کد : 24003
تاریخ درج مقاله : جمعه 17 مهر 1388 
نوشتن برای فرار از فراموشی
درباره هرتا مولر برنده نوبل ادبیات در سال 2009 و آثارش . . .
 گروه : فرهنگ و اندیشه / ادبیات / ادبیات و شعر
امسال هم مثل هر سال از بین نام هایی که در آستانه اعطای جایزه نوبل سرزبان ها می افتند، جایزه 4/1 میلیون دلاری آکادمی سلطنتی سوید به نویسنده ای رسید که کمتر از سایرین نامش سرزبان ها افتاده بود.

هرتا مولر به عنوان دوازدهمین نویسنده زن، این جایزه را کسب کرد. مولر نویسنده ای است که اگر چه در رومانی به دنیا آمده اما آلمانی می نویسد و سال های سال است که در آلمان زندگی می کند. او در زمان حکومت چایوشسکو از رومانی به آلمان رفت و ساکن این کشور شد. زندگی در رومانی، صحبت کردن به زبان آلمانی این تناقضی بود که هرتا مولر از بدو تولد با آن انس گرفت و البته بعدها همین تناقض به کمکش آمد تا به زبان آلمانی با بهره گیری از روایت های فولکلور رومانیایی داستان های خواندنی را خلق کند.

مولر که اعلام نامش به عنوان برگزیده جایزه ادبی سال 2009 مخالفت های بسیاری را برانگیخته، یکی از نویسندگانی است که آثارش تا به حال به زبان های کمی ترجمه شده اند. از بین مجموعه آثار او تنها 4 کتابش به زبان انگلیسی ترجمه شده و به نوشته منتقد روزنامه نیویورک تایمز او برای مخاطبان انگلیسی زبان هم نویسنده ای نام آشنا نیست.

با همه این حرف ها اما هرتا مولر حالا برنده جایزه ادبی نوبل است و مثل بسیاری از برندگان این جایزه در ماه های آتی مخاطبان آثارش در همه کشورها بیشتر می شود.

او که حالا 56 سال دارد، از سال 1987 به نیمه غربی آلمان رفت و در آنجا ساکن شد. هر چند او از بلوک شرق و زندگی تحت حاکمیت دیکتاتوری چون چایوشسکو گریخته بود، اما در تمام طول عمرش از زندگی در رومانی تحت حکومت چایوشسکو نوشت، و شاید به همین خاطر بود که در آستانه سالگرد فروپاشی دیوار برلین، جایزه ادبی نوبل به او تعلق گرفت تا برخی منتقدان انگیزه های سیاسی را در انتخاب او یادآور شوند.

● نوبل برای زنی که همیشه یک بیگانه بود

هرتا مولر نویسنده آلمانی متولد رومانی، که در مطالبش بسیار درباره ستم دیکتاتوری در سرزمین زادگاهش و زندگی مهارنشدنی در تبعید سیاسی نوشته است، به عنوان برنده جایزه ادبی نوبل 2009 انتخاب شد.

آکادمی سوید در استکهلم خانم مولر را به عنوان کسی که با تمرکز بر شعر و صراحت متون نثری اش، چشم انداز سلب مالکیت از انسان ها را توصیف کرده است، شایسته دریافت این جایزه نامید.

اهدای این جایزه با بیستمین سالگرد فروریختن دیوار برلین و همزمان با آن رژیم های کمونیستی در جهان هم بی ارتباط نبود.

او نخستین نویسنده زن آلمانی زبان است که این جایزه را دریافت می کند.

در کنفرانس مطبوعاتی استکهلم، پس از اعلام نامش به عنوان برنده جایزه نوبل، پیتر انگلاند، دبیر دایمی آکادمی سوید گفت خانم مولر به دلیل زبان منحصر به فرد بسیار بسیارصریح از یک سو و از سوی دیگر برای این که همواره داستانی جدید درباره زندگی در سرزمین دیکتاتوری و بزرگ شدن به عنوان یک بیگانه در خانواده خود داشته است این جایزه را دریافت می کند.

خانم مولر متولد شهر آلمانی زبان نیتسکی دورف در رومانی است. او در یک قوم آلمانی ساکن رومانی به دنیا آمده و پدرش در جریان جنگ جهانی دوم در اس.اس که نیروی امنیتی نازی ها بود، خدمت می کرد. برای همین هم با پایان جنگ و روی کار آمدن کمونیست ها مادرش در سال 1945 به شوروی تبعید و در اردوگاه کار اجباری در سرزمینی زندانی شد که امروز اکراین نامیده می شود. هرتا مولر سپس به عنوان دانشجوی دانشگاه به تحصیل در رشته ادبیات آلمانی و رومانیایی پرداخت. وی همیشه مخالف با رژیم دیکتاتوری نیکولای چایوشسکو بود و به همین خاطر به گروهی پیوست که برای آزادی بیان نویسندگان مبارزه می کردند.

مولر نخستین اثرش را که یک مجموعه داستان کوتاه بود، در سال 1982 و در حالی نوشت که به عنوان مترجم در یک کارخانه ماشین سازی کار می کرد. این داستان ها به وسیله رژیم رومانی با سانسور روبه رو شد و خانم مولر نیز پس از نپذیرفتن همکاری با نیروهای امنیتی این کارخانه، از سوی پلیس امنیتی از کار برکنار شد. او سپس در یک مهدکودک به عنوان آموزگار مشغول کار شد و دستنوشته سانسور نشده سرزمین های پست را به زبان آلمانی در سال 1984 در آلمان غربی منتشر کرد. چاپ این کتاب با استقبال بسیاری روبه رو شد و مجله اشپیگل او را یک کشف خواند.

خانم مولر در سال 1985 همراه همسر نویسنده اش به آلمان سفر کرد و دو سال بعد وقتی روشن شد که پلیس مخفی رومانی قصد جان او را دارد، برای همیشه ساکن آلمان شد. دقیقا 2 سال بعد دیوار برلین فرو ریخت و چایوشسکو و همسرش النا در یک دادگاه ویژه به مرگ محکوم شدند و در میدان شهر بخارست در برابر جوخه اعدام قرار گرفتند.

خانم مولر در سال هایی که پس از آن آمد، به صحبت علیه ستم و نکوهش همکاری با دشمن ادامه داد. در آلمان او آن دسته از نویسندگان آلمان شرقی را که با پلیس امنیتی کار می کردند، مورد شماتت قرار می داد و به همین دلیل چندی پیش از انجمن قلم آلمان جدا شد، آن هم به خاطر اعتراض به تصمیم این انجمن برای یکی شدن با شاخه آلمان شرقی.

سرزمین های پست و دیگر کارهای اولیه او با تمرکز بر زندگی در روستایی کوچک نوشته شده و به زندگی مردم محلی آنجا می پردازد. رمان های بعدی او شامل سرزمین گوجه های سبز و قرار ملاقات تا حدودی تصویری گرافیکی از رنج کشیدن خشونت بار مردم متوسط تحت حکومت های اقتدارگرا ارایه می کند.

اهدای این جایزه با بیستمین سالگرد فروریختن دیوار برلین و همزمان با آن رژیم های کمونیستی در جهان هم بی ارتباط نبود در بخش بررسی کتاب نیویورک تایمز، لری وولف سرزمین گوجه های سبز را در جستجوی آفریدن یک نوع شعر خارج از معنویت و احساس نفرت از زندگی در رومانی کمونیست توصیف می کند و در نگاه به قرار ملاقات در سال 2001 پیتر فیلکینز می نویسد که خانم مولر شرارت های دولت را پس زمینه خشونت و خیانت آدم ها نسبت به یکدیگر می داند که در زندگی روزمره با هم در ارتباط هستند؛ همسر یکدیگرند، اعضای خانواده یا از دوستان نزدیک هم محسوب می شوند.

او برای کتاب گوجه های سبز چند جایزه ادبی از جمله جایزه معتبر و 100 هزار یورویی ایمپک را هم گرفته است. این کتاب داستان 5 رومانیایی جوان است که تحت فشار حکومت چایوشسکو زندگی می کنند. او گفته است که این کتاب را با یادآوری خاطرات دوستانش که در این حکومت کشته شدند، نوشته است.

جشنواره بین المللی ادبیات برلین آثار او را متمرکز بر زندگی رنج آور در واحدهای کوچک در حکومت دیکتاتوری توصیف کرده و افزوده که با توجه به این که دوران کودکی او در روستا و با خانواده سپری شده، این فضاها نیز در آثارش جایگاهی خاص دارد.

مولر 56 ساله اکنون ساکن برلین است و آثارش در جهان غیرآلمانی زبان کمتر شناخته شده اند.

او در کتاب سفر روی یک پا از دشواری های آغاز یک زندگی جدید در محیطی بیگانه گفته است.

مولر در ستونی در روزنامه فرانکفورتر روندشاو در سال 2007 رومانی را دچار یک نسیان دسته جمعی درباره پیشینه خود نامید و چایوشسکو را بدترین دیکتاتور پس از استالین لقب داد.

اگر چه او 20 سال پیش رومانی را ترک کرد، اما همواره ستم، تبعید و دیکتاتوری موضوع اصلی رمان ها و اشعارش است. قرار ملاقات هم درباره یک زن جوان است که در دوره چایوشسکو در یک کارخانه پوشاک کار می کند و لباس مردانه برای ایتالیایی ها می دوزد و در آرزوی ازدواج است. این رمان در سال 2001 به انگلیسی ترجمه شد.

کار دوم او تانگوی غیرعادلانه به تصویر تعصب و رشوه خواری در زندگی یک روستا و تفکر فاشیستی در اقلیت آلمانی می پردازد.

از مهم ترین آثار او رمان روباه است که سال 1986 در آلمان منتشر شد. این اثر در سال 1989 با عنوان پاسپورت به زبان انگلیسی انتشار یافت و داستان آسیابانی در یک دهکده آلمانی زبان در رومانی است که تلاش می کند به آلمان غربی مهاجرت کند.

آخرین رمان مولر با عنوان هر چه را دارم با خودم حمل می کنم ماه پیش در آلمان منتشر شد و حکایت پسری 17 ساله است که به اردوگاه کار اجباری اکراین فرستاده می شود. هفته نامه آلگماینه آن را پدیده ای مهیج خواند.

او می گوید: تاسف بارترین تجربه ام زندگی تحت حکومت دیکتاتوری رومانی بود. زندگی راحت در آلمان آن هم صدها کیلومتر دورتر مرا از گذشته جدا نکرده است. من وقتی آنجا را ترک کردم خاطراتم را نیز همراهم آوردم و باید به خاطر بیاوریم دیکتاتوری هنوز در آلمان هم رواج دارد.

آقای انگلاند، دبیر دایمی آکادمی سوید به رادیو سوید گفت مولر همیشه داستانی برای گفتن دارد که فقط درباره زندگی روزمره در یک حکومت دیکتاتور نیست، بلکه درباره بیگانه بودن در یک جامعه هم هست. بیگانه بودن با زبان اکثریت جامعه، بیگانه بودن با تاریخ ، حتی بیگانه بودن با خانواده و بعد تعویض کشور و روشن شدن این که تغییر در هیچ چیز به وجود نمی آید. خود این، یک داستان بسیار بسیار قوی است.

برمبنای گزارش متروپولیتن بوک ناشر مولر که ترجمه انگلیسی دو کتاب سرزمین گوجه های سبز و قرار ملاقات را در آمریکا منتشر کرده آثار او در آمریکا اگر چه با نقدهای خوب ادبی روبه رو شده اند، اما خوانندگان متوسطی دارند.

مولر دوازدهمین زنی است که از زمان اعطای جایزه نوبل در سال 1901 به دریافت این جایزه مفتخر می شود. در سال 2007 نیز دوریس لسینگ این جایزه را دریافت کرده بود.

مراسم اهدای جایزه 10 دسامبر (20 آذر) در استکهلم برگزار می شود و خانم مولر به عنوان برنده 10 میلیون کرون سوید (که حدود 4/1 میلیون دلار آمریکاست) را همراه مدال و لوح افتخار دریافت می کند.


آرزو پناهی
روزنامه جام جم www jamejamonline ir