندبادنامه، امیرارسلان و اسکندرنامه که البته نام های ظهیری سمرقندی، نقیب الممالک و منوچهر حکیم بر نسخه هایی از سه اثر آخر سنگینی می کند.

قصه های عامیانه بخشی از ادبیات عامیانه به شمار می روند و ادبیات عامیانه نیز به نوبه خود بخشی از دانش مردمی و یا فرهنگ عامه است که معادل آن همان "فولکلور" است که برای اولین بار در سال 1885 م از سوی آمبرویز مورتن به کار برده شد.

2) قصه های ادب کهن فارسی :

به آن دسته از آثار روایی که در دوره های تاریخی گذشته ی ایران، توسط شعرا و نویسندگان ایرانی خلق شده اند، قصه های ادب کهن فارسی می گویند، وجه مشخصه این قصه ها، ارزش ادبی آنها (به کار بردن صناعات ادبی در آنها) و خلق آنها توسط افرادی خاص است. یعنی اگر هم هسته اصلی قصه مورد نظر، بیشتر در میان مردم شنیده می شده ویا توسط افراد دیگری هم ثبت شده است، اما نویسنده ی مذکور در باز آفرینی، آن چنان قدرتی از تخیل و اندیشه روا داشته است که هسته اصلی قصه، دچار دگرگونی اساسی شده و یا با زیباترین شکل، پرداخت شده است.

از این شمارند: اغلب آثار مولوی، فردوسی، نظامی، عطار، سنایی و ...

3) داستان نوین امروز ایران:

غالب منتقدان ادبی، داستان نویسی امروز ایران را مولود فعالیت های ادبی غرب در قرون هجده و نوزده میلادی می دانند و هر چند درمورد اولین رمان و داستان کوتاه ایرانی که به سبک غربی نوشته شده است اختلاف نظرهایی هست، ولی همان گونه که پیشتر هم اشاره شد، غالباً براین اعتقادند که رمان امروز ایران با بوف کور و داستان کوتاه امروز ایران نیز با یکی بود یکی نبود، متولد شد. حال چگونه می توان این گونه های مختلف ادبی را از هم باز شناخت؟ یا به عبارتی وجوه افتراق و اشتراک این گونه های ادبی کدامند؟

الف) وجوه اشتراک

1) روایت:

عنصر روایت در سه گونه بر شمرده فوق وجود دارد؛ در حقیقت روایت اصل اصلی و اساسی شناسایی یک اثر به عنوان قصه است به همین دلیل بررسی مصداق های مختلف از سه گونه ی ادبی فوق نشان می دهد که هدف اولیه همه آنها بیان یک قصه است.

درگیری های ماه پیشانی و نامادری، کشمکش های رستم و اسفندیار، و حتی درگیری های درونی و بیرونی ??جلال آریان?? در رمان ??زمستان 62?? و ??گل محمد?? در رمان ??کلیدر?? در راستای بیان یک قصه و طرح یک اثر روایی آفریده شده اند.

2) خلاقیت:

خلاقیت را هم باید یکی از موارد اشتراک هر سه گونه ادبی مورد بحث دانست، وجود قصه های تکراری در ادبیات عامیانه را می توان دلیلی بر کوشش خلاقانه افراد مختلف، برای تقویت قصه های عامیانه دانست. چه این قصه ها ابتدا، احتمالاً به شکل ساده ای از برخورد یک قهرمان و ضدقهرمان در موقعیتی خاص روایت شده اند و سپس به مرور زمان توسط راوی و یا با یاری قوه ی خلاقه دیگران گسترش یافته اند.

3) عناصر داستانی و ض دداستانی:

هر سه گونه ادبی یادشده از مهم ترین عناصر مختلف داستانی همچون پیچیدگی (گره افکنی و گره گشایی)، انواع کشمکش (عاطفی، ذهنی و جسمانی)، و به طور طبیعی از بحران و تعلیق و اوج سود جسته اند. عنصر ضدداستانی که در قصه های ادب کهن، و قصه های عامیانه توسط برخی داستان نویسان امروزی نیز به صورت نمود شکلی از هنر داستان نویسی، خود را نشان می دهد.

ب) وجوه افتراق:

1) رابطه علّی:

رابطه علّی بین حوادث داستان یا همان طرح و توطیه در وقوع اغلب قصه های عامیانه و قصه های کهن نادیده گرفته می شود، و یا بهتر است بگوییم، به ویژه قصه های عامیانه ی فارسی، عموماً رابطه علّی ضعیفی دارند، در صورتی که در داستان نویسی امروز ایران، رابطه علّی از ضروریات طرح داستانی به شمار می رود. نقطه مشترک بسیاری از داستان های پهلوانی ایران، به ویژه داستان های شاهنامه، بی ارادگی انسان در مقابل تقدیر است؛ چنان که گویی تقدیر، ریشه علّی همه حوادث به شمار می رود. پهلوانان بی هماوردی چون رستم، اسفندیار، سهراب و سیاوش که در مقابله با حوادث سترگ داستان، سرافراز از میدان بیرون می آیند، به گونه ی غیرقابل تصوری در مقابل تقدیر، ضعیف و بی اراده اند و پیشاپیش در مقابل آن چه تقدیر رقم می زند (قوانین اجتماعی حاکم برجامعه) سرتسلیم فرود آورده اند. سام باید از میان پهلوانی و رسوایی یکی را برگزیند، او پهلوانی را انتخاب می کند و این گونه زال را از خود می راند.

رستم؛ باید خنجر در تهی گاه فرزند بنشاند، که می نشاند. اسفندیار، با همه دلبستگی هایش به رستم و در حالی که جهان پهلوان ایران را تا سرحد عشق دوست می دارد، به مصاف رستم می رود و رستم با این که می داند کشتن اسفندیار نابودی خود را در پی دارد، با پیروی از رسم جهان پهلوانی دست به بند نمی دهد و اسفندیار را به خاک در می غلتاند. و این همان قانونی است که افراسیاب را با آگاهی از عواقب وخیم کشتن سیاوش به قتل پرورده رستم (سیاوش) وامی دارد.

بی توجهی به رابطه علّی در قصه های عامیانه به گونه ای دیگر رقم می خورد. در قصه عامیانه ی راه و بی راه، دو دوست برای پیدا کردن کار و پایه ریزی زندگی بهتر از شهر خود بیرون می روند و در مسیر، بی راه، غذای " راه" را می خورد و سپس " راه" گفت و گوی حیوانات را شب هنگام در خرابه ای می شنود و یاد می گیرد که چگونه پولدار شود و در نهایت به پادشاهی می رسد. ولی "بی راه" پس از پی بردن به اشتباه خود و بدبیاری بسیار، مورد سوءظن حیوانات وحشی قرار می گیرد و کشته می شود. اما در آخر، مشخص نمی شود که چرا حیوانات در ابتدا با حس شامه قوی خود نمی توانند بوی "راه" را تشخیص دهند ولی پس از گذشت مدت مدیدی، یادشان می افتد که یک نفر به صحبت ایشان گوش داده است و " بی راه" بیچاره را می خورند، اصولاً منطق حرف زدن حیوانات و فهمیدن انسان ها روشن نیست.

2) شخصیت پردازی:

شخصیت پردازی با توجه به معنایی که در داستان نویسی امروز از آن فهمیده می شود، در اغلب قصه های عامیانه و ادبیات کهن جایگاهی ندارد و بهتر است از واژه های قهرمان و ضدقهرمان، در مورد اشخاص این قصه ها استفاده شود.

قهرمان، سیاه و سفید است یعنی یا خوب است یا بد. در حالی که شخصیت های امروزی بیشتر خاکستری اند. یعنی آمیزه ای از خوبی ها و بدی ها را در خود دارند. قهرمان قادر به انجام کارهای خارق العاده است، در حالی که شخصیت چنین نیست. برای مثال، در یکی از قصه های ادب کهن، می خوانیم که سلطان محمود غزنوی شب هنگام با لباس مبدل به میان مردم خود می رود و با چند سارق آشنا می شود، هر یک از سارقان قادر به انجام کار خارق العاده اند. یکی از آنها در تاریکی شب می تواند چهره ها را بازشناسد دیگری با نگاه کردن به دیوار و زمین تشخیص می دهد که در بن آن دیوار یا زیر آن زمین دفینه ای است و یا چیز دیگری. و سومی می تواند دستش را آنقدر دراز کند که با کمک آن یارانش بتوانند از دیوار بلندی بالا بروند.

در قصه های ادب کهن و در قصه های عامیانه به جای شخصیت، تیپ های متنوعی ارایه شده اند که نمونه های آن را در قصه های امروزی کمتر می توان یافت. تیپ عیَار، وزیر طماع و بدطینت، کچل تنوری، و اسم هایی چون جحی یا جحا، اعرابی، تلخک ( دلقک ) ابوبکر ربانی، از اسامی معروف قصه های عامیانه و قصه های ادب کهن به شمار می روند و نظایر آنها از نمودهای بارز چنین قصه هایی به شمار می روند و اصولاً بسیاری از قصه ها، با اعمال آنها قوام یافته اند، در حالی که تیپ نگاری در قصه های امروزی نه حسن که اگر از اندازه بیرون رود و به ضرورت و ایجاز نیاید، یک عیب بزرگ برای نویسنده و اثر او محسوب می شود.

اما همانگونه که پیشتر هم اشاره شد، نگاه پدیدآورندگان داستان های امروزی به اشخاص داستان با نگاه سرایندگان و نویسندگان قصه های کهن و عامیانه تفاوت اساسی دارد. در بسیاری از قصه های عامیانه قهرمان ها قادرند، پیروزمندانه با دیوها بجنگند، مسافت های طولانی را در چشم به هم زدنی طی کنند و گاه به تنهایی لشکری را از پای درآورند حال آنکه این توانایی ها با خصوصیات شخصیت امروزی که در بستر زندگی، روزگار می گذراند، تناسب ندارد.

در قصه های عامیانه، حوادث خارق العاده آن هم به صورت خلق الساعه رخ می دهند، یعنی زمینه چینی مناسبی برای این رخدادها نمی شود، در حالی که در داستان های امروزی، جز در آثار سورریالیستی و ریالیسم جادویی، به واقعیات حاکم بر روند وقوع حوادث توجه می شود برای مثال در قصه ی ملک جمشید و برادران، دیوی پیدا می شود که هر شب سیبی زرین از باغ پادشاه می کند و یا در قصه ی عامیانه دیگری، خزوکی خودش را به شکل دختر پادشاه درمی آورد و در قصه دیگری، دختری که خونش ریخته شده و مرده است تبدیل به کره بحری (کره اسب افسانه ای) می شود و در خاتمه نیز حیاتی دوباره می یابد. نسیم عیّار، بطلمیوس، جالینوس، ارسطو و اسکندر هم از جمله قهرمان ها و ضدقهرمان های اسکندرنامه ی منوچهر حکیم اند که هر چند هییتی چون انسان دارند، اما قادرند چون پرندگان بپرند و حتی چون آبزیان زیرآب زندگی کنند.

3) توصیف زمان و مکان:

در قصه های عامیانه فارسی و همچنین اغلب قصه های ادب کهن فارسی به توصیف زمان و مکان کمتر توجه می شود در حالی که در داستان های امروزی، توصیف زمان و مکان یک اصل است. زمان در قصه های عامیانه دیروز، تابع منطق خاصی نیست و گاه پس از گذشت صدها سال، تغییری در روحیه، چهره و حتی شیوه گفت و شنود قهرمان ها دیده نمی شود، برای مثال هر چند مورخین عمر اسکندر مقدونی را موقع مرگ کمتر از سی سال ثبت کرده اند ولی اسکندرنامه عمر وی را به چهارصد سال می رساند. در حالی که تغییر چندانی در او و در اغلب اطرافیانش دیده نمی شود. این خصوصیت در اثر بزرگ حکیم طوس، فردوسی بزرگ که خود برگرفته از خدای نامه ای از فرهنگ عامه است به وضوح آشکار است، چنانکه: دوره زمامداری فریدون( فرزند آبتین و فرانک از نسل طهمورث) ، پانصد سال؛ حکومت منوچهر( نوه ی دختری ایرج است و ایرج و سلم و تور سه پسران فریدون اند . ایرج فرمانروای ایران ، سلم فرمانروای روم و خاور و تور فرمانروای چین و ترکان می شود. سپس ایرج به دست دو برادر کشته می شود و مقدمات جدایی سرزمین های تحت فرمانروایی فریدون فراهم می آید ) صد و بیست سال، نوذر( فرزند منوچهر است ) هفتاد سال، دوره پادشاهی کیقباد( شاهزاده ای از نسل فریدون است ) صد سال ؛ کی خسرو( پسر کی قباد است ) صد و شصت سال، و لهراسب صدو بیست سال است.

همانگونه که پیش تر اشاره شد، در قصه های عامیانه کمتر به توصیف مکان پرداخته می شود و ماجراهای قصه های هرقوم به فراخور خصوصیات منطقه محل سکونت تغییر داده می شود، یعنی در قصه های فولکلوریک مردمی که در کناره های دریا روزگار می گذرانند، دریا و سفردریایی و ماهیگیری و پری دریایی، عناصر اصلی قصه ها هستند درحالی که ماجراهای مردم کوهستان بیشتر در کوه و کوهپایه می گذرد. البته عواملی باعث شده تا حوادث برخی قصه ها در عصر بعضی پادشاهان همچون شاه عباس، سلطان محمود غزنوی، متوکل، هارون الرشید و اسکندر بگذرد؛ این قصه ها بدون اشاره به تاریخ دقیق حوادث تنها به ذکر نام پادشاه بسنده می کنند.

▪ مثال؛ از قصه های دیروز( از اخلاق الاشراف عبید زاکانی ) :

سلطان محمود پیری ضعیف را دید که پشتواره خار می کشید، بر او رحمش آمد، گفت: ای پیر، دوسه دینار زر می خواهی یا درازگوش یا دوسه گوسفند یا باغی که به تو دهم تا از این زحمت خلاص یابی؟ پیر گفت: زر بده تا در میان بندم، و بر درازگوش بنشینم و گوسفندان در پیش گیرم و به باغ روم و به دولت تو در باقی عمر آن جا بیاسایم؛ سلطان را خوش آمد و فرمود چنان کردند.

4) پیام و شیوه ارایه پیام داستان:

پیام داستان های امروز به صورت نهفته ارایه می شود در حالی که قصه های کهن و عامیانه فارسی، اساس آفرینش خود را برارایه پیام های اخلاقی بنا نهاده اند؛ پیام هایی که به صراحت بیان می شوند. برای مثال؛ قصه عامیانه اعجوبه و محجوبه، مکتوب حامد فضل بن محمد السرخسی، بنای قصه هایش را (پس از ذکر داستان ملک سماح و دوکنیزک) بر بیان فواید عدل و احسان، دوری از صحبت اشرار، عدل، احسان، حلم، وقار، شجاعت، سخاوت و ... می نهد.

در قصه عامیانه ی هزار و یک روز نیز، شاهزاده خانمی به نام فرخ ناز، به مردان بدبین می شود و از گزیدن همسر می گریزد و دایه این شاهزاده، قصه ها در صفات حمیده و حسنه مردان می سراید و از وفای عشاق، تا طبع شاهزاده به سوی مردان مایل می شود.

▪ مثال از حکایات ادب کهن ( سعدی ):

شیندم که فرماندهی دادگر قباداشتی هردو روی آستر (آغاز و مقدمه ی داستان)

... نه از بهر آن می ستانم خراج که زینت کنم بر خود و تخت و تاج (بخشی از تنه داستان)

اگر زیر دستی درآید زپای حذرکن زنالیدنش بر خدای

چو شاید گرفتن به نرمی دیار به پیکار، خون از مشامی میار (نتیجه داستان)

به مردی که ملک سراسر زمین نیرزد که خونی چکد برزمین

5- زبان:

زبان روایی قصه های عامیانه و ادب کهن، با زبان داستان های امروزی تفاوت اساسی دارد. زبان بسیاری از داستان های امروزی متناسب با سبک نویسنده و متفاوت با شیوه بیان شخصیت های داستانی است. در حالی که زبان قصه های عامیانه و ادب کهن پیوستگی کامل با زبان قهرمان های داستان دارد. شیوه بیان و زبان روایی قصه های شفاهی در انتقال از نسلی به نسلی دیگر تغییر می کند و قصه های عامیانه ای نیز که مکتوب شده اند، اغلب با زبان ادبی عصر مورد نظر و سطح دانش گردآورنده قصه در ارتباط است.

برای مثال سندبادنامه (نگارش محمد بن علی بن محمد ظهیری سمرقندی) که اصل آن در دوره ی انوشیروان خسرو اول ساسانی، به دست برزویه حکیم و طبیب نگاشته شده است، نسبت به نثر امیرارسلان نقیب الممالک که متعلق به دوره قاجاریه است، نثری سنگین و دیر فهم دارد.

6) گفت و گو:

گفت و گو در قصه های عامیانه فارسی و ادب کهن با گفت و گو در داستان های امروزی تفاوت اساسی دارد، گفت و گوی داستان های امروزی در معرفی گوینده، ایجاد کشمکش، زمینه چینی، توضیح صحنه و فضاسازی و همچنین در انتقال فکر و اندیشه مؤثر است. شخصیت ها در داستان های امروزی به فراخور هویت نژادی، زبانی و دینی خود به تناسب سطح سواد و جایگاه شان در طبقات مختلف اجتماعی سخن می گویند، در حالی که در قصه های دیروز، فقیر و غنی، شاه و کدخدا و حتی راوی، تقریباً با یک زبان حرف می زنند و از واژه های تقریباً یکسانی سود می جویند، در یک گفت و گو نویسی خوب از داستان های امروز، گفت و گوها تا حدودی هویت صاحب گفتار را دارند، در حالی که در قصه های کهن واژه هایی که از زبان ملک جمشید و ملک محمد بیرون می آید، با واژه هایی که انسان های ساده ای همچون "راه و بی راه" و یا"کچل تنوری"بیان می کنند تفاوت چندانی ندارند. در این میان حتی موجوداتی چون دیو، پری، مردآزما، آل، جن، اژدها، کره بحری و حیوانات نیز کمابیش به یک زبان حرف می زنند.

7) تکرار:

تکرار هم یکی از وجوه تمایز قصه های عامیانه با داستان های امروز ایران است. در قصه های عامیانه قهرمان ها، بارها و بارها خود را معرفی می کنند و یا حوادث بارها تکرار می شوند (خصوصاً از زبان شخصیت ها) در حالی که در داستان امروزی، حتی نباید یک کلمه اضافه وجود داشته باشد، و مشهور است که اگر به تفنگی در آغاز داستان اشاره می کنیم، باید این اسلحه تا انتهای داستان شلیک کند.

شاید مشهورترین مثال برای تکرار در قصه ی عامیانه، همان تکرارهای قصه شنگل و منگل است. گرگ در هر بار مراجعه اش به بزغاله ها، حرف های خود را تکرار می کند و بزی هم وقتی برای گرفتن به در خانه خرگوش و روباه و گرگ می رود، گفته هایش تکرار می شود.

8) تک خطی بودن قصه های عامیانه:

قصه های عامیانه معمولاً آغاز، میانه و پایان دارند و همانگونه که پیش تر نیز اشاره شد جمله هایی تکراری آغاز و پایان قصه ها را می آرایند. در حالی که داستان های امروزی گاه از انتهای داستان آغاز می شوند، البته در قصه های عامیانه نیز گاه قهرمانی، سرگذشت خود را نقل می کند و این گونه مخاطب را به گذشته می برد، اما قصه های عامیانه به ندرت چند صدایی و چند بعدی اند. "در ادبیات عامه، برخلاف ادبیات معاصر تنها یک موضوع و یا یک ماجرا مطرح می شود و به اصطلاح این نوع ادبیات پرسپکتو ندارد (مانند نقاشی بچه ها). در این جا کمتر جایی برای توضیحات کلامی و صحنه پردازی است گر چه این اصل درباره حکایت کاملاً صادق است اما همان طور که پروپ هم به درستی مطرح کرده، در مورد قصه عامیانه کاملاً صادق نیست( احمد اخوت ، نشانه شناسی مطایبه . تهران ، نشر فردا ، 1371 ) ."


محمد حنیف
سارا شعر