کد : 15860
تاریخ درج مقاله : یک شنبه 19 مهر 1388 
عشق، سرآغاز تربیت
موضوع نوشتار پیش رو تربیت فلسفی در حکمت متعالیه صدرایی است که به منظور نتایج حاصل از تربیت فلسفی حکیم صدرا نگاشته شده است. اساسا کشاندن فلسفه به عرصه تربیت و پیش بردن جامعه و جوانان به سوی فلسفه از موضوعات مهمی است که در فلسفه اسلامی بویژه فلسفه صدرایی جایگاه ویژه ای یافته است و باید گفت عمده ترین مباحث اخلاقی و تربیتی ملاصدرا در بحث عقل عملی بروز یافته است.
 گروه : اجتماعی / تعلیم و تربیت / تربیت استعدادها
موضوع نوشتار پیش رو تربیت فلسفی در حکمت متعالیه صدرایی است که به منظور نتایج حاصل از تربیت فلسفی حکیم صدرا نگاشته شده است. اساسا کشاندن فلسفه به عرصه تربیت و پیش بردن جامعه و جوانان به سوی فلسفه از موضوعات مهمی است که در فلسفه اسلامی بویژه فلسفه صدرایی جایگاه ویژه ای یافته است و باید گفت عمده ترین مباحث اخلاقی و تربیتی ملاصدرا در بحث عقل عملی بروز یافته است. در این نوشتار نویسنده تلاش کرده است مولفه ها و مقولاتی را که در عرصه تربیت از دید صدرا حایز اهمیت است، بررسی کند. برخی از این مقولات عبارتند از عقلانیت، عشق، هنر، زیبایی و...

 

انسان موضوع اصلی دانش تعلیم و تربیت

یکی از دغدغه های اساسی تفکر ملاصدرا، انسان شناسی اوست و این که انسان در این جهان خاکی چه جایگاهی دارد. پیش از هرچیز باید گفت رویکرد او به انسان یک رویکرد وجودی است که از آن به حکیم تعبیر می کند. او قایل است که وجود آدمی که متشکل از نفس و بدن یا جسم و روح است، دچار تحول گوهری می شود و جوهره وجود او بر پایه آموزش و پرورش و تربیت صحیح می تواند به رشد و کمال برسد؛ به گونه ای که هیچ حدیقفی ندارد. این امر که حس، خیال، عقل و قلب انسان را دربر گرفته، تمامی جنبه های وجود انسان را متحول می کند.

از نظر ملاصدرا بین جسم و روح ارتباط وجود دارد، آن هم پیوندی ذاتی و باطنی و هر دو را دو مرتبه از یک حقیقت واحد می داند و در نتیجه قایل است که نظام تعلیم و تربیت باید هم به پرورش بعد روحانی انسان بپردازد و هم جنبه جسمانی او. به عبارتی هم به زندگی اخروی و فرامادی انسان نظر افکند و هم به زندگانی دنیوی و مادی انسان.

پیش از هر چیز برای بررسی دقیق دیدگاه های حکیم صدرا پیرامون انسان و تربیت او باید به تبیین مبانی، اصول و اهداف و روش هایی که ایشان مدنظر قرار داده اند پرداخت.یعنی بتوان تفسیری جامع از عقلانیت، علم و روش، انگیزه، عادت، عشق، هنر و زیبایی شناسی و فرهنگ و تحولات فرهنگی به عمل آورد تا انسان شناسی ملاصدرا و تربیتی که شایسته و بایسته یک انسان است بیش از پیش مورد بازشناسی و کنکاش قرار گیرد.

● عقلانیت، اساس تربیت انسان

باید گفت که ملاصدرا بسان بسیاری از فلاسفه دیگر، اساس انسانیت و تربیت انسانی را عقل می داند. از نظر او، عقل به 2 گونه نظری و عملی تقسیم می شود؛ عقل نظری به ادراک کلیات می پردازد و لذا باعث پیدایش اعتقادات حق و باطل می شود و عقل عملی، انسان را به انجام اعمال فکری وا می دارد و از این رهگذر اعتقادهای زشت و زیبا را به وجود می آورد.

صدرا تحت تأثیر اندیشه های اثولوجیای فلوطین از 3 انسان صحبت می کند: انسان عقلی، انسان نفسانی، انسان طبیعی یا جسمانی و بر این عقیده است که انسان عقلی نور خود را بر انسان نفسانی و انسان نفسانی نیز نور خود را بر انسان طبیعی افاضه می کند و لذا هر چه از مرتبه عقل به مرتبه جسم فروکاسته شود، قدرت و کمال آدمی هم کاهش می یابد.

در نظام تربیتی ملاصدرا، انسان باید خود را به درجه انسان عقلی برساند تا بتواند اخلاق و رفتارهای نیکو از خود بر جای گذارد. او استعداد انسان جسمانی را در بازگشت به حقیقت عقلانی اش می داند و بر همین اساس قابل به ارتباط این 3 انسان است. از دید او همچنان که انسان جسمانی، قوس نزول خود را از عقل به نفس و از نفس به جسم طی می کند می تواند قوس صعود خود را از جسم به نفس و از نفس به عقل بپیماید. در این صورت انسان عقلی می تواند اهمیت تربیت را به واسطه علم حضوری به تمامیت ادراک کند و برخلاف ادراک انسان جسمانی که چون چیزی را حس می کند از دیگری غافل می شود، ادراک عقلی، انسان عقلی را از ادراک امور دیگر باز نمی دارد.

از دید صدرا چشم انسان عقلی، قوی تر و ادراکش بیشتر است؛ زیرا قادر به رویت کلیات است و چون معرفت بیشتری دارد، ارجمندتر، برتر، تابناک تر نظر می کند و لذا تربیت وی نیز به اعلی درجه خود می رسد و به تبع آن اخلاقی نیکو از جمله نیکوکاری، خیریت و فاضل بودن از او بر جای می ماند. بیان او در این بار چنین است: هر کس می خواهد انسان اول حقیقی را مشاهده کند، سزاوار است نیکوکار، خیر و فاضل باشد و او را حواسی قوی است که هنگام تابش انوار بر او محبوس نمی گردد. چون انسان اول نوری است درخشنده که در او تمام حالات انسانی است و او برتر، بهتر و قوی تر از هر انسانی است.

● تربیت، علت حرکت جوهری نفس به سوی کمال

ملاصدرا بر مبنای نظریه حرکت جوهری بر این باور است که کمال حاصل نمی شود، مگر به مدد تربیت. در ابتدا بد نیست کمی پیرامون نظریه حرکت جوهری صدرا مطالبی را بیان کنیم. از نگاه ملاصدرا حرکت در جواهر اتفاق می افتد و حرکت جوهری بحثی وجودشناسانه است. او حرکت را امری مستقل از ذهن و در جهان خارج می داند و قایل است که در فرآیند حرکت، شیء از حالتی که هم اکنون در آن است بیرون می آید و به آرامی به حالتی که می تواند به آن دست یابد، می رسد. پس خروج از قوه به فعل، تدریجی است. از نظر او این نهاد شیء است که روان و حرکت زاست و این نهاد بنابر اصل فلسفی هر معلول ثابت علت ثابت و هر معلول متغیر علت متغیر دارد ناگزیر باید خود، متحرک باشد. او وجود متحرک را وجودی بخش و گسترده می داند که هر لحظه پا به پای حرکت اجزاء و قطعات آن تحقق می پذیرد، اما این اجزاء وحدتی اتصالی دارند. در اندیشه صدرا وجود بر ماهیت تقدم دارد و به عبارتی کمال انسان نسبت به وجود او متأخر است، اما این کمال که از راه تربیت صحیح به وجود می آید، خود به خود حاصل نمی شود. نفس که جزو آگاه بدن است از درون، جوهر حرکت و شرایط بیرونی، آمادگی برای حرکت را فراهم می آورد و این هر دو نیازمند هدایت و تنظیم از سوی نفسی برترند.

از آنجا که انسان بسان هر پدیده دیگری، دارای قوه و فعل است، تبدیل قوه به فعل در ذات هستی اوست و لذا تربیت برای او امکانپذیر است؛ بدین معنا که تربیت عبارت است از پر کردن فاصله وجود و کمال عبارت است از دخالت نفس در فرآیند خلق مدام. چنین عملی موجب تکامل نفس کنشگر می شود و نکته مهم دیگر این که چون خلق و تجلی مدام جهان از مبدا یی برمی خیزد و به مقصدی روان است، تربیت نیز به معنای واقعی آن دارای هدف و جهت است و مقصد آن همانا رسیدن به رشد و کمال نهایی و مطلوب که خدا در فطرت وی به ودیعه نهاده است و در آنجا که حرکت امری تدریجی است، پس تربیت هم باید بسیار هشیارانه و هماهنگ با شتاب واقعی تحول صورت پذیرد؛ چرا که هر تحول، زمان خاص خود را می طلبد. در این خصوص انسان باید به حسب عمل و رفتار و در حیطه تربیت از تمام صفات حیوانی دور گردد.

● خودآگاهی، شاهراه تربیت انسانی

یکی دیگر از مسایلی که حکیم صدرا در نظام تربیتی خود بدان توجه ویژه داشته است، خودشناسی و خودآگاهی انسان است. او معتقد است آدمی ذاتا خودآگاه است ؛یعنی جوهر ذات انسان همان آگاهی است. بنابراین انسان به هر اندازه از خود و از جهان پیرامون خودآگاه تر باشد، از تربیت والاتری برخوردار می شود.

ایشان بارها تأکید کرده که انسان شناسی و خودشناسی از یکدیگر متمایز نیستند و او در بابی با عنوان فی فصل معرفه الانسان نفسه در کتاب اسرار الآیات به مزیت های خودشناسی پرداخته و آن را در چندین امر خلاصه می کند که عبارتند از: دستیابی به شناخت غیر، شناخت تمام موجودات،شناخت عالم، شناخت روح، شناخت دشمنان مخفی شده در روح، شناخت عیوب در دیگران مگر آن که آن را در ذات خود بیابد و بالاخره شناخت خدا.

ملاصدرا خودآگاهی انسان را تأییدی می داند بر وجود نهادی غیر مادی در او که به تعبیری همان نفس است.انسانی که در مسیر تربیت گام برمی دارد، باید بتواند از بعد مادی خود فراتر رفته و به تربیت نفس همت گمارد.

● عشق و تربیت

از نکات مهم در منشور تربیتی ملاصدرا، واژه عشق است که غایت آن را تعلیم و تربیت نوجوانان و جوانان و گسترش علم، ادب، فرهنگ و هنر می داند. حکیم صدرا، عشق و عاشقی را در ساحت انسانی به 2 نحوه انسانی و حیوانی یا پاک و عفیف و ناپاک و آلوده تقسیم می کند و معتقد است بین عشق عفیف با تعلیم و تربیت، ارتباط وثیقی وجود دارد. ملاصدرا می گوید: عشق انسان به خوبرویان و زیباچهرگان از اقتضایات فطری بشر است و آن، پیش شرط وصول به عشق الهی است ؛ بدین معنا که تا فردی، عشق مادی و حیوانی را تجربه نکرده باشد، هرگز نمی تواند به آستانه عشق به معبود ازلی که همان عشق عفیف است، برسد؛ چراکه عشق انسان به انسان باعث رقت قلب و بیداری و پاکسازی ذهن از نیات ناپسند می شود. البته او به این نکته نیز اشاره می کند که عشق به خوبرویان در صورتی ممدوح است که برخاسته از شهوت حیوانی نباشد.

به عبارت دقیق تر، وی در تبیین این مطلب، عشق را به حقیقی و مجازی تقسیم نمود و عشق حقیقی را همان عشق انسان به خدا و صفات جمال و جلال وی می داند و عشق مجازی را به نفسانی و حیوانی تقسیم کرد. عشق نفسانی از لطافت و پاکیزگی نفس برخاسته و همراه با مهر و محبت است و همان عشقی است که شخص در پیمودن مسیر تربیت باید از اینجا آغاز کند؛ اما عشق حیوانی بر مبنای شهوت بوده و همراه با میل به تردید و تجاوز است و شخصی که می خواهد در اخلاق و رفتار به کمال و سعادت برسد، باید این عشق را در خود سرکوب کند.

● زیبایی هنر، منشأ زیبایی تربیت

نکته ای که درباره نظریه ملاصدرا در باب عشق قابل تامل است، ارتباط آن با مساله زیبایی شناسی است و این موضوع، یکی از ویژگی های برجسته حکمت متعالیه را هویدا می کند. حکیم در فلسفه خویش به چشم اندازهای خاصی در زیبایی شناسی هنری رسیده است که اساس آن زیبایی شناسی معنوی و الهی است. نگاه ملاصدرا به این مقوله، نگاهی وجودی است.

از نظر حکیم صدرا، دورنمایی های عشق و هنر و نیز رخدادهای درونی عاشق و هنرمند کاملا متناسب و هم سنخ هستند. اساسا وی حضور هنر و صنایع لطیفه را در جامعه، بستر مناسبی برای پیدایش نگاه های عاشقانه و در نتیجه رشد و تکامل انسان در وادی تربیت می داند و در این بیان، نقش خیال را در رساندن انسان به عشق حقیقی موثر دانسته و کارکردهای مهم آن را تمثیل و استحسان برمی شمارد. او تمثیل را مجموعه صورت پردازی های زیباشناسانه خیال می داند و بر این باور است که خیال در عالم هنر ساخت وساز و یا خلق و ابداع دارد. یکی از توجهاتی که او در برجسته کردن تمایزات بین دو نحوه عشق مجازی به خرج داده، کارکردهای فعلی و انفعالی خیال است. خیال در عشق عفیف از نگاه او هیچ گاه منفعل نیست؛ بلکه فعال و خلاق است. ملاصدرا از تخیل خلاق به تمثیل تعبیر کرده است و دو نحوه تمثیل را از هم متمایز کرده که یکی صرفا مسبوق به صورت حسی و کاملا انفعالی است و دیگری مسبوق به فعالیت های زیبایی شناسی، در نتیجه توام با ابتکار و خلاقیت است که از این فعالیت ها نیز به استحسان تعبیر می کنند؛ اما آنچه در اینجا مهم است، این که انسانی واجد تربیت صحیح می شود که همواره ابتکار و خلاقیت به خرج دهد.

اساسا ویژگی اصلی روح، خلاقیت است و چون نفس از خداوند است، پس بهره مند از ویژگی اصلی خداوند؛ یعنی آفرینش می شود و حکیم صدرا نتیجه می گیرد که تحول خویشتن، خودشکوفایی و خلاقیت، هدف اصلی نظام تربیتی است. خلاقیت اوج خداگونگی انسان است و شاید با تاکید بر چنین ویژگی بوده است که حضرت حق، انسان را جانشین خویش بر زمین نامیده است: انی جاعل فی الارض خلیفه ، بدین گونه این انسان است که با درک چنین روندی به چنان قدرتی دست می یابد که از آن پس می تواند هم به وجود خویش و هم به وجود جهان تا مقصد اصلی تحقق بخشد. ملاصدرا به صورت معشوق در نزد عاشق به مثابه اثری هنری نگریسته است. عشق در نظر او، از تصویر آغاز و به تصویر ختم می شود؛ اما تصویر آغازین، تصویری طبیعی از معشوق و ناشی از مشاهده است و تصویر آخرین، تصویری تمثیلی است. به عبارت روشن تر، صورت معشوق در نزد عاشق تنها صورتی زیبا نیست؛ بلکه بیان زیبایی هم هست.


کبری مجیدی بیدگلی
روزنامه جام جم www jamejamonline ir