کد : 3250
تاریخ درج مقاله : سه شنبه 28 مهر 1388 
تحول نظام آموزشی- SWOT درنظام آموزش وپرورش (بخش پایانی)
بررسی وضع مطلوب و موجود عملکرد یادگیری در نظام استعدادهای درخشان و تبیین آن با توجه به عوامل درون دادی و فرایندی
 گروه : اجتماعی / تعلیم و تربیت / سایر مقالات / آموزش و پرورش
هیچ کشوری در دنیا وجود ندارد که به بقا و قدرت خود در کنار دیگر کشورها بیندیشد و از وجوب پیشرفت علمی و تکنولوژیکی خود در آینده غفلت ورزد؛ و هیچ پیشرفتی در این زمینه ها صورت نمی بندد، مگر با اتکا بر سرمایه های ذهنی و هوشی. تلاش بی وقفه و پررقابت کشورهای صنعتی برای جذب، نگهداری و به کارگیری نخبگان سراسر جهان در دانشگاه ها، آزمایشگاه ها و مراکز تولیدی و صنعتیِ خود؛ شاهد روشنی بر اهمیت این موضوع است.

توجه خاص به استعدادهای درخشان به صورت تأسیس مدارس خاص برای تیزهوشان به طور متمرکز و به عنوان یکی از سازمان های تحت مدیریت وزارت آموزش و پرورش و فراگیر در سطح کل کشور؛ بیستمین سال خود (تاریخ انجام پژوهش،1386) را می گذراند. وضعیت اقتصادی آموزش و پرورشِ کشور، جمعیت کثیر دانش آموزی، رشد گسترده ی مدارس غیرانتفاعی در سال های اخیر و فقدان امکان تحصیل اقشار با درآمد متوسط در این مدارس، از سویی؛ و توجه همه جانبه به لزوم پیشرفت علمی و تکنولوژیکی در کشور از سوی دیگر، موجب شده است تا شیوه ی "جداسازی" از میان امکانات خاص دیگر که به طور معمول در اختیار دانش آموزان مستعد قرار می گیرد انتخاب شود؛ بدون آن که محدودیتی برای سایر این امکانات و تسهیلات ایجاد شود.

در تحقیق حاضر سعی برآن بوده تا در حد امکاناتی که در اختیار پژوهشگران قرار داشته است، اطلاعات مقدماتی لازم برای ایجاد امکان برنامه ریزی استراتژیک فراهم آید.

این اطلاعات طی فصول متعددی گردآوری شده اند که اهم آن ها عبارتند از:

▪ زمینه فرهنگی نخبه پروری در تاریخ آموزش و پرورش ایران،

▪ تعریف و ماهیت تیزهوشی از نظر روانشناسی مدرن،

▪ شیوه های متنوع آموزش و پرورش تیزهوشان و امکانات خاصی که به طور معمول در اختیار این دسته از دانش آموزان قرار می گیرد،

▪ مطالعه تطبیقی در مورد آموزش و پرورش تیزهوشان در جهان.

▪ وضعیت موجود پرورش استعدادهای درخشان، تحلیل عوامل اثرگذار بیرونی اجمالاً و نقاط قوت و ضعف طی یک فهرست با توضیحات وافی، و در پایان نتیجه گیری بقیه مباحث این تحقیق را تشکیل می دهند.

● اهداف پژوهش:

از جمعیت دانش آموزی فعلی کشور چنین بر می آید که در سال 1406 در ایران حدود یک صد هزار تیزهوش در سطح بسیار عالی در سنین بین 28 تا 40 ساله خواهیم داشت که هم اینک در اختیار و تحت تربیت و تعلیمِ وزارت آموزش و پرورش هستند. توجه به آموزش این سرمایه عظیم کافی است تا کشور ایران جایگاه واقعی خود را در جهان به دست آورد.

با نظر به چالش های موجود در کشور در زمینه آموزش تیزهوشان سعی شده است تا با نگاهی عمقی و ریشه ای به مسایلی چون عدالت آموزشی، مهاجرت تحصیلکردگان، مدارس غیرانتفاعی و امکان برخورداری اقشار متمکن از امکانات آموزشی بهتر، جمعیت کثیر دانش آموزی، و وضعیت کلی گزینش و تحصیل در سطح آموزش عالی؛ بهترین راه برای بهره برداری از این گنجینه بی بدیل کشور و به فعلیت رسانیدن این نیروی عظیم بالقوه به دست آید.

● شیوه های گرداوری اطلاعات و تحقیق:

متأسفانه در روند این تحقیق امکان تحقیق های مِیدانی که برای به دست آوردن اطلاعات و مقایسه و استنتاج علمی عملکرد یادگیری ضروری هستند، موجود نبود و پژوهشگران در این طرح به اطلاعات موجود اکتفا نموده اند. تنها راه برای استنتاج نتایج مورد نظر مقایسه موفقیت دانش آموزان در مناطقی معدود بعد و قبل از ایجاد امکانات خاص برای تیزهوشان، آن نیز در سطح موفقیت های رسمی بود که سعی شده تا از این اطلاعات به بهترین وجه استفاده شود.

در بحث های تیوریک علمی، پس از منبع یابی و گزینش از میان منابع داخلی و خارجی، با اتکا به تجربه و دانش متخصصین به تحلیل و استنتاج پرداخته شده است. در مورد منابع موجود فارسی سعی شده است تا هیچ منبع فارسی از نظر محققین دور نماند. در موارد دیگر، اطلاعات خامی که به صورت اسناد اداری وجود د اشته اند، پردازش و تحلیل شده اند. منابع فارسی موجود در مورد ماهیت تیزهوشی و تعاریف آن و شیوه های متنوع آموزش تیزهوشان و امکانات خاصی که ممکن است در اختیار آنان قرار گیرد، در سطحی بود که نیازهای این تحقیق را مرتفع نماید؛ مگر در مواردی خاص که خلاء موجود با مراجعه به کتب و مقالات به زبان انگلیسی مرتفع گردید.

در موارد بسیاری در این پژوهش سعی شده است تا با مصاحبه و نظر خواهی از مجربین و صاحبنظران، خلل موجود در عدم امکان مطالعات میدانی، جبران شود. در این مورد محققین، از مصاحبه رییس سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان، فارغ التحصیلان سازمان، و مدیران مراکز آموزشی این سازمان برخوردار بوده اند. لازم به ذکر است که این قسمت از اطلاعات که در گفت وگوهای شفاهی استحصال شده است، منبعی ارزشمند و قابل اعتماد را تشکیل می دهد.

پژوهشگران این تحقیق وجوب جمع آوری این اطلاعات را که در کمال تاسف به صورت مکتوب در نیامده اند را، خاطرنشان می کنند. رجوع به تنها نشریه تخصصی کشور در زمینه استعدادهای درخشان نشان می دهد که خلاء موجود در این زمینه بسیار زیاد است و جا برای تحقیقات میدانی در همه عناوین این تحقیق، بدون استثنا هم چنان باز است.

● وضع مطلوب نظام آموزش استعدادهای درخشان:

وضع مطلوب آموزش تیزهوشان هنگامی به درستی و کمال تعریف خواهد شد که جامعه بیست سال آینده به نحوی دقیق تعریف شود، نیازهای آن تعیین و تخصص های لازم و نیروی فکری که برآورده کننده نیازهای آن جامعه است، مشخص گردد. به این ترتیب می توان به دقت روشن کرد که چه آموزش هایی باید به نیروهای فکری آینده داده شود. دقت در این امر کمال اهمیت را دارد و حتی در گزینش امروز نیز مؤثر خواهد بود. با این وجود، کمیِ اطلاعات ما از آینده، و در دست نبودن اهداف استراتژیک کشور، مانع ترسیم اجمالی از کیفیت آموزش تیزهوشان در آینده نخواهد بود.

در ترسیم اجمالی که در این تحقیق نسبت به وضع مطلوب آموزش استعدادهای درخشان در ایران انجام شده، سعی شده تا با در نظر داشتن وضعیت اقتصادی و زمینه های فرهنگی کشور از واقعیت دور نشده و میان "وضع ایده آل" و "وضع مطلوب" تفکیک لازم به عمل آید. به این منظور چالش های اصلی آموزش تیزهوشان در کشور مد نظر قرار گرفته است تا هنگام مطالعه ی مقایسه ای، تحت تاثیر مسایل و معضلات "دیگران" قرار نگیریم، و انرژی و توان خود را مصروف مسایل واقعی کشور کنیم.

این چالش ها عبارتند از:

1) عدالت آموزشی و توجه خاص به تیزهوشان

در واقع هنگامی که طرحی با عنوان "بررسی کمی و کیفی وضع موجود و مطلوب عملکرد یادگیری دروندادها و فرایندهای یادگیری در نظام آموزش و پرورش استعدادهای درخشان " برای تحقیق پیشنهاد می شود، ظاهراً لزوم وجود آموزش و پرورش استعدادهای درخشان مفروض گرفته شده است. در حقیقت حکم به لزوم وجود یا عدم وجود نظام پرورش استعدادهای درخشان به طور خاص بر عهده کمیته های دیگر نهاده شده است و از عهده محققین این طرح خارج است؛ با این وجود ضمن این تحقیق در این باره نیز در موارد ضروری بحث شده است.

در این مورد گذشته از لزوم تعریف عدالت و تفکیک آن از مساوات لازم است تعریف هوش و تیزهوشی در روان شناسی مدرن و تفکیک آن از مفهوم عقل در فرهنگ اسلامی ـ ایرانی به طور دقیق بیان شود. همچنین به این سؤال پاسخ داده شود که آیا هزینه ی بیشتر برای آموختنِ آن چه آمادگی آموختن در یک شخص بیشتر است به منظور بازدهی بیشتر او به اجتماعِ فردا، به معنای نفی عدالت هست یا خیر. مقدمات لازم برای این بحث در این تحقیق به اجمال و در حد بضاعت پژوهشگران، بررسی شده است.

2) مناسب ترین شیوه از میان شیوه های آموزشیِ معمول، برای آموزش تیزهوشان در وضعیت فعلی کشور

3) تخصص های ارجح برای تشویق تیزهوشان به کسب آن ها

در این مورد خصوصا تخصص های حوزه ی علوم انسانی در سال های اخیر مورد نظر بوده است.

4) تربیت فرهنگی استعدادهای درخشان و مسأله مهاجرت نخبگان

مسأله مهاجرت نخبگان و ارتباط آن با مسایل تربیتی و فرهنگی، مسأله ای است که سال هاست حول آن در کشور بحث می شود. حل این معضل مسأله ای است چند وجهی که در اندازه ی این تحقیق نیست، اما در این تحقیق به برخی از نکات مربوط به آن، که به نظر کلیدی می آید، اشاره شده است.

در نظر داشتن این مسایل پژوهشگران را واداشت تا فصولی را با عنوان فصول تمهیدی در این فصل (واقع در متن کامل پژوهش) بگنجانند.

فصلی کوتاه درباره ی زمینه ی فرهنگی کل آموزش و پرورش در ایران و وضعیت نخبگان در این زمینه ی فرهنگی و نشان دادن این که اعتقادات مذهبی و باورهای دینی در ایران، که یک جامعه ی مذهبی است و اعتقادات مذهبی همواره در آن در همه ی شیونات اجتماعی مؤثر بوده است، نقشی اساسی در آموزش تیزهوشان دارد و تبیین این موضوع از اهمیت برخوردار است.

نگارندگان سعی کرده اند در این باره از حد اطلاعات و تخصص خود خارج نشوند و از آن جا که بحث دقیق در این مورد بر عهده ی متخصصین مربوطه در کمیته های تحقیقی دیگر است، به اختصار اکتفا کرده اند.

بخش دیگری از این تحقیق (واقع در فصل دوم متن کامل پژوهش) مربوط به مبانی تیوریک تیزهوشی، تعریف تیزهوش، انواع تیزهوشی، انواع نظریه ها درباره هوش و تیزهوشی، خصوصیات روانی تیزهوشان، روانشناسی شخصیت تیزهوش، خصوصاً با تاکید بر شخصیت خلاق است.

اهمیت شناخت ماهیت هوش و تیزهوشی و خصوصیات تیزهوشی از آن جهت مهم است که محیط ، و تعامل مناسب با تیزهوشی بدون شناخت از این مقوله ناممکن است و به این ترتیب شناخت تیزهوشی مستقیماً به وضعیت مطلوب آموزش تیزهوشان مربوط می شود. نخبگی های خاص، که از جمله مهم ترین آن ها خلاقیت و رهبری هستند به دو جهت خاص مورد بررسی بیشتر قرار گرفته شده اند؛ خلاقیت به دلیل نزدیکی فرهنگ مردم ما با خصوصیات خلقی و شخصیتی مناسب با خلاقیت، و رهبری به دلیل اهمیت آن و غفلت موجود در این باره؛ گذشته از این که نیازهای کشور در بسیاری از موارد به این دو نوع تیزهوشی باز می-گردد.

انواع خدمات آموزشی قابل ارایه به تیزهوشان نیز قسمت عمده ای از تلاش پژوهشگران این تحقیق را به خود اختصاص داده است. سه شیوه کلاسیک مرسوم یعنی غنی سازی، ادغام و تفکیک به عنوان سه راه مهم برای آموزش تیزهوشان با توجه به تجربه های علمی و عملی دیگر کشورها و ملزومات و آسیب شناسی هر یک مورد بررسی کاملاً دقیق قرار گرفته.

پرورش و تربیت تیزهوشان در جنبه های غیرمذهبی نیز مطلبی است که کمتر از آن صحبت و به آن پرداخته شده و زیر سایه توجه به آموزشِ علمی فراموش شده است. مباحثی چون رفتار کار گروهی، توانایی های کلامی، توانایی ایجاد ارتباط اجتماعی، تقویت خودباوری، همراهی با جمع و امثال آن مطلبی نیست که فقط جامعه تیزهوشان ما به آن نیاز داشته باشد و ابتلاء به نارسایی های رفتاری در زمینه های مذکور در میان روانشناسان تیزهوش در سراسر جهان مورد توجه و تحقیق بوده است. در این فصل (واقع در متن کامل پژوهش) چندین الگوی مختلف که از جانب روانشناسان مختلف غربی ارایه شده، معرفی شده است. نگارندگان به لزوم بررسی دقیق راجع به این الگوها و به دست آوردن الگوهای متناسب با فرهنگ دانش آموزان ایرانی تأکید می ورزند و لزوم تحقیقات گسترده تر را خاطرنشان می کنند.

● مطالعه تطبیقی:

بخش عمده ای از این تحقیق در فصل مربوط به "وضعیت مطلوب" نظام آموزش استعدادهای درخشان ( واقع درمتن کامل پژوهش) به مطالعه ی وضعیت کشورهای دیگر در زمینه آموزش استعدادهای درخشان اختصاص یافته است.

در مجموع آموزش تیزهوشان در بیست و پنج کشور در دو قسمت مورد بررسی قرار گرفته است.

- در قسمت اول، وضعیت 21 کشور اروپایی با تمرکز بر چند شاخص اساسی از جمله چگونگی گزینش و شناخت تیزهوشان، آموزش و تربیت معلمین برای آموزش تیزهوشان، و تأکیدات خاصی که در این کشورها در این زمینه وجود دارد اطلاعات خام گردآوری و تألیف شده است.

این کشورها عبارتند از اتریش، بلژیک ، سوییس ، آلمان ، دانمارک ، اسپانیا ، فنلاند، فرانسه ، یونان ، مجارستان ، ایرلند ، ایتالیا، لوکزامبورگ ، لتونی، هلند، لهستان ، پرتغال ، رومانی ، سوید، اسلوونی و انگلستان.

در این قسمت، هم کشورهایی که از نظر اقتصادی و سابقه و غنای آموزش و پرورش دانش آموزان در سطح مطلوب هستند، مورد بررسی قرار گرفته شده و هم کشورهایی که از نظر اقتصادی در سطحی نیستند که بتوانند به اندازه کافی به همه جنبه ها و شعبه های آموزش و پرورش توجه و رسیدگی کنند. در مطالعه هر یک از این کشورها آموزه هایی برای الگوبرداری و بومی سازی وجود دارد. به نظر می رسد اروپای متحد خود را در یک رقابت جدی جهانی می بیند و توجه به نخبگان را یکی از راه های غیرقابل صرف نظرکردن برای موفقیت در این رقابت یافته است. به خصوص در بعضی از کشورهای اروپای شرقی این اقبال بیشتر دیده می شود تا بتوانند هر چه زودتر خود را در صحنه این رقابت به جایگاه مطلوب برسانند.

در این قسمت سعی شده است تا آخرین اطلاعات مربوط به کشورهای اروپایی درج شود، قدیمی ترین اطلاعات در این قسمت از سال 2004 میلادی فراتر نمی رود.

- در قسمت دوم، چند کشور آسیایی به جهت قرابت فرهنگی انتخاب و مورد بررسی قرار گرفته اند. سنگاپور به این دلیل که چند سال است در پی عزم ملی در این کشور مبنی بر تبدیل سنگاپور به قطب آموزشی منطقه، بر موضوع آموزش و پرورش استعدادهای درخشان تمرکز و سرمایه گذاری خاص داشته است؛ هند از جهت شباهت های سیاسی و تنوع فرهنگی؛ و در کنار آن ها استرالیا نیز به علت نگاه خاص آن کشور به تنوع فرهنگی در آموزش و پرورش و عزم دولت بر سرمایه گذاری بر روی نخبگانِ آن کشور در جهت پیشرفت اقتصادی؛ و دو کشور دیگر مورد بررسی قرار گرفته شده است؛ این کشورها عبارتند از: نیوزیلند و شیلی.

- در پایان و در قسمت سوم، کشور آمریکا قرار دارد که با وجود فاصله بسیار زیاد آموزش و پرورش آن کشور از نظر اقتصادی با آموزش و پرورش کشور ما، تنوع بسیار زیاد آموزش و پرورش تیزهوشان دراین کشور مانع می شود که از بررسی آن صرف نظر شود. به خصوص که به علت فراوانی مراکز عالی آموزشی در این کشور (75 درصد کل دکتراهای جهان در آمریکا اعطا می شود)، نظام ارتباط آموزش تیزهوشان در دوره ابتدایی و متوسطه با آموزش عالی حاوی سازوکارهایی است که در کشورهای دیگر ردیابی آن برای نگارندگان دشوارتر بوده است.

برای آسانی نتیجه گیری از اطلاعات موجود، خصوصاً پنج شاخص مهم مورد بررسیِ بیشتر قرار گرفته است؛ این پنج شاخص عبارتند از: قوانین آموزشی، تسهیلات و امکانات خاص، معیارهای گزینش، آموزش حرفه ای و ارتقای سطح معلمان و شبکه های تبادل اطلاعات، تحقیق و برنامه های توسعه.

مجموعه ی مطالعات انجام شده درباره آموزش و پرورش تیزهوشان در کشورهای اروپایی و آمریکا این نتیجه قاطع را به همراه دارد که برخلاف توصیه های سازمان یونسکو وابسته به سازمان ملل در مورد محیطهای "فراگیر" برای آموزش، هیچ یک از کشورهای غربی و صنعتی در عمل از توجه خاص به تیزهوشان صرفنظر نکرده اند؛ بلکه برعکس، بر خلاف توصیه های تیوریک خود به دیگر کشورها، توجه خود به آموزش خاص برای تیزهوشان و استعدادهای برتر را مضاعف کرده اند. این توجه در 15-10 سال اخیر خصوصاً در اروپا کاملاً چشمگیر بوده است.

اگر چه شیوه جداسازی به طور مطلق در همه کشورهای اروپایی توصیه و اجرا نشده است، اما این شیوه نیز به همراه سایر شیوه های توجه خاص به تیزهوشان مورد توجه و پیگیری است.

● وضع موجود نظام آموزش و پرورش استعدادهای درخشان:

در این پژوهش با استفاده از اسناد و اطلاعات موجود در سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان، مجموعه ای نسبتاً تفصیلی و غنی از وضعیت موجود آموزش و پرورش تیزهوش در ایران بر طبق مؤلفه های پنج گانه، با دقت و تفصیل کافی تدوین گردیده است.

نگاهی به تاریخچه ی آموزش و پرورش تیزهوشان در پنجاه سال اخیر نشان می دهد که توجه به این موضوع در پیش از انقلاب اسلامی؛ با قیاس با آن چه پس از انقلاب در دو دهه اخیر انجام شده، بسیار محدود بوده و قابل صرف نظرکردن است. سابقه آموزش و پرورش استعدادهای درخشان در پیش از انقلاب اسلامی بسیار اندک و بیشتر محدود به پایتخت بوده است. آغاز کار و گسترش قابل توجه مدارس سازمان، از بیست سال پیش پس از تصویب هیات دولت وقت، مبنی بر تشکیل سازمانی برای تربیت و تعلیم دانش آموزان سرآمد، آغاز شده است.

● مدیریت و راهبری کلان:

سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان، با نظارت عالیه هیات امنای سازمان، به عنوان یکی از سازمان های تحت مدیریت وزارت آموزش و پرورش آغاز به کار نموده و اگر چه رییس سازمان به صورت دوره ای توسط هیات امنا انتخاب می شود، اما به عنوان معاون وزیر آموزش و پرورش مدیریت این سازمان را برعهده دارد. تصویب و اجرای قانون تجمیع در سال های اخیر اثر مهمی در نوع مدیریت و نفوذ برنامه های ستادی بر مراکز شهرستان ها و کیفیت آموزشی مدارس تحت پوشش این سازمان در شهرستان ها داشته است که به طور کلی این اثرات، توسط مدیران مجرب مدارس و متخصصین، نوعاَ منفی تلقی می شوند. اگر چه مدارس سازمان در سراسر کشور عضوهای پیکره ی بزرگ آموزش و پرورش هستند و از قوانین مصوب آموزش و پرورش تبعیت می نمایند، اما ساختار تشکیلاتی مدارس سمپاد (سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان) با مدارس آموزش و پرورش متفاوت است، که این تفاوت ساختاری و تشکیلاتی با نوع آموزش تیزهوشان متناسب به نظر می آید.

در فصول مربوط به "وضعیت موجود"، تحت عنوان "منابع انسانی"، چگونگی به کارگیری و نگه داشت نیروهای آموزشی و خلل هایی که در سازمان در این زمینه وجود دارد و مکانیسم هایی که طی آن معلمینِ مناسب تر به مراکز آموزشی سازمان جذب می شوند، بررسی و تشریح شده است. هم چنین به عدم تربیت معلم خاص تیزهوشان و نبود واحدهای درسی مربوط به تیزهوشان در درس های دانشکده های تربیت معلم پرداخته شده است. معلمین سازمان در حالی به مراکز آموزشی سازمان وارد می شوند که به طور رسمی و سازمان دهی شده، آموزش خاصی درارتباط با آموزش تیزهوش ندیده اند. به این ترتیب، برخی از فارغ التحصیلان این مراکز که به عنوان معلم به مراکز آموزشی باز می گردند، به علت شناختی که خود به خود از تیزهوشان دارند به توفیق بیشتری در امر تدریس و مشاوره نایل می آیند.

نظام آموزش و پرورش تیزهوشان مانند بسیاری از نظام های دیگر آموزش و پرورش در کشور، دچار کمبود تحقیقات کافی در زمینه ی فعالیت های آموزشی پرورشی خود است، اگر چه تخصص ریاست سازمان و ارتباط مستقیم او با مراکز دانشگاهی تا حدی این نقیصه را جبران نموده است، اما خلاء تحقیقات مورد نیاز به وضوح قابل مشاهده است.

موفقیت های رسمی دانش آموزان مراکز آموزشی استعدادهای درخشان و افتخارات علمی آنان در جشنواره ها، مسابقات کشوری و بین المللی و المپیادهای جهانی قسمت دیگری از اطلاعات موجود در این تحقیق را در بردارد که در جای خود در قضاوت نسبت به عملکرد یادگیری مؤثر بوده است.

● منابع مالی سازمان:

بودجه ی دولتی سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان مانند دیگر مدارس کشور و در همان حد از طریق سرانه دانش آموزی تأمین و توزیع می شود که همین مقدار نیز، در سال های گذشته به علت نقص قوانین و مشکلات اجرایی، با اختلال هایی مواجه بوده است. مراکز آموزشی استعدادهای درخشان نیز، علاوه بر استفاده از منابع دولتی، بر اساس مجوز صادر شده از سوی هیات امنای سازمان، اقدام به دریافت حق الثبت از دانش آموزان می نمایند.

بر اساس مصوبه ی هیات امنای سازمان، مراکز آموزشی استعدادهای درخشان برای انجام فعالیت های فوق برنامه و ارتقای سطح کیفی آموزش های ارایه شده به دانش آموزان، مجازند تا سقف 50 درصد نرخِ مصوب حق الثبت مدارسِ غیرانتفاعیِ شهر خود را از دانش آموز دریافت نمایند. در مجموع مقدار هزینه ای که برای این سازمان از طریق دولت تأمین می شود، پا سخ گوی نیازهای آموزشی و پرورشی نیست.

فضاهای کالبدی مراکز آموزشی این سازمان به علت پی گیری های مستمر ریاست این سازمان در بیست سال گذشته، نسبت به مدارس عادی از فضا و امکانات بهتری برخوردار است.

مجموعه ی زمین های در اختیار مراکز آموزشی سازمان در سراسر کشور به حدود یک میلیون و ششصد وهشتاد و یک هزار و پنجاه وچهار (1681054) متر مربع بالغ می شود و فضاهای آموزشی با زیربنای مجموع نزدیک به پانصد و پنجاه و پنج هزار و دویست و نود و پنج (555295) متر مربع دراین زمین ها احداث شده است. به استثنای تهران و چند شهر دیگر، مدارسِ سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان از این نظر در سطح بالاتری از دیگر مدارس کشور قرار دارند.

● قوانین آموزشی و گزینش:

مقاطع تحصیلی تحت پوشش سازمان عبارتند از: مقاطع راهنمایی، دبیرستان و پیش دانشگاهی.

این دانش آموزان در رشته های ریاضی، علوم تجربی و علوم انسانی تحصیل می نمایند. با وجود آن که ماده واحده مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی و نیز اساسنامه سازمان، هر دو بر شناسایی و پرورش استعدادهای درخشان کشور در سطوح مختلف تحصیلی تأکید دارند، اما سازمان تاکنون اقدام به پذیرش دانش آموز در مقطع تحصیلی ابتدایی ننموده است. اگرچه برای دانش آموزان این مراکز آموزشی متون درسی تکمیلی در ستاد مرکزی، تألیف و در مدارس تدریس می شود و برنامه های آموزشی فوق برنامه از جمله سمینارها و سخنرانی های علمی توسط متخصصین دانشگاهی، کارگاه های آموزشی علمی و پروژه های دانش آموزی در همه ی مراکز سازمان همواره مورد توجه بوده است، اما همه این فعالیت های آموزشی تحت تأثیر تقید مراکز آموزشی سازمان به رعایت چارچوب های وزارت آموزش و پرورش قرار دارند. مضایقی که به علت تقید سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان به قوانین غیرقابل انعطاف آموزش و پرورش به مراکز آموزشی آن تحمیل شده در مجموع، موجب محدودیت این سازمان در برنامه ریزی مناسب با توانایی های دانش آموزان شده است و وجود کارگاه های آموزشی، پروژه های دانش آموزی، متون تکمیلی تألیف شده توسط ستاد مرکزی، بازتاب این محدودیت ها است که به صورت برنامه های ستادی و یا به طور موضعی و پراکنده در مراکز آموزشی خود را نشان می دهد.

گزینش دانش آموزان در سازمان به نحو متمرکز در ستاد سازمان، برنامه ریزی و مدیریت می شود. متخصصین مجرب همه ساله در طراحی سؤالات شرکت می کنند و سپس در سراسر کشور با همکاری ادارات کل استان به صورت یک آزمون سراسری برگزار می شود. نظارت دقیق و مستقیم ریاست سازمان بر کل روند گزینش دانش آموزان، اجرای سالم و تا حد امکان کارشناسانه این گزینش را در دو مقطع "دبستان راهنمایی" و "راهنمایی دبیرستان" تأمین می نماید. طی این روند با مقیاس های متفاوت می توان گفت که حدود 60 در صد از دانش آموزان کشور در روند گزینش سازمان قرار می گیرند. سایر دانش آموزان کشور که در مناطق با تراکم کم جمعیتی زندگی می کنند از داخل شدن در روند گزینش سازمان محروم هستند.

● برنامه های ملی:

برنامه های ملّی ستاد مرکزی سمپاد عبارتند از: کنگره ی سراسری قرآن کریم سمپاد، کنگره ی قرآنی سال اولی ها؛ المپیاد ورزشی سمپاد که همه ساله و با مشارکت گسترده ی مراکز در میزبانی این مراحل برگزار می شود.

در برنامه ی حمایت از پروژه های دانش آموزی سمپاد، پس از فراخوان عمومی برای ارسال پروژه های دانش آموزی از مراکز آموزشی استعدادهای درخشان سراسر کشور، گروه های تخصصی داوری در 11 گروه علمی به بررسی و داوری پروژه ها می پردازند؛ یکی از برنامه های اصلی حمایتی، کمک به دانش آموزان بی بضاعت است که به منظور حصول اطمینان از این است که همه ی دانش آموزان تیزهوش می توانند بدون توجه به وضعیت اقتصادی خانواده ها از تحصیل در این مراکز برخوردار شوند.

فصلنامه ی خبری، تحلیلی و پژوهشی استعدادهای درخشان، با سابقه ی انتشار مستمر بیش از چهارده سال، تنها نشریه ی خبری و پژوهشی در حوزه ی آموزش و پرورش تیزهوشان در کشور است. همچنین، انتشارات سمپاد، علاوه بر آماده سازی و انتشار و توزیع فصلنامه ی استعدادهای درخشان و نیز مجموعه ی کتاب های محتوای تکمیلی سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان، در سال های اخیر اقدام به انتشار کتاب های علمی و پژوهشی با موضوع استعدادهای درخشان نموده است.

● بررسی عوامل محیطی، فرصت ها و تهدیدها:

سه محیط پیرامونی برای استعدادهای درخشان قابل ترسیم است:

▪ اول، وزارت آموزش و پرورش و آموزش و پرورش عمومی به عنوان محیط مادر،

▪ دوم، وزارت علوم و تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی به عنوان محیط مقصد،

▪ سوم، جامعه به عنوان محیطی که تیزهوش امروز را به عنوان نظریه پرداز و محقق و کارگزار می پذیرد.

قوانین غیرقابل انعطاف آموزش و پرورش عمومی که مدارس سازمان باید از آن پیروی کنند و انفصال کلی ای که میان مدرسه و دانشگاه وجود دارد، از جمله مهم ترین تهدیدهای نظام آموزش تیزهوش قلمداد شده است. این عدم انعطاف و صلب بودن نظام آموزشی، عدم تنوع در شیوه های آموزشی؛ یکه بودن کتاب ها و برنامه های درسی، ایجاد بسیاری از خدمات را به تیزهوشان امکان ناپذیر می نماید.

نبودن رشته ی تربیت معلم و واحد درسی مربوطه در آموزش تربیت معلم تهدید دیگری است.

کنکور سراسری و آزمون های صلب و غیردقیق دیگر، عدم استقلال دانشگاه ها در گزینش دانشجو، عدم ارتباط ارگانیک میان دانشگاه و دانش آموزان، تهدیدات اساسی دیگری است که آموزش استعدادهای درخشان را محدود می نماید.

در این تحقیق، از بررسی جامعه به عنوان محیط کلان پذیرش تیزهوشان به جهت وسعت و پیچیدگی بحث صرف نظر شده است؛ و تنها به مسایلی کلی که نگارندگان و مصاحبه شوندگان از طریق تجربیات شخصی به آن دست یافته اند اشاره شده است. نگارندگان لزوم بررسی در این مورد را خاطرنشان می کنند.

جمعیت کثیر دانش آموزی و جوان در کشور اگر چه در ساحت های دیگر در سطح کلان تهدیدی به شمار می رود، اما می تواند برای آینده ی کشور فرصتی منحصر به فرد باشد. در میان این جمعیت فراوان، استعدادهای فوق العاده درخشانی وجود دارند که با آموزشِ آنان می توان به پیشرفت های بزرگ و غیرقابل تصور در کشور دست یافت.

محیط های علمی و آموزشی جذاب، فعال و پویا در خارج از کشور و تلاش مؤسسات دانشگاهی و پژوهشی خارج از کشور برای جذب نخبگان تهدید بزرگی است که خطر از دست رفتن باهوش ترین و تواناترین دانش آموزان کشور را به جامعه افزایش می دهد.

● نقاط قوت و ضعف:

آن چه در این تحقیق تحت عنوان نقاط قوت و ضعف آمده، نتیجه ی بحث و بررسی های حضوری و گروهی، مطالعه و تحلیل وضع موجود، و مصاحبه با ریاست سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان، و فارغ التحصیلان و مدیران مراکز آموزشی سازمان است.

در این مورد بر طبق مؤلفه های اصلی نظام آموزش و پرورش و با رعایت نسبی اندازه و غرض و مأموریتی که به پژوهشگران داده شده؛ آن چه به نظر محققین آمده، نگاشته شده و در مجموع، حدود پنجاه نقطه قوت و ضعف به نسبتی تقریبا مساوی مورد بررسی قرار گرفته شده است.

مهم ترین نقاط قوت به این ترتیب هستند:

▪ تمرکز نسبی خدمات آموزشی در سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان و کم حجم بودن ستاد سمپاد

▪ حضور سمپاد در بدنه ی آموزش و پرورش

▪ چارت سازمانی متفاوت از دیگر مدارس

▪ گزینش سالم و سراسری

▪ فضای شاداب و پویای علمی که در اثر هم افزایی نیروهای ذهنی دانش آموزان به وجود آمده است

▪ برخورداری از معلمین و مربیان متناسب با وضعیت دانش آموزان به طور نسبی.

نقاط ضعف مهم عبارتند از:

▪ نبودن برنامه ی مدون و منظم برای آموزش معلمین

▪ نبودن برنامه ی مدون و بودجه کافی برای تدوین کتب درسی خاص تیزهوشان

▪ نبودن امکانات مالی کافی برای حفظ معلمین شایسته در رقابت با مدارس غیرانتفاعی

▪ عدم وجود مشاوران مناسب و متخصص و فقدان برنامه ی متمرکز برای ارایه ی مشاوره به دانش آموزان و خانواده ها

▪ عدم تمرکز در مدیریت در مراکز شهرستان ها و عدم هماهنگی سیاست های آموزشی و پرورشی در استان ها پس از طرح تجمیع.

اولویت ها و برنامه های مورد نیاز نظام آموزش استعدادهای درخشان در بیست سال آینده:

این اولویتها در فصل ششم (واقع در متن کامل پژوهش) تحت عناوین مختلف شامل پنج بخش با عناوینی مطابق با مؤلفه های پنج گانه آمده است. در هر یک از این عناوین با درنظر داشتن عوامل محیطی مرتبط با هر عنوان و نقاط قوت و ضعف در مولفه ی مورد نظر در نظام آموزش و پرورش استعدادهای درخشان، سعی شده است تا توصیه ای عملی و قابل اجرا در مورد مولفه ی مورد بحث و با استفاده از داده ها و یافته های فصول پیشین، تقدیم شود.

1) ساختار و تشکیلات:

تمرکز خدمات آموزشی به دانش آموزان تیزهوش در کل کشور در سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان با توجه به اقبال مسوولین و مدیران در هدایت و به کارگیری بهینه ی نخبگان در جهت پیشرفت اقتصادی و تکنولوژیک و علمی کشور، که در تشکیل بنیاد نخبگان با ریاست معاون رییس جمهور متبلور شده است؛ امکان فوق العاده ای را ایجاد می کند.

این امکان عبارت است از ارتباط مستمر و مداوم دو سویه میان دانشگاه ها و مراکز پژوهشی و تحقیقاتی و صنعتی، که نیازهای اصلی کشور را به برنامه ریزان آموزشی استعدادهای درخشان منتقل کنند تا این استعدادها بدون هرز رفتن هزینه ها، مستقیما و هدفمند در جهت کسب مهارت ها و دانایی های لازم برای رفع این نیازها آموزش بینند و تربیت شوند.

در نیل به این مقصود می باید:

1-1) روابط عمومی سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان در ایجاد ارتباط با مراکز دانشگاهی و پژوهشی و بنیاد نخبگان فعال گردد.

1-2) با رفع قانون تجمیع و بازگشت سازمان از جهت ارتباط با ادارات کل آموزش و پرورش استان ها به حالت قبل از سال 1379، امکان تعمیم و نفوذ برنامه ریزی آموزشی ستاد مرکزی را به همه ی مراکز آموزشی تحت پوشش را فراهم آورد.

1-3) اگر چه رفع تقید چارچوب های رسمی آموزش و پرورش در مورد مواد آموزشی و برنامه ی آموزشی، تا هنگامی که کنکور سراسری تنها راه اصلی ورود به دانشگاه ها و ادامه ی تحصیل دانش آموزان مستعد در مراکز آموزش عالی است، تأثیر چندانی بر آزادی عمل برای برنامه ریزی در مدارس سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان نخواهد داشت، اما به جهت اثرات نسبی مثبت و غیرقابل صرف نظر آن، ضروری است تا این مضایق و محدودیت ها از مراکز آموزشی سازمان مرتفع گردد.

2) منابع انسانی:

وجود خیل عظیم معلمان در کشور، امکان گزینش و استفاده از این معلمان را در مراکز آموزشی استعدادهای درخشان فراهم آورده، اما نادیده گرفتن آموزش این معلمین و عدم آشنایی آنان با روانشناسی و آموزش تیزهوشان، نقطه ضعفی است که امکان رفع این نقطه ضعف به علت احتیاج اجرای آن به برنامه ریزی و صرف هزینه در کوتاه مدت امکان پذیر به نظر نمی رسد؛

بنابراین توصیه می شود:

2-1) به همراه ایجاد رشته ی آموزش و پرورش تیزهوش در برنامه های رسمی مراکز تربیت معلم و یا ایجاد واحدهای درسی مخصوص شناخت تیزهوش و آموزش تیزهوشان در این مراکز، رشته های خاص تیزهوشان و آموزش تیزهوشان در دانشگاه ها تأسیس شود.

2-2) با ایجاد واحدهایی در مراکز آموزش عالی (شبیه آن چه در کشورهای اروپایی در سال های اخیر رایج شده است) امکان گذراندن این واحدهای دانشگاهی برای معلمین فراهم آید تا معلمین پس از گذراندن آن ها در ضمن انجام خدمت، پس از کسب مهارت ها و دانش لازم، گواهینامه "متخصصِ آموزشِ تیزهوش" را دریافت نمایند.

2-3) با توجه به پتانسیل موجود در میان فارغ التحصیلان جوان مراکز آموزشی استعدادهای درخشان و علاقه آنان به بازگشت به مراکز، به عنوان معلم و آشنایی خودبه خود آنان با تیزهوشان و اتمسفر مدارس تیزهوش، با ایجاد گشایش های قانونی و تأمین و حمایت مالی از آنان به عنوان دانشجو- معلم یا سرباز- معلم در مدارس سازمان استفاده شود.

ترکیب شیوه های فوق، در کوتاه مدت و بلند مدت می تواند نقاط ضعف سازمان را در زمینه ی نیروی انسانی و آموزش بهتر به دانش آموزان مرتفع نماید.

3) بودجه:

وجود مدارس غیرانتفاعی به طور خاص و امکان آموزش خصوصی و پرهزینه برای فرزندان خانواده های متمکن به عنوان یک تهدید محیطی به همراه مضایق مالی درون سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان، افزایش بودجه و امکانات مادی را برای این نظام آموزشی غیرقابل اجتناب می نمایاند. برای حل این مشکل چند راه حل قابل تصور است.

3-1) افزایش شهریه ی اخذ شده از اولیای دانش آموزان توسط مراکز آموزشی استعدادهای درخشان که به علت اثرات منفی که بر آموزش خواهد گذاشت و سایر موانع ناممکن به نظر می رسد.

3-2) تخصیص بودجه ی بیشتر دولتی به سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان که بستگی به امکانات وزارت آموزش و پرورش در آینده خواهد داشت.

3-3) تشویق مراکز صنعتی و دیگر نهادهای دولتی و خصوصی، صاحبان صنایع و مدیران و متمولین محلی و امثال آن به کمک مستقیم مالی به مراکز آموزشی استعدادهای درخشان.

خاطر نشان می شود در صورت ایجاد ارتباطی که در بند 1 در بالا توضیح داده شد و با اطلاع رسانی صحیح و تبلیغات مؤثر و توضیح این معنا که منافع چنین کمک ها و حمایت هایی، به صورت متخصصین و مبتکران به خود کشور و مراکز صنعتی کشور باز می گردد، و با استفاده از تجاربی که در دیگر کشورهای جهان به وفور وجود دارد، جذب چنین حمایت هایی ممکن است. نمونه های موجود در دیگر کشورها نیز حاکی از امکان کسب این موفقیت و کارایی این روش است.

4) برنامه ریزی آموزشی:

4-1) شیوه های دیگر آموزش تیزهوشان غیر از شیوه ای که فعلاً در کشور ترجیح داده شده است (تفکیک)، منوط به رفع مضایق و محدودیت های محیطی است.

تا هنگامی که تمامی مدارس کشور، پس از رفع نیازهای اولیه ی آموزشی در حد معمولی و ابتدایی خود نظیر فضای کالبدی مناسب، سرانه ی دانش آموزی کافی، و معلمین آموزش دیده؛ به اولیات آموزش تیزهوش نظیر مشاوره در هر مدرسه جهت تشخیص تیزهوشان، ایجاد امکانات لازم برای کلاس های مخصوص تیزهوشان در هر مدرسه، آموزش انفرادی و مشاوره به دانش آموز و خانواده ی تیزهوشان، فراوانی کافی معلمین متخصصِ آموزش تیزهوشان در هر مدرسه، و امثال آن نایل نشده باشد؛ حذف شیوه ی جداسازی، مساوی با حذف توجه به تیزهوشان خواهد بود.

با تخمینی که پژوهشگران این تحقیق از وضعیت سال های آینده ی آموزش و پرورش کشور دارند، حذف شیوه ی جداسازی را توصیه نمی کنند. در عین حال بررسی دقیق این موضوع با استفاده از نظر برنامه ریزان استراتژیک و مدیریت کلان کشور توصیه می شود. علاوه براین، تحقیق دقیقی پیرامون آسیب شناسی شیوه ی جداسازی تیزهوشان و برنامه ریزی جهت رفع آسیب های مختلف این شیوه قویا توصیه می شود.

4-2) رفع چارچوب ها و ضوابط قانونی آموزش و پرورش عمومی کشور از آموزش و پرورش تیزهوشان در کشور و آزاد گذاشتن آنان در برنامه ریزی آموزشی و مواد آموزشی، با وجود تمایل قوی دانش آموزان تیزهوش و خانواده های آنان برای موفقیت در کنکور سراسری دانشگاه ها؛ کم فایده خواهد بود. سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان نخواهد توانست برنامه ها و مواد آموزشی خود را بر خلاف میل دانش آموزان و خانواده های آنان و در جهتی خلاف آن چه لازمه ی موفقیت دانش آموزان در کنکور سراسری است، سوق دهد. بنابراین توصیه می شود:

4-2-1) در صورتی که شرایط استقلال دانشگاه ها در گزینش دانشجو و یا اعمال شیوه های صحیح تر و دقیق تر که توانایی های واقعی و کاربردی دانشجویان را می سنجد در کشور فراهم آید، بلافاصله مراکز تیزهوشان در برنامه ریزی آموزشی خود مستقل شوند تا این محدودیت محیطی مرتفع گردد.

4-2-2) از آن جا که بنابر اطلاعاتی که پژوهشگران این تحقیق به دست آورده اند، در سال های آتی در هر صورت شیوه های گزینش دانشجو اصلاح خواهد شد؛ لازم است سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان پیشاپیش به برنامه ریزی آموزشی نوین اقدام کند تا در زمان مناسب زمان را از دست ندهد و از حرکت اصلاحی گزینش دانشجویان عقب نماند.

4-2-3) تا زمانی که شرایط گزینش دانشجو به صورت فعلی است، نقاط ضعف فعلی سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان و محدودیت های محیطی آن با رفع مضایق قانونی مرتفع گردد. چارت فعلی مراکز آموزشی سازمان نقطه قوتی است که انجام موارد زیر را ممکن می سازد. این موارد از این قرارند:

4-2-3-1) امکان تسریع ملایم در مراکز آموزشی سازمان به صورت امکان گذراندن واحدهای درسی پایه های بالاتر پس از بررسی و امکان یابی

4-2-3-2) ساعات درسی در مراکز سازمان منعطف تر و شناور شوند تا به این وسیله امکان پرداختن دانش آموزان این مراکز به فعالیت های فوق برنامه ی علمی مانند پروژه های پژوهشی دانش آموزی و شرکت در کارگاه های علمی آموزشی دانش آموزی فراهم آید.

4-2-3-3) امکان گذراندن واحدهای دانشگاهی برای دانش آموزان تیزهوش پس از بررسی و امکان یابی فراهم آید.

4-2-3-4) آموزش برنامه ریزی شده و جدیِ شیوه ی پژوهش علمی به دانش آموزان تیزهوش فراهم آید و آموزش پروژه محور و پروژه های دانش آموزی در ارتباط مستقیم با مراکز آموزش عالی و مراکز پژوهشی و علمی کشور، گسترش یابد.

توصیه های فوق در صورتی که انفکاک فعلی آموزش عالی کشور با آموزش و پرورش استمرار یابد، اگر چه اثرات ایده آلی که مورد نیاز کشور است را فراهم نمی نماید، اماعملی تر و قابل اجرا خواهند بود.

5) توصیه ی مهم دیگر گسترش امر مشاوره به تیزهوشان و خانواده های آنان است که به طور طبیعی سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان متولی اصلی آن است، اما قبل از تأسیس رشته های تخصصی مربوطه در مراکز آموزش عالی، امکان فراهم آمدن تخصص های مربوط به آن به وجود نخواهد آمد.


خبرگزاری ایسنا www isna ir