این کار از روزگار ارسطو به بعد اتفاق نیفتاده بود و معلول اطمینان جدیدی بود که اهل علم به تازگی پیدا کرده بودند و این همه از آثار پیشرفت دانش بود. در آثار و تصانیف دکارت، نوعی طراوت و زیبایی بود که از روزگار افلاطون تا عهد وی در هیچ نوشته ای وجود نداشته است.

فلاسفه میان آن دو، یعنی ارسطو و دکارت، بیشتر آموزگار بودند و اختراعات و اشتغالات علمی اندکی ظاهر شده بود. دکارت می نوشت، نه مانند آموزگاری بلکه چون کاشف و پژوهنده ای بزرگ، ولی ترسان از فاش کردن آنچه یافته است.

روش و سبک او آسان و بی تکلف بود، مخاطب او هم، بیشتر هوشمندان بودند تا توده مردم ... برای فلسفه جدید بخت یاری بزرگی بود که پیشتاز آن، از ذوق ادبی سرشار و تحسینآمیزی برخوردار بود. اخلاف وی، در همه اروپا و نیز در انگلستان، تا روزگار کانت، روش او را نگه داشتند، ولی تنها چند نفرشان توانستند سبک نگارش و تالیف او را تقلید کنند.

● حیات و مصنفات او

وی در 31 مارس 1596 در لاهه یکی از توابع کوچک تورین از شهرهای فرانسه از مادر زاد. او سومین پسر یک مشاور یا عضو پارلمان از ایالت بریتانی بود. در سال 1604م. پدرش او را به کالج لافلش که هانری چهارم آنرا بنا کرده، و با همت کشیشان یسوعی انجمن مسیح آغاز بکار کرده بود- فرستاد. دکارت تا سال 1612م. در کالج ماند و به مطالعه منطق، فلسفه و ریاضیات پرداخت. او خود از شوق وافر خود به کسب دانش سخن می گوید، و واضح است که دانشجوی با حرارت و شاگرد با استعدادی بوده است. من احساس نمی کردم که نسبت به هم سالان خود پایین تر باشم اگر چه در میان آنها کسانی بودند که قرار بود جای استادان ما را بگیرند .

وقتی بیاد آوردیم که بعدها دکارت با تندی و مخالفت سختی، همچون یک شاگرد مدرسه، بیشتر آنچه را که خوانده بجز ریاضیات- مورد انتقاد قرار می دهد، و از فراگرفتن آنها ناخرسند است بطوری که پس از فراغ از تحصیل برای مدتی رشته تحصیل را رها می سازد، ممکن است وسوسه شویم و نتیجه بگیریم که وی از استادان خویش رنجیده و نسبت به نظام آموزشی آنان تنفر یافته و آنرا تحقیر کرده است ولیکن حقیقت، از این تصور کاملا به دور است. زیرا وی از یسوعیان لافلش با مهر و احترام یاد می کند و نظام آموزشی آنان را از بیشتر موسسات تربیتی مرسوم آن روزگار سخت برتر و عالی تر می شمارد.

از تصانیف وی آشکار می شود که بهترین تعالیم موجود در چارچوب سنت را فرا گرفته است. با این همه وقتی که به عقب برمی گردیم، و نتیجه ای را که از کیفیت تعلیمات سنتی گرفته می نگریم، بویژه در بسیاری از شعبه های علوم، می بینیم که دکارت نظر می دهد که آن تعلیمات بر پایه استواری قرار ندارد.

از این روی، وی با طعنه و ریشخند علمی خاطرنشان می سازد که فلسفه ما را تعلیم می دهد که بوسیله یکی از مظاهر حقیقت، درباره همه اشیا و امور سخن بگوییم، و ما را ملزم می سازد که آنرا تحسین کنیم بدون آنکه چیزی یاد بدهد! و از همین جاست که می بینیم با وجود اینکه برای چندین قرن، بهترین مغزها به فلسفه مشغول بوده اند، ساده ترین موضوعی در آن نمی توان یافت که مورد نزاع، و نتیجه مشکوک نباشد .

در عوض، ریاضیات به سبب یقینی بودن و سادگی، مطابق طبع او بوده، اگر چه در سالهای جوانی گفته است: من هنوز راه صحیح بکار بردن آنرا نیافته ام . جای دیگر راجع به تعالیم این مدرسه می گوید: این تعالیم برای من در ریاضیات جدید زمینه خوبی ایجاد کرد که نظیر آن را در دانشگاههای آن روز کسب نمی توانستم کرد .

دکارت، پس از ترک لافلش، برای مدت کوتاهی سرگرم کارهای عادی بود و چون پدرش مبل کافی مال اندوخته و صاحب زمین بود، پس از درگذشت او دکارت مرده ریگ پدر را بفروخت، و پول خود را بکار انداخت، و از این راه سالانه مبلغی حدود شش یا هفت هزار فرانک بدست می آورد، و بدین طریق از گیرودار مادی فارغ شد، و بزودی تصمیم کرد که به مطالعه و تحصیل از کتاب جهان بپردازد، و چنانکه خود می خواست در جستجوی دانشی برود که برای زندگانی سودمند باشد.

بنابراین در قشون شاهزاده موریس اهل ناسویو درآمد. آنچه از حقیقت امر برمی آید، وی این کار را برای خاطر حرکت از زادگاه خود کرد نه به دلیل دوستی و علاقه به سپاهی گری و همین شغل خود را با پژوهش های ریاضی درآمیخت. در همین روزگار، وی چند نامه و یادداشت و رساله ای در موسیقی نوشت که پس از مرگ او انتشار یافت.

در سال 1616م.، دکارت خدمت موریس ناسایویی را ترک کرد و به آلمان رفت و در آنجا مراسم تاجگذاری امپراطور فردیناند را که در فرانکفورت انجام می گرفت مشاهده کرد.

پس از آن به قشون مکسیمیلان باواریایی پیوست و در نوبرگ نزدیکی دانوب توقف کرد، و در همین ایام بود که در گوشه خلوت شروع به پایه گذاری فلسفه خویش کرد. بطوری که خودش می گوید: در دهم نوامبر 1619م. سه خواب متوالی دید که او را متقاعد کرد که: ماموریت وی پژوهش حقیقت از راه عقل است و با خود پیمان کرد زیارتی از مشاهد متبرکه لورتو در ایتالیا مانند اورلیدی بکند.

خدمات نظام بعدی در بوهیمیا و مجارستان، و مسافرت به سیلیرنا و شمال آلمان و هلند، وی را انجام نذر خود در آن تاریخ بازداشت. در همین مسافرت در رینس با یکی از بستگان نزدیک خود ملاقات کرد. درسال 1623م. راه خود را به ایتالیا انداخت، و پیش از آنکه به رم برود به دیدار لورتو مشرف شد.

برای چند سال دکارت در پاریس اقامت کرد، و در آنجا از مصاحبت و دوستی مردانی چون: مرسن که یار و همشاگردی دوره تحصیل او در لافلش بود بهره مند شد، و از کاردینال دبرول تشویق ها دید. ولی زندگانی در پاریس را مطبوع نیافت، ودر سال 1628م. به هلند آمد تا سال 1649 آنجا ماند، جز اینکه در سالهای 1644و1647و1648 به فرانسه رفت و دیدارهای کوتاهی از آنجا انجام داد.

انتشار رساله درباره عالم به سبب محکومیت گالیله(1642-1564م.) معوق ماند و تا 1677 منتشر نشد. در واقع وی در بدعت هایی که گالیله آورده بود شریک او بود.

برخی می گویند: وی محکومیت پنهانی گالیله را شنید، و آن نخستین محکومیت وی بود به سال 1616، و تصمیم کرد از انتشار کتاب خود دست بردارد. دلیل او برای نشر نکردن کتاب این بود که: دو نظریه بدعت آمیز در آن آمده بود: حرکت زمین، و عدم تناهی عالم. این کتاب هرگز کاملا انتشار نیافت، ولی برخی قسمت های آن پس از مرگ وی چاپ شد.

در سال 1637 دکارت کتاب گفتار در روش درست بکاربردن عقل، و پژوهش حقیقت علوم را همراه با سه گفتار در مناظر و مرایا (نور)، و کاینات جو(=کیهان شناسی) و هندسه منتشر کرد. کتاب قواعد بکار بردن عقل را اگر چه به سال 1628 به رشته تحریر کشید، ولی پس از مرگش انتشار یافت.

در سال 1641 تاملاتی در فلسفه اولی را با شرحی به زبان لاتین منتشر کرد. این کتاب، با شش مجموعه از ردها و انتقادات که بوسیله متالهان و خدادانان مختلف و فلاسفه ارایه شده بود، و نیز با پاسخهای دکارت بر آن انتقادها و ردها همراه بود. مجموعه نخستین، حاوی انتقادات کاتروس بود که متکلمی هلندی بود مجموعه دوم شامل انتقادات گروهی از فیلسوفان بود مجموعه سوم و چهارم و پنجم، به ترتیب انتقادات هابز و آرنولد و گاسندی را دربرداشت، و مجموعه ششم نیز حاوی نظرات انتقادی یک گروه دوم از متکلمان و فیلسوفان بود.

در سال 1642 چاپ دیگری از تاملات انتشار یافت که حاوی یک مجموعه دیگر از انتقادها و نظرات مهم از بوردین یسوعی بود و همراه بود با پاسخهای دکارت، و نیز نامه هایی از پدر داینه که از یسوعیان دانشمند و از معلمان فلسفه در لافلش بود و دکارت نسبت به وی احترام خاصی داشت. یک ترجمه از تاملات به زبان فرانسه در سال 1647 انجام گرفت. چاپ دوم همین ترجمه با آن هفت مجموعه ردها و انتقادات در همان سال انتشار یافت. ترجمه فرانسوی بوسیله دوک دولوینس انجام گرفت نه به قلم خود دکارت ولی چاپ اول این ترجمه را خود دکارت هم دیده، و در برخی مواضع تجدیدنظر هم کرده بوده است.

کتاب اصول فلسفه که دکارت آن را به زبان لاتین نوشته بود، در سال 1644 چاپ شد. این کتاب را آبه کلوپیکو به فرانسه برگردانید، و پس از اصلاحاتی که بوسیله خود دکارت در آن انجام گرفت، در سال 1647 انتشار یافت. در مقدمه این کتاب نامه ای از مصنف برای مترجم ضمیمه بود که: در آن مقصود خود را از تالیف این کتاب بیان داشته بود. در سال 1649 به خواهش یکی از دوستان، و گویا خلاف میل مولف- رساله ای زیر عنوان انفعالات نفس نوشت که اندکی پیش از فوت دکارت ا نتشار یافت. گذشته از این ها، یک گفتار ناتمام در دست است بنام پژوهش حقیقت در پرتو طبیعت که یک ترجمه لاتین از آن در سال 1701 انتشار یافت و یک مجموعه یادداشت درباره سوالاتی چند، که جوابی است از دکارت درباره کتابی در طبیعت ذهن که به کوشش دو تن بنام رگیوس و لروی اتر ختی نگارش یافته بود نخستین این دو تن، از دوستان حکیم، و دومین از مخالفان او بود. از میان همه این آثار، آنچه در فلسفه شهرت فراوان یافته، و بیش از پیش درباره آن سخن موافق و مخالف گفته شده همان رساله گفتار در روش... است که خوشبختانه به انشای درست و مفهوم حکیم مرحوم محمدعلی فروغی به فارسی ترجمه شده است بطوری که خود دکارت هم می گوید: نزدیک به نیمی از اصول فلسفه او در این رساله کوچک بیان شده است. خود او می گوید: در باواریا در زمستان 20-1619م. درباره اصولی که در رساله گفتار بیان داشته ام می اندیشیدم. هوا سرد بود و اوایل صبح بود نزدیک بخاری ایستاده بودم و تمام روز را تامل کنان آنجا ماندم و نیمی از فلسفه خود را در آنجا دریافتم تا اینکه از آن حال بازآمدم. نیازی به گفتن نیست که این سخن را به عنوان مطلبی شاعرانه و ادیبانه باید پذیرفت. و نیز باید دانست که: سقراط عادت داشت تمام روز را روی برف بایستد و به تامل بپردازد، ولی ذهن دکارت تنها وقتی که گرم بود و در برابر بخاری ایستاده بود، کار می کرد!

در سپتامبر 1649م. دکارت هلند را ترک کرد و برای خاطر دعوتهای پی درپی شاهزاده خانم کریستینا به سوید رفت. این شاهزاده خانم سخت با فضیلت و کمال بود و می خواست با فلسفه دکارت آشنا شود، و براساس آن فضایل خود را بیفزاید. سختی سرمای زمستان، با عادت ویژه دکارت که تا دیروقت روز در تختخواب خود دراز می کشید سازگار نبود، وآنگهی به خواهش شاهزاده می بایست ساعت 5 صبح به کتابخانه او برود. این امور روز بروز بر ضعف طبیعی مزاج وی می افزود. سرانجام نیز به تب سختی گرفتار شد، و بیماری مختصر به ذات الریه انجامید. بنیاد دهنده فلسفه جدید ماه ژانویه را با بیماری سخت گلاویز بود، و در فوریه 1650م. رخت به جهان دیگر برد.