کد : 23948
تاریخ درج مقاله : یک شنبه 15 آبان 1390 
چاووش
بدین گونه بوده كه پس از پیروزی در هر نبرد با دشمنان، چاووش خوانان به راه افتاده و با خواندن اشعاری كه حكایت از پیروزی بر دشمن داشت، خبر واقعه را به مردم سایر شهرها می رساندند به این گونه از چاووش، چاووش حماسه نیز گفته می شده است.
 گروه : فرهنگ و اندیشه / موسیقی / اصحاب موسیقی
● چاووش پیروزی (حماسه):

بدین گونه بوده كه پس از پیروزی در هر نبرد با دشمنان، چاووش خوانان به راه افتاده و با خواندن اشعاری كه حكایت از پیروزی بر دشمن داشت، خبر واقعه را به مردم سایر شهرها می رساندند به این گونه از چاووش، چاووش حماسه نیز گفته می شده است.

● چاووش قیامت (بانگ رستاخیز):

در نگرشی گذرا به ادبیات ایران به واژهٔ بانگ رستاخیز یا چاووش قیامت بر می خوریم كه شاعران به آن اشاره كرده اند، چونان اسدی طوسی شاعر بلندپایهٔ قرن پنجم كه می فرماید:

و ز آن بانگ كآید در آن رهگذار

كه ره، دین، مر این را و آن را بدار

نشین راست با هر كس و راست خیز

مگر رسته گردی، گه رستخیز

واژهٔ بانگ را در شعر شاعران فراوان می توان یافت، به عنوان نمونه این شعر شیخ محمد ابن یحیی ابن علی گیلانی لاهیجی، ملقب به شمس الدین و متخلص به اسیری لاهیجی:

غوطه در بحر بیكرانه زنیم

عین دریا شویم و بخروشیم

پس به بانگ بلند می گوییم

از كس این راز را نمی پوشیم

كه جهان موجهای این دریاست

موج و دریا یكی است، غیر كجاست؟

▪ چاووش خوانی از نظر اجرای هنر آوازی و مضمون شعری به دو شاخه تقسیم می شود:

1) چاووش شادمانی (سور)

چاووش سور خود دارای زیرمجموعه ای پربار است كه اندكی از آن در زمانهٔ ما بازمانده است:

الف) چاووش زیارت خانه خدا

ب) چاووش زیارت عتبات عالیات

ج) چاووش زیارت اماكن مقدسه در ایران (مشهد، قم، شیراز).

د) چاووش پیشباز ماه رمضان و سحرهای رمضان.

2) چاووش حزن (سوگ)

در شاخهٔ دوم تنوع بیشتر بوده اما آنچه كه در زمان ما بازمانده بسیار اندك است:

الف) چاووش پیشباز محرم الحرام.

ب) چاووش صبح عاشورا.

ج) چاووش تعزیه.

د) چاووش مرگ بزرگان دینی ـ مذهبی در هر قوم.

ه) چاووش مرگ جوانان شهید و یا نیكان قوم.

و) چاووش مرگ كسانی كه در نبردها یا سفرها به اماكن مقدسه و خانه خدا چشم از جهان فرو می بستند.

در شاخهٔ چاووش سوگ بند ه‍ قابلیت بسیار زیادی جهت پژوهش به لحاظ بازنمایی ِ تاریخی و عرفی دارد و بند و نیز جای پژوهش به لحاظ گوناگونی شكل اجرا و نامهایش دارد.

چاووش مرگ كسانی كه در نبردها و یا سفرها بدرود حیات می گفتند در اكثر نقاط ایران به كتل خوانی شهره است، چرا كه چاووش خوان با لباس سیاه، ك‍ُتل سیاه پوش و اسب سیاه جامهٔ سیاه رنگ سوار شده و آوازهایی را می خواند كه مضمون اشعارش همگی از واقعه ای ناگوار و تلخ خبر می داد. به همین سبب در هر منطقه دست كم دو چاووش خوان حضور داشت كه یكی از آنان با هنر كتل خوانی آشنا بود.

● لباس، وسایل و آداب

به لباس چاووش خوان وصله می گفتند و در آیین قلندری این لباس را چنین تعریف می كند: اگر پرسند كه چاووش چند وصله دارد؟ بگو: هفت وصله دارد:دو دستكش، نعلین، پاپوش، شلوار، سفره، خدمت، ابلق.ابلق پر دو رنگی است كه سرهنگان بر كلاه خود می زدند. علاوه بر اینها نیزه، قمچی (تازیانه)، زنگ و پوست را نیز از وسایل چاووش خوانان ذكر كرده است. (ص 318، 1374).

اما آن گونه كه از خلال پژوهشهای میدانی به دست آوردم این بود كه در هر منطقه لباس چاووش خوان چیزی شبیه به لباس طلبه های جوان بوده كه گاه با عمامهٔ كربلایی یا عمامهٔ حج مزی‍ّن می شده، علاوه بر آن پرچمهایی كه چاووش خوان حمل می كرده نیز خود گویای منظور و مقصد كاروان بوده است.

برای زیارت به اماكن مقدسهٔ داخلی پرچم سبز، برای زیارت عتبات عالیات دو پرچم سرخ و آبی از جنس ابریشم كه در ابتدای قرن ما به ساتن تبدیل شده بود، پرچم سرخ نشان شهادت معصومین (ع) و پرچم آبی نشانهٔ مروت عباس (س) كه آب را هم شرمنده كرده، پرچمهای سفید و سبز به نشانه پاكی روح و دمیدن روح تازه در كالبد انسان برای زیارت خانه خدا استفاده می شده است، كه چاووش خوان همواره این پرچمها را در تمام سفر با خود داشته و در اهتزاز بوده است.

برای زمان سوگ هم پرچمها یا كتلها سیاه از جنس مخمل با منگوله زرد و حاشیه دوزی زری بود و به كار می آمد.

▪ آداب اجرای چاووش خوانی نیز دارای مراحل جالبی بوده است:

1) بسم الله خوانی مسجع (شعرگونه)

2) صلوات خوانی مسجع

3) پیش مضمون خواندن

4) شعر مضمون زیارت یا بازگشت از زیارت را خواندن

5) صلوات خوانی دوباره

6) دعاخوانی (به گاه رفتن برای خداحافظی، زمان بازگشت برای سلام)

7) اشعار عرفانی بین مسیر خواندن

8) موذنی كاروان

چاووش خوانی تنها برای رفتن كاروان به هر مقصدی اجرا نمی شد، بلكه هنگام بازگشت كاروان نیز چاووش خوانی باید صورت می گرفت، بدین لحاظ چاووش خوانی به لحاظ مضمون شعری به دو دسته تقسیم می گردد:

1) بانگ رفتن

2) بانگ بازگشتن

● نمونهٔ اشعار در هنر چاوو ش خوانی

▪ نمونهٔ شعر صلوات خوانی:

ـ اول به مدینه، مصطفی را صلوات

ـ دوم به نجف، شیر خدا را صلوات

ـ سوم در كربلا، به شمر ملعون لعنت

ـ چهارم به توس، غریب الغربا را صلوات

▪ نمونهٔ دیگر شعر صلوات خوانی:

ما دوستدار مصحف و در دین احمدیم

اندر جهان به خلق دو عالم سرآمدیم

زیر لوای آل علی (ع) صف كشیده ایم

چشم انتظار قایم آل محمدیم

▪ نمونهٔ شعر پیش مضمون به هنگام رفتن كاروان به سوی عتبات عالیات:

آب، یك آب است، اما در صفات

هست بهتر از همه، آبِ فرات

قدر او بالاتر از زمزم ب‍ُو َد

چون به خاك كربلا همدم ب‍ُو َد

در جهان خوش تر بود از رود نیل

در جهان خوش تر بود از رود نیل

در جنان بهتر بود از سلسبیل

چون كه مهر دختر پیغمبر است

لاجرم از آب حیوان بهتر است

شربتی زان، هر مریضی را شفاست

درد بی درمان عالم را دواست

ای دریغا در كنار این فرات

زادهٔ زهرا به هنگام ممات

گاه از سوز عطش می كرد غش

گاه می فرمود: ای قوم العطش

ای ستمگر فرقهٔ بی نام و ننگ

از چه می گیرید بر من كار، تنگ

من مگر فرزند زهرا نیستم

یا مگر از آل طاها نیستم

(این شعر از عباس حسینی جوهری است در مجموعهٔ خزاین الاشعار)

▪ نمونه شعر مضمون رفتن كاروان به عتبات عالیات:

ایوان نجف عجب صفایی دارد

حیدر بنگر، چه بارگاهی دارد

ای كعبه به خود مناز از روی شرف

جایت بنشین كه هر كه جایی دارد

▪ نمونه دیگر شعر مضمون رفتن به عتبات عالیات:

هر كه دارد هوس كرببلا بسم الله

هر كه دارد سر همراهی ما بسم الله

ای عزیزان سفر كرببلا در نظر است

ما خبر كردیم و رفتیم، سفر بی خطر است

بر مشامم می رسد هر لحظه بوی كربلا

بر دلم ترسم بماند آرزوی كربلا

تشنهٔ آب فراتیم ای اجل مهلت بده

تا بگیریم در بغل قبر شهید كربلا

▪ شعر مضمون بازگشتن كاروان از سفر حج:

حاجیان از حرم امن خدا آمده اند

شادمان در وطن از سعی و صفا آمده اند

رفته بودند سوی مشعر و میقات و حریم

خرم از ركن و منی سوی وطن آمده اند

روز عید عرفه خوانده دعا در عرفات

شاد و مسرور همه سوی وطن آمده اند

بار الها بكن این حج و زیارات قبول

سعی مشكور كه با حج بجا آمده اند

شكر بسیار خدا را كه به ایران عزیز

حاجیان از حرم امن خدا آمده اند

▪ شعر مضمون بازگشت كاروان از سفر عتبات عالیات:

چه كربلا، عزیزان خدا نصیب كند

خدا نصیب به عرش و هم، گدا بكند

رفتم به كربلا به سر قبر هر شهید

دیدم كه تربت شهدا مشك و عنبر است

هر یك شهید مرقدشان چارگوشه داشت

شش گوشهٔ مزار، در آن هفت كشور است

پرسیدم از یكی سببش را به گریه گفت

پایین پای قبر حسین، قبر اكبر است

پایین پای قبر علی اكبر جوان

هفتاد و یك شهید چو خورشید خاور است

در سمت راست، قبر یكی پیر جلوه كرد

زان گوشهٔ رواق كه نزدیكی در است

پرسیدم از خادمان كه این مزار كیست؟

گفتا حبیب، نور دو چشم مظاهر است ....

(این شعر از ناصرالدین شاه قاجار است)

▪ نمونه شعر مضمون رفتن كاروان به مشهد مقدس:

در توس جلالت رضا می بینم

بی پرده، حریم كبریا می بینم

در كفش ك‍َنِ حریم پور موسی

موسای كلیم، با عصا می بینم

▪ نمونهٔ دیگر شعر مضمون رفتن كاروان به مشهد مقدس در صورتی كه كاروان قصد داشت از طریق مشهد به زیارت خانهٔ خدا رهسپار شود:

ز تربت شهدا بوی سیب می آید

ز توس بویِ رضای غریب می آید

سری نهاده به غربت، رضا دلش تنگ است

ز توس تا به مدینه، هزار فرسنگ است

▪ نمونه هایی از شعر مضمون به هنگام بازگشت كاروان از عتبات عالیات:

الف) می كنم یاد از لب خشك و دل آرای حسین

می شوم عاجز ز درد بی كسیهای حسین

سخت می سوزد دلم هر دم كه یاد آید مرا

تیربارانی كه شد بر قد رعنای حسین

ب) گردم فدای وقت دعا كردنت حسین

با شمر رو سیاه به سر بردنت حسین

از قطره قطره خونِ تو می آید این ندا

ای مرحبا به وعده وفا كردنت حسین

نمونه شعر چاووش محرم:

ای محرم، ماه ماتم، آمدی

با غم و اندوه توأم، آمدی

ای محرم، آمدی با غلغله

دوستان را تنگ كردی حوصله

ای محرم، از تو دارم اضطراب

در تو چون شد آسمان دین خراب

ای محرم، در تو بست از خون حنا

نوعروس قاسم نوكدخدا

ای محرم، در تو با صد شور و شین

كشته شد از كین، علمدار حسین ....

توضیح آنكه چاووش خوان ِ م‍ُحر َّم لباسی سپید و بلند می پوشید، اگر سید بود شال سبز، اگر عام بود شال مشكی بر گردن و كمر داشت، و با پرچم سیاه و سرخ در دست در خیابانها و محله ها ظاهر می شد.

▪ نمونه شعر چاووش اربعین:

شما اهل وطن عشرت سر آمد

شما را پیك ماتم از در آمد

در این شهر از وفا دیگر نمانید

كه خاك غم شما را بر سر آمد

به دشت كربلا فرزند زهرا

شهید از تیغ شمر كافر آمد

تنش پامال سم اسبها شد

سرش نوك سِنان را زیور آمد

ز شام اینك سوی شهر مدینه

دوباره زینب غم پرور آمد

برادر كشته و فرزند مرده

غریب و بی كس و بی یاور آمد ....

لازم به ذكر است كه چاووش خوانان عزا بر اساس آنچه كه در بخش تاریخ این هنر آمد، برای هنر عبادیِ دینی ـ مذهبی خود قایل به پیر هستند و پیر خود را بشیر ابن جذلم می دانند، به همین دلیل در روز اربعین به عنوان تجدید بیعت با مراد خود و همچنین پیروی از پیر خود، با پای برهنه، پوشیدن دش داشهٔ بلند و ظاهری دردمند به خیابانها می آمدند و هنر خود را به جامعه ارایه می كردند.

● پایان

چاووش خوان، زبان ِ حال خوان اهل بیت عصمت و طهارت بود، گر چه در ابتدای تاریخ پس از اسلام در ركاب سیاسی و لشكری عمل می كرده اما در طی تاریخ به مأمور تبلیغ و زنده نگهداری حماسه و یادآور پایمردی و رشادت و معرفت و ادب اسلامی تبدیل شد، هنر چاووش هر چند پربار، اما در عصر ما متأسفانه بی طرفدار شده، هیچ گاه نگاه درستی به آن نشده و راویان آن نیز یك به یك سر به سینه خاك می برند، حركت دقیق و درستی نیز در مورد بازنمایی و بازپویایی آن در جامعه كنونی ایرانی صورت نگرفته است. امید كه این بانگ قدسی دوباره با شكلی مدو ّن و برنامه ریزی شده در فضای ایران اسلامی طنین افكن شود، ان شاء الله.


هوشنگ جاوید مآخذ و مستندات نفس المهموم و نقثه المصدور حاج شیخ عباس قمی ترجمه آیت الله 1603 مره ای نشر 1603 تابچی 1376 لهوف سید ابن طاووس ترجمه عباس عزیزی نشر صلاه 1620 1383 مقتل الحسین وقعه الط 8205 ف ابومخنف ترجمه سید علی محمد موسوی جزایری نشر بنی الزهرا 1380 آیین قلندری سید ابوطالب میر عابدینی مهران افشاری نشر نراروان 1374 تاریخ آل بویه علی اصغر فقیهی نشر صبا 1366 رسایل الجاحظ عبدالسلام هارون قاهره 1964 راویان حاج رضا گلابی ـ میبد احمد تاج ذا 1603 رین ـ میبد حاج رجب علی اسلامی ـ شهرستان صدوق یزد سهراب محمدی ـ آشخانه بجنورد حاج عباس ابومحمدی ـ ارد 1603 ان حاج حبیب چاووش ـ 1603 اشان سید احمد حسینی بافقی ـ یزد حاج سید مهدی عبداللهی ـ یزد
سور 1728 مهر