یکی از اساسی ترین نیازهای کودک در کنار نیازهایی همچون غذا و ایمنی، نیاز به خواب خوب و راحت است. سالم ترین و خندان ترین بچه ها آنهایی هستند که به خوبی به خواب می روند و استراحت می کنند. توانایی هایی نظیر یادگیری، تصور، تجسم، خلاقیت و اجتماعی شدن در کودک با خواب وی در ارتباط هستند. خواب به مغز کودک در حال رشد فرصتی می دهد تا تجاربی را که در طول روز اندوخته است، نظم دهی، مرور و پردازش نماید.

هر چند که نیازمندی به خواب بسیار ساده به نظر می رسد، چگونگی برآورده ساختن آن مشکلات و پیچیدگی های خاص خود را دارد. برای برخی کودکان خواب به منزله از دست دادن کنترل خود بر اوضاع و اطراف تلقی می شود. چرا که مثلاً قوانینی که برای به خواب رفتن او وضع شده کاملاً در جهت و مطابق با ساعت های به خواب رفتن بزرگسالان و والدین است و اجبارهایی را برای او به دنبال خواهد داشت. خوشبختانه، اقدامات کاملاً آشکار و عینی وجود دارد که به شما کمک می کند برای کودک و سایر اعضاء خانواده خواب خوشی را رقم بزنید. به خاطر داشته باشید که خواب شبانه منبع مهمی است که کودک را در اکتشافات و یادگیری های آینده و پستی و بلندی هایی که در پیش دارد یاری می نماید.

● خوابیدن یک فرآیند خانوادگی است

همانطور که یک روش واحد و معین برای پرورش کودک وجود ندارد، نمی توان یک قانون خاص و معین هم برای ایجاد عادت های صحیح خواب در کودک معرفی نمود. با این حال، چون الگوهای مخرب و نادرست به خواب رفتن، می تواند برای کل خانواده دردسر ایجاد کند. بسیار مهم است که بتوانیم شرایط و محیطی را برای خوابیدن کودک فراهم آوریم تا کلیه اعضاء خانواده احساس آرامش و راحتی نمایند. هر خانواده ای باید شیوه خاص خود را پیدا کند. بنابراین می توانیم قوانین خاصی را وضع نماییم.

● والدین بایستی خود به توافق برسند

مسایل مختلفی باید در توافقات والدین مدنظر قرار گیرند. مثلاً تحقیقات نشان می دهند کودکان به طور متوسط 3 تا 6 بار در طول شب بیدار می شوند و بعضاً گریه می کنند. در این باره تصمیم بگیرند که چگونه و کدامیک به گریه های شبانه کودک پاسخ دهند گاهی فقط یک والد تمایل دارد که پاسخگوی نیازهای کودک باشد و گاهی والدین این وظیفه را با هم تقسیم می کنند.

● بسیار اهمیت دارد که بر اعصابتان مسلط باشید

همیشه در برخورد با مسیله خواب کودک با ملایمت رفتار کنید. هرگز برای بیدار کردن یا خوابیدن کودک از شیوه های تنبیهی استفاده ننمایید. حتی اگر بیدار کردن و خواباندن او دو ساعت طول بکشد.

● سطح رشد کودک را در نظر داشته باشید

به خاطر داشته باشید که برخی از راهبردهای خوابانیدن و بیدار کردن ممکن است در 6 هفتگی کودک قابل اجراء باشد: در حالی که در 6 ماهگی اصلاً به کار نیایند. رشد و توانایی های کودک شما باعث می شود که در طی زمان عادات خواب مختلفی حاصل کنند.

دو اصل کلی، بسیار به شما کمک خواهند کرد:

1) از حس درونی خود پیروی نمایند.

2) همواره به خاطر داشته باشید که کودک همواره شما را کنترل می کند. شما به عنوان پدر و مادر کودک بایستی رفتارهای او را شکل دهید و این مسیله همواره و همیشگی است. بنابراین، زمان های مختلف و از جمله شب ها را نیز، شامل می شود. می توانید قوانین روزمره شکل دهی رفتار کودک را برای خواب و بیداری او نیز، به کار برید.

● مشکلات خواب کودکان

متغیرهای بسیاری در مشکلات خواب کودکان دخیل هستند. اما همه آنها را می توان در چند طبقه محدود جای داد. این طبقه بندی ها عبارتند از مشکلات جدا شدن از پدر و مادر، ترس ها و عدم تمرکز، خوشبختانه با شناخت این عوامل می توان بر مشکلات خواب کودک غلبه نمود.

● مشکلات جدا شدن از پدر و مادر

برای کودکان کوچکتر، خوابیدن به منزله جدا شدن از والدین تلقی می گردد و بهترین راه پیشگیری کردن از چنین جدایی آگاهی پیش بینی پذیر بیداری است. بهترین راه حل در این مورد، آن است که جدایی را برای کودک آسانتر سازید در این راه می توانید از اسباب بازی ها، عروسک، یا سایر وسایل ایمنی دهنده مانند چراغ خواب و جعبه های موسیقی استفاده کنید. از همه مهمتر اینکه به فرزندتان اطمینان ببخشید که حضور دارید و مراقب او هستید، چه او خواب باشد و چه بیدار. آنچه باعث نگرانی کودک می شود آن است که در صورت جدا شدن از شما و خوابیدن، از او دور نشوید و در هنگام نیازش در دسترس باشید و در کنارش از او حمایت کنید. جدایی خواب ممکن است گاهی ناشی از مشکلات خود والدین نیز، باشد. علی الخصوص آن دسته از پدر و مادرهایی که در طول روز سرکار هستند و عصر به بعد زمانی است که دوست دارند در کنار فرزندشان باشند و خوابیدن او به منزله جدایی از هم تلقی می شود. اما سعی کنید عادت های به خواب رفتن فرزندتان را چندان پیچیده و طولانی نکنید. مثلاً برخی والدین صحبت های خصوصی با کودک را به زمان خواب و در کنار تختخواب او محول می کنند. سعی کنید چنین کارهایی را به زمان دیگری موکول نمایید. تنها کاری که کودک پس از قرار گرفتن در تختخواب انجام می دهد، تلاش برای خوابیدن است. بنابراین، در هنگام خواب کوشش کنید مهارت های به خواب رفتن کودک را افزایش دهید و در صورتی که کودک برای زودتر خوابیدن و راحت تر به خواب رفتن تلاشی کرد، صبح روز بعد می توانید با پاداشی که برایش در نظر گرفته اید (بدون اینکه شب قبل و هنگام خواب به او گفته باشید) او را تشویق و تلاشش را تقویت نمایید.

● توی بیداری بیشتر خوش می گذره!

هر چقدر بچه ها بزرگتر می شوند، جذابیت های محیط اطرافشان بیشتر برایشان آشکار می گردد. این جذابیت ها باعث می شود که چشم های خسته و سرخ آنها باز نگه داشته شوند! آنها از خود می پرسند چه دلیل دارد من بخوابم وقتی مامان و بابا دارند فیلم نگاه می کنند؟ یا چرا باید بخوابم در حالی که داداش بزرگترم اجازه داره بیدار بمونه و با کامپیوتر بازی کند؟ سعی کنید چنین محرک هایی را به حداقل برسانید و در عوض فضای خوب آرام و راحت برای کودک خود فراهم آورید. صرفنظر از اینکه کودک دارای اتاق مخصوص به خود باشد یا اتاقش با دیگران مشترک باشد. اتاق خواب پناهگاه و استراحتگاه او محسوب می گردد. بنابراین، کامپیوتر، تلویزیون، ضبط صوت و .. را از فضای خواب کودک دور کنید. چرا که حتی در صورتی که هنگام خواب کودک از آنها استفاده شود فضای آرمیدگی را بر هم می زند اگر فضای کافی در اختیار دارید، چنین وسایلی را در اتاق خواب کودک قرار ندهید، در غیر این صورت فضای اطراف تختخواب را از فضای حاوی این وسایل مجزا نمایید. محیط خواب کودک را نیز به محیطی خوشایند تبدیل کنید که حداقل کمی از جاذبه های محیط بیرون را در خود داشته باشد. می توانید از عکس ها و پوسترهای آرامش بخش یا بالش ها و عروسک های دلخواهش استفاده نمایید.

● رخدادهای مهم زندگی

گاهی اوقات امتناع کودک از به خواب رفتن منعکس کننده مشکلات و مسایل درونی اوست. این دسته از مسایل درونی به رویدادهای مهم یا تازه ای مربوط می شود که در زندگی روزمره کودک رخ داده است وقتی کودک وارد موقعیت جدیدی می شود یا با تغییرات تازه ای در زندگی مواجه می گردد، ممکن است تأثیرات آن را به الگوهای خواب منتقل کند و اطمینان و ثبات بیشتری را در این بخش از زندگی خود، هنگام خواب، جستجو نماید. در اینجا هم می توان کوشید اشیاء اطمینان بخش و آرامش دهنده ای را که کودک طلب می کند و او را تشکیل می دهد (چراغ خواب عروسک و ...) در اختیارش قرار داد. به علاوه سعی کنید همواره مسایل روزمره فرزندتان را دنبال کنید: از ترس ها، اضطراب ها، تنش ها و مواردی که برایش نگران کننده هستند، آگاهی حاصل نمایید و نظم و پیش بینی پذیری بیشتری به زندگی کوچک خود ببخشید.

● هیولایی که دور و بر تخت خوابیده اند!

کودکانی که در سنین پیش دبستانی قرار گرفته اند از قدرت تخیل و صور فوق العاده ای برخوردارند. تجسم های فعال و قوی آنها موجب می شود تا نتوانند به راحتی واقعیت را از خیال متمایز سازند. خیلی سخت است که به آنها بقبولانید که هیولاهایی که اطراف تخت او هستند واقعی نیستند و ساخته و پرداخته ذهن و تصوراتشان است. او واقعاً دیوهایی را می بیند یا تصور می ند که زیر تخت او خوابیده اند و شب هنگام به سراغش خواهند آمد. یا حداقل انتظار دیدن آنها را دارد و از چنین اتفاقی وحشت می کند. چنین ترس هایی - که در اغلب کودکان وجود دارند - به شدت توجه و همدلی دقیق و حساس شما را طلب می کنند. به جای اینکه به کودک بگویید اونجا زیر تخت هیچی نیست ، مثلاً می توانید اینگونه رفتار کنید: دست فرزند خود را بگیرید یا او را بغل کرده کنار تخت بنشینید و بگویید: آره می دونم ترسیدی. اما بذار با هم یه نگاه زیر تخت بندازیم اگر چیزی اونجا بود حسابشو می رسیم . چنین رفتاری به کودک می رساند که درکش کرده اید و از سوی دیگر به او اطمینان می بخشد. بنابراین، هم همدلی و احساس درک و پذیرفته شدن و هم اطمینان بخشی را در وی تقویت نموده اید. سعی کنید، تفاوت بین اشیاء واقعی و وواقعیت را با جانداران و اشیایی که ساخته و پرداخته ذهن و تصوراتش هستند. به او بیاموزید و او را مطمین و خاطرجمع کنید که هرگز به یک هیولا اجازه نخواهید داد که وارد منزل شود!

● رؤیاهای ترسناک

خواب های بد و وحشتناک بخشی از زندگی کودکان در سنین پیش دبستانی هستند. محتوای اکثر این خواب ها را می توان در تجسم ها و تصورات روزمره کودک، بازی های نمادین او و صحبت هایش مشاهده کرد برخی از روانشناسان از این رویدادها به عنوان بخش غمناک رشد شناختی کودک یاد می کنند. فرزندتان را تشویق کنید بر ترس هایش فایق آید. یک راه عمده عملی برای این منظور آن است که ترس هایش را بیان کند یا برای شما بازگو نماید. گاهی اوقات وقتی یک ترس یا یک تصور ترسناک را در قالب کلمات و عبارت بیان می کنیم، باعث می شود آن ترس کاهش یابد و یا حتی از بین برود. حتی می توانید از فرزندتان بخواهید خواب هایش را نقاشی کند. هر دوی این کارها باعث می شود کودکان بر آنچه موجب ترسشان می شود کنترل داشته باشند.

به هر حال برای آنکه به کودکتان کمک کنید تا خواب خوش و راحتی داشته باشد، باید والدینی خلاق، همکاری کننده و صبور باشید. راهبردهای زیر شما را در این امر یاری می کند:

1) ساعت معینی را برای خوابیدن تعیین کنید. این نظم و دقت در زمان خواب راحتی در ایام تعطیل نیز رعایت نمایید. این برنامه دقیق و منظم را برای کلیه کارهای روزمره کودکتان طراحی کرده همواره آن را ثابت نگه دارید. جدول زمانی به شما و کودک این امکان را می دهد تا وقت های خواب و خوراک خویش را پیش بینی نماید و به تنظیم ساعت بیولوژیکی درونی او نیز کمک خواهد کرد.

2) طراحی یک آیین یا رفتار پیش از خواب می توان کمک کننده باشد. انتخاب رفتار مذکور با خود شما است که می تواند خواندن یک کتاب قصه، تعریف داستان لالایی خواندن یا گوش دادن به موسیقی باشد و حداکثر از 20 دقیقه قبل ازخواب کودک اجراء گردد.

3) می توانید عروسک های کودک را در کنارش بخوابانید و قبل ازخواب، او و عروسکش را بوسیده و به هر دو شب بخیر بگویید. هرگاه شرایط به خواب رفتن برای کودک، شرایط مطلوب و دلچسبی باشد به وی کمک می شود تا مشتاقانه زمان خواب خود را انتظار بکشد و بهداشت به خواب رفتنش به بهترین شکل حفظ شود.

4) هرگز کودک را به خاطر اینکه شما را بدخواب کرده سرزنش نکنید. اگر کودک در طی شب چند بار از خواب بیدار شد و به خواب رفت، به جای اینکه او را به خاطر بدخواب کردنتان سرزنش کنید. تلاش هایی را که برای دوباره به خواب رفتن انجام می دهد، تحسین نمایید. کودک تحسین و تشویق شما را در هر شرایطی می طلبد اگر کودک توانست به خوبی به خواب رود فردا صبح صمیمانه مورد علاقه او را برایش ترتیب دهید و آن را به نشانه جشن (پیروزی) او در داشتن یک خواب خوب تلقی نمایید.