کد : 36168
تاریخ درج مقاله : شنبه 11 مهر 1388 
ادب و ادبیات و قلمرو شعر و شاعری در میان شیعیان
ادب و ادبیات و قلمرو شعر و شاعری در میان شیعیان از آغاز مرتبتی بلند داشته است . شاید مهارت و توانمندی امام علی (ع ) در شعر و ادب و فصاحت و بلاغت کم نظیر او در سخنوری , در بالندگی شعر و ادب شیعی مؤ;ثر بوده است , اما بی گمان , ستیزه ها و جدالهای سیاسی و شورشگریهای انقلابی شیعیان در عصر اموی و عباسی در گسترش و توسعه ادب شیعه مخصوصا در حوزه شعر و شاعری نقش مهمی ایفا کرده است ...
 گروه : فرهنگ و اندیشه / ادبیات / ادبیات و شعر
ادب و ادبیات و قلمرو شعر و شاعری در میان شیعیان از آغاز مرتبتی بلند داشته است .

شاید مهارت و توانمندی امام علی (ع ) در شعر و ادب و فصاحت و بلاغت کم نظیر او در سخنوری , در بالندگی شعر و ادب شیعی مؤثر بوده است , اما بی گمان , ستیزه ها و جدالهای سیاسی و شورشگریهای انقلابی شیعیان در عصر اموی و عباسی در گسترش و توسعه ادب شیعه مخصوصا در حوزه شعر و شاعری نقش مهمی ایفا کرده است .

بویژه پس از حادثه عاشورا در کربلا و شهادت مظلومانه امام حسین (ع ) و شماری از خاندان پیامبر, روح حماسی شیعه در قالب نثر و نظم پرشور تجلی پیدا کرد.

از آغاز تا کنون هیچ حادثه ای چون حادثه کربلا محور و مضمون ادب شیعه نبوده است .

صدها کتاب و هزاران شعر در باره کربلا به زبان عربی و فارسی پدید آمده است .

البته مسیله غدیر نیز جایگاه بلندی در ادب شیعه دارد و غدیریه های فراوانی در قرون اولیه اسلامی سروده شده است .

که علامه امینی بخش زیادی از این غدیریه ها را در مجلدات مختلف کتاب الغدیر گرد آورده است .

به طور کلی میتوان گفت مضامین مهم ادب شیعی در ادب عرب در عصر اموی و عباسی پاسخ گویی به افتراهای مخالفان و شرح مظالم حکام جور و ذکر مصایب و مراثی اهل بیت (ع ) و دفاع از حقوق ایشان و تفصیل حوادثی چون فاجعه طف و حبس و شهادت ایمه (ع ) و کشتار انقلابیون بنی هاشم چون محمد بن عبدالله محض و زید بن علی بن حسین و یحیی بن زید و نیز شرح معجزات و مناقب امام علی (ع ) و اثبات افضلیت و خلافت او و ذکر احادیثی در فضایل ایمه اطهار (ع ) و برشمردن مطاعن غاصبان در حق ایشان و تخطیه آراء و فتاوی بعض فقهای اهل سنت است و در همه آنها روح انقلاب و دعوت به قیام مسلحانه و حالت تعرض و حماسه به چشم میخورد.

در حقیقت ادب شیعه در لفظ و معنی پیرو کلام علی (ع ) و ایمه اطهار (ع ) بوده و بر محور خونخواهی وانتقام از ستمکاران و انتظار بهبود و فرج و اطمینان از آینده بهتر یعنی پیروزی تشیع بر تسنن پیش رفته است (دایرة المعارف تشیع , 2/36).

در ادب عرب شاعران بلند آوازه ای چون حسان بن ثابت , فرزدق , دعبل خزاعی , سید حمیری و کمیت بن زید اسدی , سید رضی , سید مرتضی برخاستند و جملگی در گسترش فرهنگ انقلابی شیعه نقش مؤثری بازی کردند (در مورد ادب شیعه به زبان عربی و شاعران و ادیبان شیعی مقاله ادب شیعه در دایرة المعارف تشیع ), در نوشته حاضر اختصاصا به ادیبان و شاعران شیعه مذهب ایرانی که به زبان فارسی اثری پدید آورده اند پرداخته میشود.

از آغاز گسترش زبان فارسی با اینکه مذهب رایج و غالب در ایران تسنن بوده معهذا کمتر دیوان یا کتابی موجود است که در آن نویسنده یا شاعر به پیشوایان مذهب شیعه توجه نشان نداده باشد.

از جمله بیشتر سرایندگان فارسی زبان از آغاز تا کنون از سخنان حضرت امیر (ع ) در اشعار خود استفاده کرده و جمله های کوتاه سخنان آن حضرت را در آثار خود ترجمه کرده و به کار گرفته اند.

از سرایندگان نخستین فارسی زبان , رودکی (329 ق ) و کسایی مروزی شیعه مذهب بوده اند.

براساس روایات مختلف , رودکی نخستین شاعر برجسته زبان فارسی مذهب اسماعیلیه داشت .

او که نام استاد شاعران و مقدم شعرای عجم را به خود گرفته بود پس از گرویدن نصر بن احمد سامانی به مذهب اسماعیلی , به آن مذهب در آمد.

اما از اشعار موجود او چنین اعتقادی استنباط نمیگردد.

ولی معروفی بلخی از شاعران دوره در ضمن اشعاری چنین گفته : از رودکی شنیدم استاد شاعران کاندر جهان به کس مگر و جز به فاطمی (تاریخ ادبیات در ایران , 1/371 ـ 326).

کسایی مروزی مهمترین و نخستین شاعر شیعه مذهب فارسی زبان است .

کسایی در سال 341 ق زاده شد.

او مسلما تا 391 ق در قید حیات بوده اما اگر قول ناصر خسرو را که خود در سال 394 ق زاده شد و در همه جا از پیری کسایی و زنده بودن او سخن رانده صحیح بدانیم , کسایی تا سال ها بعد زنده بوده است .

کسایی در آغاز شاعری مدیحه سرا بوده اما در اواخر عمر پشیمان شد, و به سرودن مواعظ و اشعار مذهبی پرداخت .

کسایی به طور قطع پیرو مذهب شیعه دوازده امامی بوده و این امر غیر از تصریح صاحب کتاب النقض از اشعار خود او هم بر میآید.

احتمالا در آن زمان تعداد شیعیان دوازده امامی در خراسان رو به افزایش نهاده بوده است .

کسایی با بیان مناقب خاندان پیامبر و سرودن مراثی برای شهدای این خاندان که همواره مورد ستم و ازار بنی امیه و بنی عباس بودند همدردی مردم ایران را با آن خاندان باز گفته است .

قصیده مسمط او کهن ترین سوکنامه ماجرای کربلاست , هرچند دیوان کامل او اکنون در دست نیست اما از همین مقدار بازمانده , اعتقاد کامل او به مذهب شیعه نمودار میگردد.

دیوان اشعار او تا قرن ششم وجود داشته و عبدالجلیل رازی در کتاب النقض به آن اشاره کرده است .

سدید الدین عوفی هم تصریح کرده که دیوان کسایی همه در زهد و وعظ و مناقب اهل بیت نبوت است (ریاحی , 26 به بعد).

سبک کسایی از نظر اندیشه و بیان همان است که در شعر شاعران شیعی بعد از او چون قوامی رازی و حسن متکلم کاشی و حمزه کوچک نمودار شد از این رو وی را میتوان پیش کسوت همه شعرای شیعه مذهب زبان فارسی دانست .

تشیع در ایران بعد از ظهور پادشاهان برجسته آل بویه چون معزالدوله و عضدالدوله رواج کامل یافت .

معزالدوله که در سال 338 ق بر تخت نشست در ترویج این مذهب بسیار کوشا بود.

او فرمان داد که هرساله از روز اول ماه محرم کارهای دیوانی و جاری و کسب مردم تا روز عاشورا تعطیل گردد و مردم همه به عزاداری مشغول شوند.

از شاعران برجسته عهد غزنوی , فردوسی شاعر بزرگ ملی ایران است .

شاید علت اصلی اختلاف او با سلطان محمود غزنوی این بود که وی سنی متعصبی بود چنانکه فردوسی در هجونامه محمود به این نکات اشاره کرده است : مرا غمز کردند کان پر سخن به مهر نبی و علی شد کهن و در جای دیگر گفته : اگر چشم داری به دیگر سرای به نزد وصی و نبی گیر جای گرت زین بدآید گناه من است چنین است و آیین و راه من است در جای دیگر به نام حضرت امیر(ع ) اشاره دارد: پیمبر بدو اندرون با علی همه اهل بیت نبی و وصی فردوسی هم چنین فرازهایی از سخنان آن حضرت را مورد استفاده قرار داده و البته صریحا در اینگونه موارد نام امام را نیاورده است (بهره ادبیات از سخنان علی (ع ), دکتر سید جعفر شهیدی , 206).

نظامی عروضی نویسنده چهار مقاله , فردوسی را رافضی خوانده است .

از مجموع شواهد برمیآید که فردوسی به طور قطع مذهب شیعه داشته اما دقیقا معلوم نیست که او پیرو کدام یک از مذاهب سه گانه اسماعیلی , زیدی و یا اثنی عشری بوده است .

اسماعیلیه از همان زمان در خراسان نفوذ بسیار داشتند و چون برای تبلیغ و دعوت مردم ناگزیر مقاصد خود را به زبان مردم ناحیه نشر می دادند در ادب فارسی آن عصر از اهمیت بسیار دارند.

توجه شدید آنان به تأ لیف کتب و رسالات متعدد به زبان فارسی و سرودن اشعار با این زبان موجب پدید آمدن آثار ارزشمندی گردیده است .

یکی از نوشته های اسماعیلی که در قرن چهارم پدید آمد, کشف المحجوب اثر ابو یعقوب اسحاق بن احمد سگزی است .

مؤلف در اواخر قرن چهارم میزیسته و کتاب او از مهمترین آثار اسماعیلیه در حکمت است .

همچنین خواجه ابوالهثم احمد بن حسن جرجانی از شعرا و فضلای اواخر قرن چهارم , مذهب اسماعیلی داشت و ناصر خسرو در جامع الحکمتین به این نکته تصریح کرده است .

ابوالهیثم قصیده ای به زبان فارسی در 88 بیت دارد و در آن سؤالاتی مطرح کرده بی آنکه جواب آنها را بدهد (تاریخ ادبیات در ایران , 1/521).

غضایری رازی از شاعران بزرگ دیگر این دوره و از مداحان آخرین امرای دیلمی هم برمذهب تشیع بود.

او هرچند سلطان محمود غزنوی را مدح میکرد اما به سبب تعصب خاص سلطان از مسافرت به غزنین هراسناک بود.

ناصر خسرو نخستین سخنور برجسته اسماعیلی در همین زمان ظهور کرد.

او در سال 394 ق زاده شد و پس از بازگشت از سفر حجاز و مصر و گرایش به اسماعیلیه دعوت آغاز کرد و فعالیت خود را از اوایل عهد سلجوقی رسما شروع نمود.

او شاعر و نویسنده و حکیم و متکلم بزرگ و ملقب به حجت خراسان بود و بر اثر تبلیغات او فرقه خاصی در درون اسماعیلیه به نام ناصریه به وجود آمد که تا چندی پس از او به حیات خود ادامه میداد.

اطلاعات وسیع ناصر خسرو موجب ایجاد آثار متعددی به زبان فارسی شد که اغلب در دست است .

دیوان اشعار وی در حدود 11047 بیت دارد و احتمالا تنها قسمتی از آثار منظوم اوست .

وی مهمترین دلایلی را که شیعیان برای اثبات خلافت و اولویت حضرت علی (ع ) بیان کرده اند در دیوان خود آورده است .

او تنها مذهب شیعه را بر حق میداند و همه را به آن فرا میخواند واز امامان شیعه به بزرگی و جلالت یاد میکند.

در جایی گوید: حسین و حسن را شناسم حقیقت به عالم گل و یا سمین محمد و در ابیات زیر تأ ثر خود را از فاجعه کربلا نشان داده : دفتر پیش آر و بخوان حال آنک شهره از او شد به جهان کربلاش تشنه شد و کشته و نگرفت دست حرمت و فضل و شرف مصطفاش (بیست گفتار در مباحث علمی و فلسفی و کلامی , مهدی محقق , 282).

هم زمان با ناصر خسرو, مؤلفان متعدد دیگر در تمام آن عصر در قلاع و دژهای اسماعیلیه سرگرم تأ لیف کتاب به زبان فارسی بودند که البته بیشتر آنها پس از فتح این قلعه ها به دست مخالفان افتاده و از میان رفتند.

از شاعر اسماعیلی دیگر به نام حسن قصیده ای بر جای مانده , این قصیده را شاعر به مناسبت قتل اتابک قزل ارسلان پادشاه آذربایجان در شعبان 587 ق به دست اسماعیلیه سروده است .

از این شاعر نام و نشانی در کتب تراجم و احوال به دست نیامد.

قصیده بلند او را نخستین بار ولادیمیر ایوانف دانشمند اسماعیلی شناس روسی ضمن رساله ای به چاپ رساند و از آن پس محمود فرخ شاعر ایرانی آن را همراه با مقدمه ای در مجله یغما طبع کرد.

(یغما, 113 ـ 115).

از شاعران پس از ناصر خسرو که منسوب به تشیع شده اند مشهورتر از همه انوری است .

انوری (م 547 ق ) را قاضی نورالله شوشتری در مجالس المؤمنین شیعی مذهب خوانده , اما این معنی از دیوان اشعار او استنباط نمیشود و بعید است که شاعری شیعه مذهب بتواند در دربار سلجوقیان که سنی متعصب بوده اند زیسته باشد, به ویژه که او در اشعار خود چند بار از عدل و نصفت عمر یاد کرده است (تاریخ ادبیات در ایران , 2/668).

عبدالجلیل قزوینی رازی مصنف کتاب نقص , از سنایی به عنوان بزرگترین شاعر شیعی نام برده , البته سنایی قصایدی در ستایش حضرت رضا (ع ) سروده و از مضامین اشعار او عشق و علاقه به خاندان پیامبر استنباط میگردد.

مطلع یکی از قصاید او در مدح حضرت رضا(ع ) این است : دین را حرمی است در خراسان دشوار ترا به محشر آسان پس از سنایی شاعر سده بعد یعنی خاقانی شروانی هم با اینکه شافعی مذهب بوده در قصیده ای آرزو و اشتیاق خود را به زیارت مرقد علی بن موسی الرضا (ع ) آشکار کرده است (زیارت های شاعرانه , ضیاءالدین سجادی , 42).

مشهورترین سراینده شیعه مذهب از آغاز تا قرن ششم هجری قوامی رازی است .

بدرالدین قوامی رازی از شاعران نیمه اول سده ششم و از مداحان شرف الدین محمد بن علی مرتضی رییس ری بوده و مسلم است که تا سال 556 ق حیات داشته است .

این شرف الدین محمد و پدرانش نقابت و ریاست علویان را در قم و ری بر عهده داشته و از جمله ممدوحان قوامی بوده اند.

قوامی نخستین شاعر فارسی زبان است که در اشعارش صریحا به تشیع خود اعتراف کرده و به حقانیت مذهب تشیع و به عدل خدا و امامت ایمه دوازده گانه تصریح نموده است .

نقض اثر عبدالجلیل قزوینی نخستین مأ خذی است که از او یاد کرده .

این کتاب در حدود سال 560 ق تأ لیف شده و معلوم است که قوامی در آن تاریخ در قید حیات نبوده است .

دیوان او به همت شادروان جلال الدین محدث ارموی به طبع رسیده .

این مجموعه مشتمل بر قصایدی در مدح حضرت امیر (ع ) و ایمه اطهار (ع ) و نیز اشعاری در پند و اندرز است .

شاعر عموما این اشعار را با مدح نقبای ری به پایان میبرد.

اشعار قوامی غالبا حاوی مطالب بلند و مضامین حکیمانه است , دعوت به خداپرستی و اثبات عدل خداوند و پرهیز از دنیا و شرح بی اعتباری آن و ترغیب به آخرت از محتویات اشعار اوست .

قوامی از اینکه بر مذهب شیعه است بارها مباهات نموده و از این رو اشعارش در میان گروه شیعیان آن روزگار رواج فراوان یافته بود.

از مضامین برخی دیگر از ابیات قوامی استنباط می گردد که از گروه مناقب خوانا بوده است .

مناقب خوانی شغلی بود که شیعه برای کسب توانایی بیشتر برای نشر مذهب خود پیدا کرد.

مناقب خوانان احتمالا از دوره آل بویه در عراق پدید آمدند.

آنان قصیده های شیعیان در مدح علی (ع ) یا سایر ایمه (ع ) را در کوی و برزن و بازار میخواندند.

افزون بر ذکر مناقب امامان , بعضی از اصول مذهب یا شرح کارهای پلهوانی حضرت امیر از جمله موضوعات مورد علاقه آنان بوده است .

(تاریخ ادبیات ایران , 2/192 به بعد).

در مقابل گروه فضایل خوانان پیدا شدند که وظیفه آنان شرح فضایل ابوبکر و عمر در معابر بود (کتاب النقض , 64 ـ 65).

مناقب خوانی نوعی بسیار مؤثر از دعوت به مذهب و تبلیغ آن در آن وقت بوده است و گاهی در افراد عادی تأ ثیرات حیرت انگیز بر جا مینهاده است .

پس از این دوره سرودن شعر در مناقب و مراثی اهل بیت رواج یافت و به ویژه در قرن هفتم بین شاعران شایع گردید.

حتی برخی از سرایندگان سنی مذهب در ین مقوله طبع آزمایی کردند.

سیف الدین محمد فرغانی شاعر حنفی مذهب مرثیه زیبایی با مطلع در باره فاجعه کربلا سرود: ای قوم درین عزا بگریید بر کشته کربلا بگریید این قصیده یکی از نخستین اشعار فارسی است که در رثای حسین بن علی (ع ) سروده شده از مضمون برخی ابیات آن بر میآید که در آن وقت هم وعاظ بر منابر سخن رانده و دیگران گریه میکردند, چنانکه گوید: در گریه سخن نکو نیاید من می گویم , شما بگریید تعدادی دیگر از شعرای این دوره چون امامی هروی , فخرالدین عراقی , سلمان ساوجی , خواجوی کرمانی , سعید هروی و حسن کاشی قصاید و اشعاری در مناقب با مراثی خاندان پیامبر سرودند (تاریخ ادبیات در ایران , 3/336).

سراینده برجسته دیگر ابوالمفاخر منجیک فاخر رازی است که شاعر کامل فاضلی بوده و اشعاری در مدح امام رضا (ع ) سروده , یکی از قصاید او به این مطلع است : بال مرصع بسوخت مرغ ملمع بدن اشک زلیخا بریخت یوسف گل پیرهن قاضی نورالله شوشتری بخشی از این قصیده را در مجالس المؤمنین آورده و گروهی برآن شرح نوشته اند.

(زیارت های شاعرانه , دکتر سجادی , 48).

در زمینه ادبیات منثور شیعه مهمترین اثری که در قرن ششم پدید آمد کتاب موسوم به نقض بود.

نام اصلی آن بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضایح الروافض و مؤلف آن عبدالجلیل قزوینی رازی از علما و دانشمندان شیعه این سده و کتاب خود را در حدود سال 560 ق نوشته است .

آثار دیگر منثور این سده , تفاسیر این عهد است که مشهورترین آن تفسیر ابوالفتوح رازی مشهور به روض الجنان و روح الجنان است مؤلف آن جمالالدین ابوالفتوح حسین بن علی رازی از مفسران و عالمان سده ششم و تفسیر وی یگی از مشهورترین تفاسیر قرآن در باره قرآن نوشته و احادیثی را که در باره ثواب قرایت قرآن روایت شده یاد نموده است .

اثر دیگر البصایر فیالتفسیر اثر محمد بن محمود نیشابوری است که در سال 577 ق نگارش آن به اتمام رسیده و بخشی از آن موجود است .

مذهب شیعه در سده هفتم و هشتم هجری به سرعت راه ترقی پیمود و به تدریج زمینه گسترش آن در سراسر ایران فراهم میآمد.

تظاهرات عادی پیروان این مذهب در ایام سوگواری و ساختن و خواندن اشعار در مرثیه امامان و شهیدان رواج کامل یافت .

از شاعران مشهور این عصر برجسته تر از همه رکنالدین دعویدار قمی است .

او شیعی مذهب و به دو زبان فارسی و عربی شعر میسرود.

رکنالدین دوران کودکی و جوانی را در زادگاهش قم به سر برد و پس از آن به تبریز رفت و سرانجام در همان شهر درگذشت .

او با کمال الدین اسماعیل اصفهانی روابط حسنه ای داشت .

دیوان وی مشتمل بر قصاید گوناگون است و برخی از آنها را در مدح سادات قم سروده است (تاریخ ادبیات در ایران , 3/346).

سراینده دیگر سده هفتم خواجه سعیدالدین هروی متخلص به سعید و مشهور به سعید هروی است .

او شیعی مذهب و قصیده سرایی متبحر بود.

به گفته تقیالدین کاشی , وی در مدایح و مناقب ایمه اطهار (ع ) قصایدی سروده اما اکنون اصل دیوان او برجای نمانده است .

در سده هشتم چند شاعر گمنام شیعی مذهب دیگر پیدا شدند که بخش کمی از اشعار آنها به دست آمده , از جمله نصرت علوی رازی که یک قصیده و رباعی از اشعار او در جنگ خطی باقی مانده است .

وی ظاهرا از علویان بوده و اشعار بسیاری در مدح ایمه (ع ) سروده است .

از برخی ابیات او استنباط میشود از جمله مناقب خوانان بوده است .

(افشار, 173 ـ 178).

از شاعران گمنام دیگر این عهد, حمزه کوچک ورامینی و شهاب سمنانی اشعاری از آنها در مدح حضرت امیر (ع ) و ایمه (ع ) باقی است (تاریخ ادبیات در ایران , 178).

از آثار منثور این عهد باید کتاب مشهور تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام را نام برد.

این کتاب از جمله آثار برجسته فارسی در ذکر ملل و نحل است که توسط یکی از علمای شیعه در اوایل سده هفتم تأ لیف شده و عده ای مؤلف آن را سید مرتضی علم الهدی دانسته اند که در نیمه اول این قرن میزیسته .

اما این روایت مسلم نیست .

از باب نوزدهم تبصرة العوام به بعد وقف مقالات در باره شیعه و دفاع از این گروه شده است (تاریخ ادبیات در ایران , 2/1033).

اثر دیگر احسن الکبار فی معرفة الایمة الاطهار از محمد بن ابی زید بن عرب شاه بن ابیزید حسینی علوی ورامینی است که آن را در سال 739 ق در 78 باب در سرگذشت پیشوایان شیعه ساخته , نثر آن هم از نظر مذهبی و هم از نظر ادبی ارزشمند است (چهار کتاب ارزنده شیعی , دانش پژوه , 706).

قرن نهم دوره شکفتگی شعر مذهبی فارسی است , در این دوره شعر فارسی از جهت کمیت و تا حدی از نظر کیفیت ترقی کرد.

سرایندگان متعددی در این عصر پیدا شدند.

شاهزادگان تیموری هم خود مروج شعر و هنر و مشوق شاعران بودند.

در این دوره برای ترویج تشیع موقعیت خوبی بود و شیعیان هم از فرصت استفاده نموده و برای ترویج عقاید خود در سراسر ایران پراکنده شدند و دیگر مانند سابق در مراکز و شهرهای خاصی باقی نماندند.

بخشی از آثار این دوره به شرح مناقب حضرت رسول (ص ) و ایمه اطهار اختصاص یافته .

اینگونه قصاید عادتا همراه با غلو در ذکر اوصاف و مناقب و کرامات پیشروان تشیع همراه بود.

نخست باید از جامی نام برد که هرچند بر مذهب تسنن بود ولی در ضمن یکی از مثنویات خود ـ سلسلة الذهب ـ قصیده ء میمیه فرزدق در مدح حضرت سجاد (ع ) را به شعر فارسی روانی ترجمه کرده است .

برخی از گویندگان این عصر در ین راه چنان پیش رفتند که از مجموع اشعار آنان در مناقب و مراثی دیوانی مستقل پدید آمد.

درین زمینه به ویژه باید از ابن حسام خوسفی (782 ـ 875 ق ) نام برد.

ابن حسام از عالمان شیعه مذهب و در فنون ادب و علوم شرعیه و اطلاع از اخبار و آثار و سیر بزرگان دین ماهر بود.

قصاید وی در منقبت بزرگان دین پر است از اشاره به آیات و اخبار و استفاده از مضامین قرآن کریم .

اثر مهم او مثنوی خاوران نامه به بحر متقارب است .

خاوران نامه را شاعر به وزن شاهنامه فردوسی و هم به تقلید وی در وصف حضرت علی (ع ) و جنگهای آن حضرت در سرزمین خاوران سروده است .

بیشتر موضوعات این مثنوی واقعیت تاریخی ندارد و قهرمانان آن نیز مجهول و مجعولند حتی اسامی طوری انتخاب شده که به هیچ زبان و ملیتی شباهت ندارد اما ناظم مدعی است که موضوع منظومه را از یک کتاب تازی انتخاب کرده است .

ابن حسام سرودن خاوران نامه را در سال 830 ق به پایان رساند.

وی غیر از این منظومه دیوان قصاید و غزلیاتی دارد و همچنین اشعاری در مراثی امامان شیعه سروده است .

موضوع قصاید او مدایح خاندان پیامبر و به ویژه حضرت امیر و حضرت امام حسین (ع ) و لعن بر دشمنان و بدخواهان آنهاست .

چند شاعر شیعه مذهب دیگر این دوره به این شرحند: لطفالله نیشابوری , او از شعرای عصر سلطان محمد خدابنده و سلطان ابو سعید بود و امرای آل کرت و سربداری را نیز درک کرد و در مدح برخی از آنها چون تاجالدین علی چشمی , نظام الدین یحیی کرابی و خواجه نجمالدین علی مؤید (766 ـ 788 ق ) آخرین امیر سربداری اشعاری سرود.

لطف الله قصاید متعددی در حمد خداوند, نعت حضرت رسول (ص ) و مناقب ایمه اطهار (ع ) به ویژه علی بن موسی الرضا (ع ) دارد.

او حتی از امیر تیمور هم به عنوان ملجاء آل بوالحسن نام برده است .

امیر شاهی سبزواری , نیاکان وی از امرای سربداری و خودش خواهرزاده خواجه علی مؤید سبزواری بوده است .

امیر شاهی مردی هنرمند در شعر و نقاشی و موسیقی استاد بود.

▪ کاتبی نیشابوری : شمسالدین محمد بن عبدالله کاتبی نیشابوری از شاعران بزرگ شیعه در سده ء 9 ق بود.

او افزون بر قصاید شیوایی که در مصیبت شهیدان کربلا دارد, اشعاری در زمینه های مختلف دیگر هم سروده است .

▪ شاه نعمت الله ولی : از شاعران و پیشروان بزرگ اهل تصوف و در زمان خود پیروان زیادی در هند و و ایران داشت .

شاه نعمت الله در شرح اصول و مبانی تصوف خاصه به مذاق شیعه تبحر داشت و آثار زیادی درین مقوله از خود باقی گذاشت .

شماره رسالات او در مسایل عرفانی و مطالب نزدیک به آن بسیار زیاد و اشعارش هم فراوان است .

قسمت بزرگی از رسالات او طبع شده و دیوانش انتشار یافته وی در حدود 13 هزار بیت دارد.

اشعار و مقالات او با زبان بسیار ساده بیان شده است (تاریخ ادبیات در ایران , 4/228).

▪ قاسم الانوار: از پیروان خاندان شیخ صفی الدین اردبیلی و خانواده او از سادات حسینی تبریز بوده اند.

تخلص وی در شعر قاسم و قاسمی است .

وی ظاهرا در سال 837 ق در گذشته است .

در ادبیات منثور مذهبی این دوره , شاخص ترین چهره , ملا حسین کاشفی است .

کمال الدین حسین کاشفی سبزواری مشهور به ملا حسین کاشفی از دانشمندان قرن نهم و آغاز قرن دهم هجری است .

او در شمار نویسندگان پرکار مشهور زبان فارسی است که آثار متعددی از خود برجای نهاده است .

ملا حسین در اواسط نیمه اول قرن 9 ق در بیهق زاده شد و روزگار جوانی را در آن شهر به وعظ گذراند.

چون آواز خوبی داشت و اطلاعاتش هم زیاد بود اندرزهایش مورد قبول همه بود.

اما گروهی در اینکه او واقعا بر مذهب شیعه بوده تردید کرده اند.

ولی انتساب وی به سبزوار که مردم آن به تمامی از قدیم الایام شیعه بوده و آن شهر هم از مراکز شیعه نشین ایران بوده اعتقاد او را به تشیع نشان میدهد.

ملا حسین مردی عالم و آزاده و شاعر و نویسنده بود و گرفتار تعصب نبوده است .

مشهورترین کتاب او روضة الشهداء نام دارد.

درین عصر مجلسهای روضه خوانی در شمار مراسم مکرر شیعیان در آمد و نام این مجالس از عنوان کتاب یاد شده گرفته شده است .

کاشفی این اثر را در سال 908 ق یعنی یکسال پس از اعلام پادشاهی شاه اسماعیل , در ذکر مصیبت اهل بیت و واقعه کربلا نوشت .

از آن پس رسم شد که روضه خوان یعنی خواننده این کتاب آن را در مجلسی که عزاداران واقعه کربلا گرد میآمدند برفراز منبر میخواند و دیگران میشنیدند و گریه میکردند.

پس نام آن مجلس روضه خوانی شد و تا امروز این اصطلاح رایج است .

روضة الشهداء به نظم و نثر است و به خاطر شهرت آن دو بار به ترکی ترجمه شده است (سبک شناسی , بهار, 3/195).

از آثار منثور دیگر این دوره جلاءالاذهان در تفسیر قرآن اثر ابوالمحاسن حسین بن حسن جرجانی است .

مؤلف احتمالا از علماء قرن 9 یا 10 ق بوده و تفسیر خود را موافق اخبار اهل بیت و خاندان عصمت نگاشته است (مفسران شیعه , شفیعی , 123).

از دوران صفویه تا عصر حاضر: مذهب تشیع از زمان شاه اسماعیل بنیاد گذار سلسله صفویه مذهب رسمی ایران شد.

صفویان که خود را به خاندان رسالت منسوب میداشتند پس از ایجاد سلسله صفوی و رسمی کردن مذهب شیعه در کشور در ترویج آن کوشش فراوان کردند.

اقدامات مساعد شاه اسماعیل در راه تقویت و ترویج این مذهب نتایج سیاسی و اجتماعی و ادبی خاصی را درین سرزمین بهمراه داشته است .

تا پیش از آن , اختلاف میان پیروان تشیع و تسنن در ایران پیوسته از موجبات جدایی و افتراق بوده است .

در دوره تیموریان روی هم رفته شیعیان در پیروی از عقاید خود و اشاعه افکار خویش آزادی داشتند و از حمایت سلاطین تیموری چون سلطان حسین بایقرا بهره مند بودند و در این زمان گویندگان و ادیبان شیعی آثار فراوانی پدید آوردند.


منابع ابن حسام خوسفی و برخی از آثارش احمدی بیرجندی مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد سال 9 ش 2 350 ـ 360 نگرشی به مرثیه سرایی در ایران افسری کرمانی انتشارات اطلاعات 1371 ش منتخباتی از سه شاعر شیعی قرن هشتم ایرج افشار مجموعه کمینه فرهنگ ایران زمین 172 ـ 187 ترجمه منثور و منظوم و شرح قصیده میمیه فررزوق محمود انوار مجله دانشکده ادبیات تهران سال 24 ش 3 و 4 308 ـ 330 تاریخ ادبیات ایران ادوارد براون از صفویه تا عصر حاضر ترجمه دکتر مقدادی 1369 ش نظریات برخی از عرفا و شیعیان اثنی عشری راجع به ارزش میراث ادبی ناصر خسرو مندرج در یادنامه ناصر خسرو برتلس دانشگاه فردوسی مشهد 101 ـ 106 سبک شناسی محمد تقی بهار 3 195 به بعد دین اسلام در برابر شعر و شاعری مندرج در سی و چهار خطابه خوانساری سومین کنگره تحقیقات ایرانی 1 490 ـ 492 چهار کتاب ارزنده شیعی دانش پژوه راهنمای کتاب ش 10 تا 12 706 ـ 713 یک پرده از زندگانی شاه طهماسب صفوی دانش پژوه مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه مشهد سال 7 ش 4 942 ـ 946 کسایی مروزی ریاحی 1370 ش نگاهی تازه به مقدمه شاهنامه زریاب خویی مندرج در مجله ایران نامه سال 10 ش 1 14 ـ 23 سکه های شاهان آل اینجو و آل مظفر در فارس و نموداری از پیشرفت مذهب تشیع در شیراز و فارس عل سامی مجموعه مقالات چهارمین کنگره تحقیقات ایرانی دانشگاه شیراز 2 121 ـ 127 زیارت های شاعرانه سجادی نامه آستان قدس سال 8 ش 4 41 ـ 51 مفسران شیعه دکتر شفیعی شیراز 1347 ش بهره ادبیات از سخنان علی علیه السلام دکتر شهیدی در یادنامه کنگره هزاره نهج البلاغه 199 ـ 218 اشاره ای کوتاه به تحریر داستان ها در دوران صفوی دکتر صفا ایران شناسی سال 2 ش 4 724 ـ 729 تاریخ ادبیات در ایران دکتر صفا 1 تا 5 قصیده ای تاریخی فرخ یغما سال 11 ش 5 113 ـ 115 النقض عبدالجلیل قزوینی به تصحیح محدث ارموی دیوان اشعار قوامی رازی به کوشش محدث ارموی مقدمه 1 ـ 9 به بعد بیست گفتار در مباحث علمی و فلسفی و کلامی دکتر محقق 282 286 تحلیل اشعار ناصر خسرو دکتر محقق 332 ـ 339 شعر و ادب فارسی مؤ تمن 32 به بعد تأ ثیر اسلام در ادبیات فارسی محیط طباطبایی یغما سال 21 ش 9 479 ـ 477 فردوسی و شاهنامه محیط طباطبایی 121 130 شعر فارسی در عهد شاهرخ یار شاطر
حوزه هنری استان چهار محال و بختیاری www artshahrekord ir 2 1