کد : 16690
تاریخ درج مقاله : شنبه 18 مهر 1388 
سلطه شرق شناسی
درآمدی بر متد شرق شناسی .....
 گروه : علم و دانش / فلسفه و عرفان / فلسفه و منطق
سایق و منشأ شرق شناسی ریشه در میراث فکری ای دارد که ریشه عمیق آن در برهه های تاریخی گسترانیده شده و این میراث چارچوبه اصلی شرق شناسی و شناخت جوانب مختلف آن گردیده است. شرق شناسی صرفاً از فرآورده های غرب (آنتروپولوژی، جامعه شناسی، زبان شناسی و علوم استراتژیک سیاست) بهره نمی برد که شرقی را براساس موقعیت جغرافیایی که مشرق شناسان آن را بر طبقات خرافی و موهوم حاشیه و متن استوار کرده اند به شکل کلی و جزیی آنالیز می کنند به نحوی که شرقی نسبت به خود، واقعیت و تاریخ و سرنوشتش حالت پرسشگرانه ای می یابد و مجموعه این القایات در شعور جمعی شرقیان تأثیر خود را می گذارد و کار را به جایی می رساند که اگر خود شرقی بخواهد نتیجه ای معرفتی از شرق بگیرد ناگزیر از قبول چارچوبه و مسلمات شرق شناسان غربی است.

این درست است که تمام آنچه شرق شناسان در مورد شرق می گویند بد و منفی نیست اما چارچوبه شرق شناسی چارچوبه صحیحی برای درک درست شرق نیست.

سعی بیشتر شرق شناسان (حداقل در چارچوبه شرق شناسی سیاسی) در بررسی ساختار اجتماعی، فکری و رفتاری شرقیان این بوده است که چهره ای زشت و نادرست را به رسم علم و عقل از شرقیان ارایه دهند و به شرقیان بباورانند که این چهره واقعی شماست. هدف شرق شناسی سیاسی مهار شرق است و به همین دلیل عمده پژوهشها دو محور دارد:

1) وجه واقعی آن که چهره حقیقی شرق را نشان می دهد

2) وجه غیرواقعی که برای از بین بردن خودباوری شرقی ها و برای اینکه به آنها بباورانند فرار از ذات ثابت و ناکارآمدشان غیر ممکن است چهره ای مشوش و نادرست از شرق ارایه می کند.

گفتمان شرق شناسی ریشه موضوعی بحث را می زند یعنی اینکه از بعد تاریخی شرق را قالب بندی کرده و آن را به نوعی نمایش می دهد که گویی شییی ازلی و خارج از ابعاد زمانی است و بنابراین نقش شرق شناسی سیاسی به شناساندن مراکز تصمیم گیری و فعالیت های سیاسی شرق آنچنان که هست- ختم نمی شود بلکه به شیوه ای دیگر راه می یابد که در آن شرقی، مثال زده می شود و یا به چیزی تشبیه شده و در آن تجسم می یابد و به همان شیء یا تصویر مثالی به عنوان شرقی اکتفا می شود. بنابراین شرقی سخن نمی گوید بلکه از آن سخن به میان آورده می شود خود را نشان نمی دهد بلکه نشانش می دهند مثل مارکس که گفته است: شرقیان، از شناساندن خود عاجزند بلکه باید شناساندشان (1) و به همین دلیل است که ادوارد سعید می گوید: شرق شناس شاعر یا نویسنده شرق را موضوع صحبت قرار می دهد، توصیفش می کند و برای غرب اسرار و نکات مبهم شرقی را فاش می کند.

نمونه عینی این سخن مثال ذیل است: گوستا و فلوبر از مصر دیدار می کند و در مصر شاهد اتاق های مخصوصی در خانه هاست که بانوی خانه در آنجا زندگی می کند و به اندرونی مشهور است.

فلوبر در نوشته های خود به هیچ وجه در مورد خود اندرونی توضیح نمی دهد بلکه دایماً آن را به چیزهای مختلفی تشبیه می کند در اینجا باید توجه داشته باشیم که او یک غربی اصیل است و این جزیی از حقیقت تاریخی و منش سیطره جویی است که به فرد اجازه می دهد موضوع را آنچنانکه خود می خواهد و فارغ از شایبه های دیگر به عنوان یک شیء فیزیکی جلوه دهد و به هر شیوه ای که خودش به شرق می چسباند نام روش شرقی بدهد، شیوه ای که فلوبر در مورد اندرونی در پیش می گیرد بیطرفانه نیست بلکه او به شیوه حاکم بر روابط شرق و غرب به الگویی که این مقصود را فراهم می کند عمل کرده است، روشی که مورد استفاده ادوارد سعید نیز بوده و در آثار او نمود پیدا کرده است.

از نظر فرانسیس بیکن دانایی توانایی است بنابراین آگاهی غرب از شرق به او قدرت استیلا می دهد منم که می شناسمت تو موضوع شناخت منی- تو موضوع قدرت من و تحت سیطره منی و بنابراین منفعل و بی روح شدن مجازاتی است که قدرت مسلط برای شرق تعیین می کند(3) این چنین است که استعمار رخ می نمایاند و غرب مرکز و مدار می شود، جغرافیای جهان را مشخص و غنایم را تقسیم و تاریخ را منجمد می کند.

احساس خودمحوری و تفوق عقلی در نهایت به تحریف هویت دیگری ختم می شود و بنابراین دیگری باید بداند آنچنانکه هست نباید باشد بلکه بایستی به میل آنکه بر او سلطه دارد، رفتار کند.

الگوی تمدن غربی منطق، ارزش و گفتمان خود را بر دیگری تحمیل می کند و دیگری نیز ناتوان از ایجاد الگوی مناسبی برای خویش است و گریزی از نسخه برداری یا تقلید از آن ندارد، این نسخه برداری در چارچوبه دینامیکی که ممکن است به واسطه تحول منطقی و تاریخی با خلاقیت او نیز همراه شود تکوین نمی یابد بلکه به شکل موضوعی و مستقل و به گونه ای که شرقی فاقد یک ذهن خودآگاه و پیشرفته تولیدی باشد صورت می گیرد.

در مقابل؛ تمامی تلاش هایی که برای تولید یک الگوی منحصر به فرد، ویژه و ذهنی آزاد صورت می گیرد یا با برخورد شدید نظامی و تبلیغات رسانه ای و یا با دلایل و براهین به ظاهر علمی که واجد رویکرد نگاه بالا به پایین است، مواجهه می شوند.

بنابراین اساس سیطره غرب بر شرق مبتنی بر تیوری شناخت غرب از شرق و شرقی است، تیوری ای که نتیجه منطقی آن سیطره جبهه واجد شناخت (غرب) بر موضوع شناخت (شرق) است و قبول این سلطه نیز به معنای محرومیت شرقی از چارچوبه معرفتی آزاد، دینامیک و مستقل است.

دیگری شرقی- در گفتمان شرق شناسی موجودی متفاوت، غیرطبیعی و عجیب است و مسأله تفاوت نقطه مرکزی این گفتمان است این تفاوت صرفاً به برخی ظواهر، خواص و حالات ختم نمی شود بلکه جزو طبیعت اشیاء و انباء بشر و حتی شامل صفات فیزیولوژیک مثل هوش، رویا، موقعیت مکانی و توانایی های شرقیان نیز می شود!! این تفاوت حتی به تفاوت شرقیان با غربیان در نوع رابطه با عالم و هستی زمان و مکان ذات و موضوع علم، فن و ادب نیز تعمیم داده شده است.

اچ.ای.ار جپ (شرق شناس) می گوید: عقل عربی (اسلامی) ذاتاً در رابطه اش با جهان خارج و یا در رابطه اش با تفکر قادر به جدا کردن افکار خود از فردیت و پدیده های محسوسش نیست و به نظر من این عامل دلیل اصلی قانونگریزی ای است که استاد مک دونالد به عنوان وجه تمایز شرقی و غربی عنوان کرده است این عامل همچنین دلیل اصلی نفرت مسلمین از تفکر عقلانی قلمداد می شود.(4)

لوییز یا جیپ نیز می گوید: عقل شرقی اثر خود را از دست داده است و آینده ای نیز ندارد خدا سرنوشتشان را اینگونه رقم زده سرنوشتی که در واقع هیچ ربطی به حوادث و رویدادها ندارد آنها هیچ تلاشی برای بهبود وضعیت خود نمی کنند و از اختلافاتشان نیز نمی کاهند گذشته چیز خاصی از آنها ندید آنها در حال زندگی می کنند اما به واسطه بهره مندی از مناطق پرنعمت بی هیچ هراسی به حیف و میل این نعمت ها مشغولند (5)

این اختلاف راه را برای مسخ جغرافیایی و تبدیل مکان تاریخی دیگری (شرقی) به مناطق تحت نفوذ باز می کند و مرزها و نقشه ها را با مصالح اقتصادی و سیاسی غرب منطبق می کند.

در جهان معنایی شرق شناسان دو دنیای شرق و غرب، برابر و هم سو نیستند بلکه دنیایی وجود دارد که شایسته سروری است و غرب نامیده می شود و دنیایی که در سطوح پایینی قرار گرفته و شرق است زیرا اولی باهوش، فعال و بلند پرواز است اما دومی جاهل، تنبل و فاقد خلاقیت است. بنابراین انسان شرقی ای که در گفتمان شرق شناسی معرفی، قالب بندی و مشخص می شود دارای صفات و ماهیتی می شود که در نهایت هستی از او ناامید است خلق شده تا ابد تحت فرمان و در حاشیه باشد.

بدین ترتیب شرقی- به خواست شرق شناسی ای که حق اظهارنظر در مورد دیگری را دارد- به خارج از محدوده عقلانیت و منطق علمی پرتاب می شود و در برابر داده های جهان منفعل است او قادر به انجام عملی قاطع و مؤثر نیست و احساساتش آبکی و سطحی باقی می ماند و در نهایت با رویگردانی از هر گونه مخالفت بندگی را پذیرفته و تا ابد مجالی برای آزادی نمی یابد.

شاتو بریان در مورد مسلمانان می گوید: چیزی از آزادی نمی دانند اثری از بزرگی در ایشان نیست قدرتشان خدایشان است و اگر بارها وراندازشان کنی چیزی از فتح و پیروزی که با عدالت آسمانی مطابق باشد در ایشان نمی بینی مسلمانان مثل سربازان بی فرمانده اند مثل شهروندان بی برنامه مثل خانواده بی پدر (6) شرقی کنونی- در گفتمان شرق شناسان- موجودی اصلاح ناپذیر است. تجلی این آموزه تحریف شده خسارت بی شماری در برداشته است و دیگری شرقی- را طوری به قبول آن واداشته که گویی از مسلمات طبیعی است و از این رو جغرافیا آشفته و مسیر تاریخ عوض شده است وجود غربی یک واقعیت تاریخی شده و وجود شرقی در حد یک اسطوره غریب و نادر باقی مانده است.

شرق شناسی به چه می اندیشد؟ به موضوع شرق؟ شرق چه می کند ماهیت خود را حفظ و روبه تعالی می رود؟ یا دست به دامان تفکر غرب می شود؟ آیا تفکر غربی سرانجام در برابر داده هایی که آینده از حقیقت ارایه می دهد سرتعظیم فرو می آورد؟

همزمان با نهضت های بیداری و آگاهی بخشی مشرق زمین که منجر به استقلال، خودگردانی و تمسک به تغییرات و یافته های علمی بود بسیاری از ثوابت القاء شده از سوی شرق شناسان به لرزه درآمد و غباری که در طول قرون تاریکی بر اذهان شرقی ها نشسته بود تا حدودی پاک شد و حتی نام شرق شناسی به همراه بسیاری از این ثوابت در کنفرانسی که در سال 1970 برای همین منظور برگزار شد، کنار گذاشته شد.

اما شرق شناسان همچنان به رویه خود ادامه می دهند و هر مشرق شناسی که قصد بررسی یکی از موضوعات را در سر می پروراند برای هماهنگ کردن آن موضوع با مسلمات شرق شناسی آگاهانه یا ناآگاهانه- آنچه را که خود می خواهد برمی گزیند و آن را با خواسته خود و نه براساس منطق علمی موضوعی تفسیر می کند بنابراین شرق شناس در دام وهم نتیجه گیری جزیی از کلی افتاده و با قطعی نشان دادن عقیده خود بحث را از چارچوبه واقعی تاریخی خود بیرون می برد، شرقی در این پروسه موجودی منفعل، عجیب، تنبل و از لحاظ فطری ابتدایی و جدای از حس زمان خویش جلوه داده شده و اسلام بی اصالت تلقی شده است، فلسفه اسلامی صرفاً ترجمه متون یونانی و خود اسلام به عنوان شکل تحریف شده مسیحیت معرفی و نکات عمیق و آموزنده قرآن برگرفته از تورات نمایانده می شود.

غرب اسیر خرافه و کینه ای است که او را به روش اسطوره ای در نمایاندن هویت شرق کشانیده و باعث شده که تاریخ را به اسم علم تأویل به اسطوره کند و جالب اینجاست که عده ای نیز با غربی ها در این طرح هم داستان می شوند.

گفتمان شرق شناسان محکوم به ابطال است زیرا مبتنی بر فرض های اولیه متافیزیکی است بدون آنکه با چارچوبه علمی همخوانی داشته باشد و بدون در نظر داشتن این حقیقت است که تاریخ تزویر را به فضاحت می کشاند و این نتیجه تفکر شرق شناسانه است.


دکتر سعد محمد رحیم مترجم سعید آقاعلیخانی 1 به نقل از ادوارد سعید مقاله انگلیسی معرفت سلطه انشاء ترجمه کمال ابودیب مؤ سسه پژوهشی عربی ط 1 1981 ص 65 2 همان ص 41 3 همان ص 3 از مقدمه مترجم 4 همان ص 129 5 نقل از مقاله محمد عبدالحسین الدعمی با عنوان شرق شرق شناسی و ادبیات صحرا دارالشوون الثقافیه العامه بغداد 1987 ص 102 6 نقل از ادوارد سعید ص 187 همان
فلسفه