کد : 24812
تاریخ درج مقاله : جمعه 17 مهر 1388 
سخنی پیرامون ادبیات پایداری
ادبیات پایداری و به ت‍َ;ب‍َ;ع آن شعر پایداری از ابتدای تکوین، تشکیل و تطور مدنی‍ّ;ت و فرهنگ و شهرنشینی جوامع بشری وجود داشته و خواهد داشت. تشکیل حکومتهای جابر، مستبد، سرکوبگر و قدرت طلب انگیزه ای نیرومند برای ایجاد و توسعة ادبیات پایداری در جهان بوده است...
 گروه : فرهنگ و اندیشه / ادبیات / ادبیات و شعر
ادبیات پایداری و به ت‍َب‍َع آن شعر پایداری از ابتدای تکوین، تشکیل و تطور مدنی‍ّت و فرهنگ و شهرنشینی جوامع بشری وجود داشته و خواهد داشت. تشکیل حکومتهای جابر، مستبد، سرکوبگر و قدرت طلب انگیزه ای نیرومند برای ایجاد و توسعة ادبیات پایداری در جهان بوده است. کشورهایی که در طول تاریخ با چنین حاکمیتهایی دست به گریبان بوده اند طبعاً ادبیاتی از این سنخ را بیشتر تولید کرده اند. بدین جهت مثلاً کشورهای آمریکای لاتین یا کشورهای آسیایی بیشتر از ممالک اروپایی و آمریکای مرکزی و کانادا ادبیات پایداری را تجربه کرده اند.

باید بدانیم ادبیات جنگ با ادبیات پایداری متفاوت است یا لااقل نسبت جزء به کل در این مورد مصداق دارد یعنی اینکه ادبیات جنگ یا شعر جنگ جزیی از ادبیات پایداری یا شعر پایداری است و یا اینکه در بعضی مواقع و موقعیتها متفاوت با آن. پایداری و مرافعه مقوله ای مقدس است و جنگ پدیده نامیمونی که بر مل‍ّتها تحمیل می شود.

ادبیات پایداری پدیده ای است که توسط شاعران، نویسندگان و پژوهندگان جهان در مقابل هرگونه ظلم، جور، تعدی، تجاوز، ضعیف کشی، قدرت نمایی و مرو ّت اندوزی و فساد درونی دستگاههای حاکم به وجود می آید. اما ادبیات جنگ تنها در برهه ای از زمان و در موقعی که میهن آنها با کشور دیگری درگیر شده یا مجبور به دفاع شده حادث می شود.

ایران ـ میهن گرامی و خجستة ما ـ از ابتدا تاکنون همواره با شاعران و نویسندگان و ادیبان شایسته و میهن دوستش مطرح بوده است.

شاعران ما ـ بسیاری از شاعران ِ ما ـ مردانی وطن دوست و مردم خواه، شجاع، آزادی طلب و روشنفکر بوده اند. از اولین بارقه های طلوع و تکوین شعر دری، این روحیة روشن و احترام انگیز در شاعران ِ ما به خوبی دیده می شود. یکی از قدیمی ترین قطعه های سروده شده به زبان پارسی این شعر حنظلة باد غیسی 1 است:

مهتری گر به کام شیر در است

ش‍ُو خ‍َط‍َر کن ز ِ کام ِ شیر بجوی

یا بزرگی و عز و نعمت و جاه

یا چو مردانت مرگ رویاروی

که گواه ن‍ُضج گرفتن نهضتهای ملی ایرانی در مقابل حکومتهای تحمیلی ایرانی است. او در این قطعة کوتاه رسا و ساده عنصر ایرانی را ستایش کرده و لزوم رسیدن به جایگاه والا و شایستة ایرانیان را توصیه می کند یا این قطعة دلپذیر ت‍ُرک کش ِ ایلاقی شاعر عصر سامانی:

امروز اگر م‍ُراد تو ب‍َرناید

فردا رسی به دولت آبابر

چندین هزار امید بنی آدم

طوقی شده به گردن فردا بر

که روحیة ملی گرای، ایران دوست، امیدبخش و تعالی طلب ِ او را نشان می دهد. نه تنها این دو شاعر که گروه بی شماری از سرایندگان ما ـ در درازنای تاریخ چندین قرفة کشورمان ـ همواره در مقابل ِ جب‍ّاران روزگار، متجاوزان و چپاولگران ایستاده اند و با خلق آثاری حماسی و پرصلابت مل‍ّت بزرگ ایران را به مقاومت و ایستادگی تشویق و تشجیع کرده اند.

بسیاری از شاعران ما در این تلاش و تک و پوی مقد ّس رنجها و سختیها تحمل کرده، کشته شده به زندان و ک‍ُند و بند افتاده، داغ و درفش را تجربه کرده، به زنجیر کشیده شده، دهانشان دوخته شده و هزاران رنج و تعب دیگر. از مسعود سعد سلمان بگیر تا مثلاً فرخی یزدی. این مطلب، طولانی است و من در کتابهای شعر فریاد، شعر اعتراض و نیز رنجهای شاعران مفص‍ّلاً به این موضوع پرداخته ام ولی اینجا تنها به این وجیزه اکتفا کرده و به سراغ موضوع مقاله یعنی بررسی کتابهای شعر مقاومت ِ ملل آقای ضیاءالدین ترابی می روم.

ضیاءالد ّین ت‍ُرابی کار شاعری را از اواخر دهة 1340 یا اوایل دهة 1350 آغاز کرد و در کنار این کار اقدام به نوشتن درباره شعر هم کرد، که شاید مشهورترین نوشته هایش تهیه گزیده هایی در تحلیل شعر شاعران محبوب و پرطرفدار و مشهور و مطرح معاصر ایران مثل نیما، امید، فروغ و سهراب باشد2 و چند تألیف دیگر هم در همین حال و هوا ارایه نمود. او مردی سریع القلم و پ‍ُرکار است و از شجاعت ادبی و اطمینان به نفس برخوردار؛ به طوری که در تألیفاتش کمتر با فهرست منابع و مآخذ مواجه هستیم. ضیاءالدین ترابی اخیراً3 پنج عنوان مت‍ّحدالمحور جدید را به بازار فرستاده است. کتابهای مربوط به مقاومت ملل که طبعاً به شعر پایداری ملتهای مختلف جهان پرداخته و در هر کدام از آنها نمونه های متعددی را گردآوری کرده است.

سبزتر از جنگل که به موضوع مرگ در شعر پایداری ملل جهان می پردازد در یک مقدمة 44 صفحه ای می کوشد تا نشان دهد که مرگ در ادبیات پایداری به معنای نیستی و فنا نیست بلکه حادثه ای پرشکوه است که باید توسط مدافعان از حریم ملت و استقلال کشورها اتفاق بیفتد. به خصوص تعالیم اسلام و قرآن را در راستای پایداری روح و جاودانگی شهید و بی ارزش بودن حیات دنیوی خارج از ارزشهای انسانی باز می گوید.

او در این کتاب شعرهای مقاومت ملل را به سه دسته منقسم می کند:

1) مرگ و پایداری در شعر دورة قهرمانی و اساطیری

2) مرگ در جنگ و پایداری در شعر جهان غیراسلامی

3) مرگ در جنگ و پایداری در شعر جهان اسلام و ایران اسلامی4

به دنبال این مقدمه و توضیحات، تعداد 166 قطعه شعر از شاعران خارجی و ایرانی که حول این محور یعنی پایداری می چرخند می آورد از ایلیاد اثر هومر شاعر یونان باستان گرفته که توسط مرحوم استاد سعید نفیسی ترجمه شده و در سال 1342 توسط بنگاه ترجمه و نشر کتاب (سابق) چاپ و منتشر شده تا اشعاری از شاهنامة فردوسی و ده ها شاعر دیگر از سرتاسر جهان.

در مطاوی کتاب، تفاوت جهان بینی شاعران ِ م‍ُسلمان را با سرایندگان غیرمسلمان در ارتباط با شهادت و مرگ توصیف کرده و از صفحة 144 به بعد نمونه هایی از شعر شاعران دفاع مقدس را گرد آورده و ارایه می نماید.

در ذیل هر شعر نیز مآخذ آن را که عمدتاً مجموعه شعرهای کنگرة سراسری شعر دفاع مقدس است، ذکر می کند.

در جلد 2 این سری، کتاب طبلهای غر ّان را داریم که به ادبیات مقاومت قارة مظلوم و عقب نگه داشته شدة آفریقا می پردازد. او در یک مقدمة 10 صفحه ای از انگیزه های س‍ُرایش این شعرها که درد همگانی مردمان سیاه این قارة ستمدیده است، سخن می گوید و روحیة مقاوم، مبارز و ضد استعمار آنان را تحسین کرده و فضای زندة حاکم برشعرها را که در جهت حفظ هویت و فرهنگ ملی و آفریقایی آنهاست توصیف می نماید و پس از آن از صفحة 45 تا پایان کتاب که صفحه 362 است بیش از 140 قطعه شعر از 57 نفر از سرایندگان این قارة مبارز و رنج کشیده را گرد آورده است.

راین و زنجیر که جلد سوم این سری است به شعر مقاومت اروپا می پردازد. مقدمه ای در دو صفحه نوشته و شعر مقاومت تاریخ دو هزار سالة اروپا را باز می نمایاند و آن گاه شعرهای 70 نفر از سرایندگان این نحلة ادبی اروپا را در معرض مطالعه و قضاوت خوانندگان قرار می دهد.

آه این دریا جلد چهارم این سری است که به شعر مقاومت اقیانوسیه و آسیا اشتمال دارد. پس از سخن ناشر (نشر صریر قم) که بر پیشانی همه مجل‍ّدات آمده در یک مقدمة 25 صفحه ای خصوصیات شعر مقاومت این دو قاره ـ به خصوص قارة آسیا را تشریح و توصیف می نماید. او خصوصیات این شعرها را در شانزده فقره شرح داده و حماسة جنگ و تصویر و توصیف لحظه های شگفت نبرد و استقامت در برابر نیروهای بیگانه و متجاوزان استعمارگر را فراروی خواننده قرار می دهد و پس از آن حدود 170 قطعه شعر از 80 شاعر مقاومت برخاسته از آسیا و اقیانوسیه را به خوانندگان و پژوهندگان ارایه می نماید. در این کتاب شعری از هوشی منیه رهبر فقید ویتنام هم دیده می شود.

آخرین عنوان این مجموعه چقدر خسته، چقدر زخم است که به شعر مقاومت آمریکا اختصاص یافته، کتابی در 344 صفحه مشتمل بر یک مقدمة دوازده صفحه ای و حدود 150 قطعه شعر از سرایندگان مشهور یا کم آوازة آمریکایی که عمدتاً در ستایش آزادی و همدردی با سیاهان دردمند سروده شده اند و از تصاویر تلخ و زندگی زهرآلود سیاهان ب‍َرده که حتی پس از استقلال آمریکا و پس از لغو برده داری در این سرزمین نیز به گونه های دیگر مورد تبعیض نژادی بوده اند سخن می گوید.

شعرهای خوبی از شاعرانی پرآوازه چون لنگستون هیوز، کلود مک کی، ماریان مور، پابلو نرودا، هرمان ملویل که ما او را بیشتر به عنوان نویسنده و خالق موبی دیک می شناسیم و بیست شاعر دیگر آمریکایی (مرکزی و لاتین ) می خوانیم.

جالب است که شعری از آبراهام لینکلن رییس جمهور مشهور آمریکا نیز در این کتاب آورده شده. کار ضیاءالدین ترابی در تهیه، گردآوری و تدوین این پنج عنوان کتاب کاری در خور توجه است که امیدوار است یا خود او و یا مؤل‍ّف دیگری در تکمیل این مجموعه بکوشد.


سید محمود سجادی پانوشت 1 استاد فروزانفر معتقدند که مسلما قبل از سن 1577 26 ه 8205 ق وفات کرده و مخبر السلطن 1577 هدایت او را متوفای 219 قمری می داند 2 مجموع 1577 نیمای دیگر امید دیگر فروغ دیگر سهراب دیگر که چاپ و منتشر شده و کتاب بامداد دیگر نیز در دست یا آماد 1577 انتشار است 3 سال 1384 4 ص 22
سور 1728 مهر