نوار ابزار نوار ابزار جوان امروز ورود به سایت عضویت تبلیغات تماس با ما درباره ما صفحه اصلی
تبلیغات
 
فروشگاه جوان امروز
جوان امروز

مسیر جاری: صفحه اصلي / سبک زندگی / مشاور زندگی / پرسشهای فقهی (احکام)

تبلیغات 
شابلون ابرو
  گزارش تصویری   
آیین سنتی علم بندان در ماسوله
مراسم بزرگداشت حافظ
بیماران قلبی نبینند!
مراسم اولین شب عزاداری حضرت ابا عبدالله الحسین(ع)
اکران فیلم سینمایی ساکن طبقه وسط
جاده گردشگری خلخال و اسالم
 دسترسی آسان به بهترین ها   

قیمت تمام سکه در بازار , قیمت تمام سکه , تمام سکه قیمت , قیمت طلا تمام سکه , قیمت طلا , نرخ تمام سکه , ارز و سکه , تمام سکه قیمت , تمام سکه و طلا , مظنه , مثقال , قیمت لحظه ای سکه ی جوان امروز قیمت آنلاین و لحظه ای سکه طلا و ارز دربازار ایرانقیمت روز سکه و طلا , قیمت تمام سکه , قیمت طلا , مظنه , مثقال , نرخ تمام سکه , طلا
نرخ , نرخ ارز , قیمت ارز , بازار ارز , سکه ارز , طلا ارز , دلار , ارز آزاد , ارز دلار , قیمت دلار دربازار آزاد , قیمت ازاد دلار در بازار , نرخ دلار در بازار آزاد , نرخ دلار دربازار آزاد , نرخ ارز , قیمت دلار , قیمت ارز , صرافی تهران , نرخ دلار , ارز آزاد , دلار آزاد , قیمت لحظه به لحظه ارز مرجع و غیر مرجع
ایران خودرو , قیمت خودرو , فروش خودرو , ايران , سایپا , سایپا خودرو , پارس خودرو , ایران خودرو فروش , ثبت نام خودرو , قیمت روز خودرو , مدیران خودرو , قیمت خودرو , خرید خودرو , محصولات ایران خودرو , قیمت خودرو , قیمت ماشین , قیمت روز خودرو , محصولات ایران خودرو , محصولات سایپا , قیمت روز خودروهای داخلی و خارجی در بازار و نمایندگی ها
دانلود , دانلود موبایل , نرم افزار , نرم افزار موبایل , گوشی موبایل , گوشی , بازی موبایل , بازی , برنامه موبایل , نوکیا , نرم افزار موبایل , کلیپ موبایل , قیمت روز موبایل , قیمت روز موبایل در بازار , آخرین قیمت گوشی موبایل , مشخصات گوشی موبایل , قیمت mobile , بازار موبای ل
لپ تاپ قیمت , لپ تاپ سونی , سونی , لپ تاپ دل , dell , لپ تاپ hp , hp , لپ تاپ asus , لپ تاپ dell , فروش لپ تاپ , asus , قیمت روز لپ تاپ , آخرین قیمت لپ تاپ , آخرین قیمت لپ تاپ laptop , قیمت قطعات کامپیوتر computer , لب تاب , قیمت روز لپ تاپ
بورس تهران , شاخص بورس تهران , شاخص های بورس , بورس اوراق بهادار , بازار بورس , شاخص های بورس , آخرین اخبار معاملات بازار بورس , شاخص بورس , bourse , بورس تهران , بورس اوراق , آمار آخرین روز معاملاتی بازار بورس
ملت , بانک ملت , بانک ملی , بانک صادرات , تجارت بانک , بانک پاسارگاد , پاسارگاد , بانک پارسیان , بانک سپه , بانک مسکن , بانک اقتصاد نوین , بانک مهر , بانک پاسارگاد , همراه بانک , استخدام بانک , بانک ملت , همراه بانک ملت , استخدام بانک ملت , حج عمره
خرید شارژ , خرید شارژ کارت , خرید کارت , کارت شارژ ایرانسل , شارژ ایرانسل , کارت شارژ همراه , همراه اول شارژ , همراه اول , خرید شارژ ایرانسل , خرید شارژ اینترنتی , شارژ اینترنتی , خرید راحت و اسان کارت شارژ همراه اول , خرید راحت و اسان انواع کارت شارژ
ملت , بانک ملت , بانک ملی , بانک صادرات , تجارت بانک , بانک پاسارگاد , پاسارگاد , بانک پارسیان , بانک سپه , بانک مسکن , بانک اقتصاد نوین , بانک مهر , بانک پاسارگاد , همراه بانک , استخدام بانک , بانک ملت , همراه بانک ملت , استخدام بانک ملت , حج عمره
بانک صادرات , همراه بانک صادرات , اینترنت بانک صادرات , سپهر بانک صادرات
بانک سپه , همراه بانک سپه , سپه بانک , اینترنت بانک
بانک تجارت , همراه بانک تجارت , سایت بانک تجارت , ملت , بانک ملت , بانک ملی , بانک صادرات , تجارت بانک , بانک پاسارگاد , پاسارگاد , بانک سپه , بانک مسکن , همراه بانک مسکن , استخدام بانک مسکن , بانک اقتصاد نوین , بانک مهر , بانک پاسارگاد
بانک قوامین , همراه بانک قوامین , استخدام بانک قوامین
سایت بانک انصار , موسسه انصار , وام بانک انصار
استخدام بانک پاسارگاد , سایت پاسارگاد , بانک پاسارگاد
بانک پارسیان سایت , سایت پارسیان , استخدام بانک پارسیان
بانک مهر اقتصاد , سایت بانک مهر اقتصاد , اینترنت بانک
سایت بانک شهر , استخدام بانک شهر , اینترنت بانک شهر
بانک اقتصاد نوین , سایت اقتصاد نوین , سایت بانک اقتصاد
سازمان هواشناسی , سایت هواشناسی , هواشناسی تهران , هواشناسی کشور , اداره هواشناسی , سازمان هواشناسی کشور , پیش بینی هواشناسی , اخبار هواشناسی , سایت سازمان هواشناسی , هواشناسی مازندران , پیش بینی وضع آب و هوا شهر های ایران
اذان , اوقات شرعی تهران و شهرها و استان های ایران , اوقات الصلاة , owghat , اوقات شرعی تهران , دانلود اوقات شرعی , اوقات شرعی رمضان , اذان , اوقات شرعی مشهد , ماه رمضان , اوقات شرعی 92 , اوقات شرعی 1392 , سایت اوقات شرعی , اوقات شرعی اصفهان , راهنمای اوقات شرعی شهرهای ایران
سیستم رهگیری مرسولات پستی , اداره پست , پست بانک , پست ایران , شرکت پست , سایت پست , پست پیشتاز , رهگیری پست , کد رهگیری پست , پست جمهوری اسلامی , پست تهران , سوخت
Calendar , تقویم سال , تقویم شمسی , دانلود تقویم 92 , تقویم 92 , تقویم میلادی , تقویم تاریخی , تقویم مذهبی , تقویم ورزشی , وقایع مهم سال 92 , تقویم 92 , تقویم سال 1392 , دانلود تقویم سال 1392 , روی داد های مهم سال 1392
نقشه ماهواره ای و آنلاین شهر تهران , دانلود نقشه تهران , tehran map , نقشه , تهران نقشه , نقشه ایران , دانلود نقشه , نقشه برداری , دانلود نقشه تهران , نقشه موبایل
نقشه ی آنلاین تمامی شهر های ایران , تهران نقشه , نقشه ایران , دانلود نقشه , نقشه برداری , دانلود نقشه تهران , نقشه موبایل , نقشه جهان , دانلود نقشه ایران , دانلود نقشه تهران , نقشه راههای ایران , نقشه اصفهان
نقشه مترو تهران , سایت متروی تهران , نقشه ایستگاههای مترو , tehran metro , مترو تهران نقشه , نقشه مترو , خط مترو تهران , ایستگاه مترو , خطوط مترو تهران
رزرو بلیط اتوبوس , رزرو بلیط اینترنتی , خرید بلیط اتوبوس , رزرو اینترنتی و خرید بلیط اتوبوس , قیمت بلیط اتوبوس رویال سفر , سیروسفر
سایت بلیط قطار , خرید بلیط قطار , قیمت بلیط قطار , فروش بلیط قطار , رزرو بلیط قطار , رزرو بلیط مشهد , بلیط قطار مشهد , بلیط قطار رجا
بلیط هواپیما کیش , ایران ایر , خرید بلیط هواپیما , هواپیمایی , رزرو بلیط هواپیما , بلیط هواپیما ماهان , بلیط هواپیما مشهد , قیمت بلیط هواپیما
رزرو اینترنتی ,خرید بلیط سینما ,قیمت بلیط سینما , بلیط cinema , کافه سینما , رزرو اینترنتی بلیط سینما
تئاتر شهر , رزرو اینترنتی و خرید بلیط تئاتر , برنامه نمایش تئاتر , قیمت بلیط theater , رزرو بلیط تئاتر , سامانه فروش اینترنتی بلیط تئاتر , خرید بلیط تئاتر
هتل در مشهد , رزرو هتل کیش , رزرو هتل تهران , هتل تهران , رزرو هتل آپارتمان , هتل اصفهان , رزرو هتل اصفهان , هتل اصفهان , رزرو هتل , رزرو هتل مشهد , هتل مشهد , هتل کیش
فیلتر شکن , دانلود فیلتر , دانلود فیلتر شکن , فیلتر جدید , سایت فیلتر , فیلتر شکن جدید , فیلتر قوی , فیلتر شکن قوی , فیلتر شکن قوی , سایت فیلتر شکن , فیلتر شکن رایگان , بدون فیلتر , fltyrbreaker , دانلود فیلتر شکن قوی , filter shekan , vpn , فیلتر شکن رایگان , proxy
نمونه سوالات ارشد , نمونه سوال , نمونه سوالات امتحانی , سایت پیام نور , گلستان پیام نور , فراگیر پیام نور , نمونه سوالات ارشد پیام نور , دانلود نمونه سوالات پیام نور , نمونه سوالات پیام نور , نمونه سوالات دانشگاه , دانلود نمونه سوالات ,
انتشارات پیام نور , کتابهای پیام نور , دانلود رایگان کتاب های پیام نور , دانلود کتاب های پیام نور , کتاب های پیام نور , دانشگاه پیام نور , پیام نور
کارشناسی ارشد آزاد , کنکور دانشگاه آزاد , نتایج کارشناسی ارشد , نتایج کنکور , منابع کنکور , سوالات کنکور ارشد , ارشد بدون کنکور , سوالات کنکور ارشد , منابع ارشد , منابع کارشناسی ارشد , کارشناسی ارشد آزاد , نمونه سوالات کنکور کارشناسی ارشد , منابع کارشناسی ارشد , سوالات کنکور , سوالات کارشناسی ارشد
سازمان سنجش سایت , سایت سازمان , سایت آزمون , سایت آزمون سنجش , کارشناسی ارشد , سایت سنجش کشور , سازمان سنجش کشور , سایت سازمان سنجش , ثبت نام کنکور سراسری , , sanjesh.org , ثبت نام سنجش , نتایج کنکور سراسری , ثبت نام کنکور
گلستان پیام نور , سیستم جامع گلستان , دانشگاه پیام نور , reg.pnu.ac.ir , سایت گلستان پیام نور , سایت گلستان , انتخاب رشته ی پیام نور , مشاهده ی نمرات پیام نور
دانشگاه آزاد اسلامی , سایت دانشگاه آزاد , آزمون دانشگاه آزاد , نتایج دانشگاه آزاد , دانشگاه آزاد نور , دانشگاه آزاد اهواز , دانشگاه آزاد تبریز , دانشگاه آزاد شیراز , دانشگاه آزاد کرج , دفترچه دانشگاه آزاد
الویت های حج عمره , سازمان حج , سازمان حج زیارت , حج عمره , عمره , سایت حج , سازمان حج عمره , ثبت نام حج , سایت سازمان حج , قرعه کشی حج , ثبت نام حج , سازمان حج زیارت , عتبات , ثبت نام حج , حج عمره , سازمان حج زیارت , الویت های حج عمره , الویت های حج واجب , سایت سازمان حج و زیارت, سایت سازمان حج و زیارت اصفهان, سایت سازمان حج و زیارت مشهد
جدول پخش شبکه های تلویزیون , جدول پخش فیلم , زمان پخش برنامه تلویزیون , پخش آنلاین شبکه 1 صداو سیما , پخش آنلاین شبکه 2 صداو سیما , پخش آنلاین شبکه 3 صداو سیما , پخش آنلاین شبکه 4 صداو سیما , پخش آنلاین شبکه 5 صداو سیما , پخش آنلاین شبکه قرآن صداو سیما , پخش آنلاین شبکه آموزش صداو سیما , پخش آنلاین شبکه ورزش صداو سیما , پخش آنلاین شبکه , نمایش صداو سیما پخش آنلاین شبکه شما صداو سیما , پخش آنلاین شبکه مستند صداو سیما , پخش آنلاین شبکه بازار صداو سیما , پخش آنلاین شبکه آی فیلم صداو سیما , پخش آنلاین شبکه پویا صداو سیما , قیمت تلویزیون , پخش تلویزیون , تلویزیون ایران , شبکه تلویزیون , برنامه تلویزیون , led , تلویزیون زنده
بیوگرافی بازیگران زن ایرانی , بیوگرافی بازیگران مرد ایرانی , بیوگرافی بازیگران ایرانی , زندگی نامه ی بازیگران ایرانی , بازیگران زن ایرانی , عکس بازیگران ایرانی
سينماي ايران , ايراني , فيلم سينمايي , سينما , ايران , فارسی , فيلم فارسي , بازيگر , هنر , هنرپيشه , فيلم , عكس , عكس فيلم , گالري , گالري تصاوير , گالري عكس , آلبوم , آلبوم تصاوير , آلبوم عكس , آلبوم سينما , حامد بهداد , پوپك گلدره , مهناز افشار , عکس بازیگران زن ایرانی
اخبار سینما ایران , اخبار بازیگران سینما , اخبار جدید سینما , اخبار روز سینما
دانلود موسیقی , آهنگ , موسیقی فیلم , موسیقی ایرانی , دانلود آهنگ , گوگوش , موسیقی متن , موسیقی سنتی , ایران موسیقی , سایت موسیقی , دانلود موسیقی فیلم , موسیقی جدید , پخش موسیقی آنلاین , موسیقی آنلاین ایرانی , موسیقی ایرانی , موزیک آنلاین , موزیک آنلاین , پخش موسیقی آنلاین , موزیک آنلاین , موسیقی آنلاین ایرانی , موسیقی آنلاین سنتی
دانلود موسیقی , آهنگ , موسیقی فیلم , موسیقی ایرانی , دانلود آهنگ , گوگوش , موسیقی متن , موسیقی سنتی , ایران موسیقی , سایت موسیقی , دانلود موسیقی فیلم , موسیقی جدید , آموزشگاه موسیقی , کتاب آموزش موسیقی , آموزش نت , سایت موسیقی , آموزش گیتار , آموزش تئوری موسیقی , آموزش تار , دانلود آموزش موسیقی
عکس خوانندگان ایرانی , عکس خوانندگان , عکس ایرانی , آلبوم خوانندگان ایرانی , خوانندگان زن ایرانی , خوانندگان جدید ایرانی , دانلود موسیقی , آهنگ , موسیقی فیلم , موسیقی ایرانی , دانلود آهنگ , گوگوش , موسیقی متن , موسیقی سنتی , ایران موسیقی , سایت موسیقی , دانلود موسیقی فیلم , موسیقی جدید
پخش آنلاین فوتبال , پخش زنده فوتبال , پخش آنلاین تمامی مسابقات ورزشی , پخش آنلاین لیگ برتر فوتبال , ورزش 3 , ورزشی , شبکه ورزش , سایت ورزش , ایران ورزش , ورزش فوتبال , اخبار ورزش , سایت ورزش 3 , ورزش سه , پخش آنلاین فوتبال , پخش زنده فوتبال , پخش آنلاین تمامی مسابقات ورزشی , پخش آنلاین لیگ برتر فوتبال
فوتبال برتر , لیگ برتر فوتبال , لیگ برتر , جدول فوتبال ایران , لیگ فوتبال ایران , برنامه , نتایج و جدول لیگ های ایران و جهان , جدول لیگ برتر فوتبال , جدول لیگ , جدول فوتبال برتر , جدول لیگ فوتبال , نتایج و جدول لیگ های ایران و جهان , ورزش 3 , ورزشی ,شبکه ورزش , سایت ورزش , ایران ورزش , ورزش فوتبال , فوتبال , ورزش سه , خبر ورزش , اخبار ورزش , سایت ورزش 3 , ورزش سه , ایران ورزش
3 , ورزشی ,شبکه ورزش , سایت ورزش , ایران ورزش , ورزش فوتبال , فوتبال , ورزش سه , خبر ورزش , اخبار ورزش , سایت ورزش 3 , ورزش سه , ایران ورزش , نتایج مسابقات فوتبال , نتایج زنده مسابقات فوتبال , نتایج زنده ی مسابقات ورزشی
برنامه بازی های فوتبال لیگ برتر , برنامه بازی های فوتبال لیگ برتر ایران , برنامه , نتایج و جدول لیگ های ایران و جهان , جدول لیگ برتر فوتبال , ورزش 3 , ورزشی ,شبکه ورزش , سایت ورزش , ایران ورزش , ورزش فوتبال , فوتبال , ورزش سه , خبر ورزش , اخبار ورزش , سایت ورزش 3 , ورزش سه , ایران ورزش
باشگاه استقلال , سایت باشگاه پرسپولیس , سایت باشگاه سپاهان , سایت باشگاه تراکتور سازی , سایت باشگاه های ایران , ورزش 3 , ورزشی ,شبکه ورزش , سایت ورزش , ایران ورزش , ورزش فوتبال , فوتبال , ورزش سه , خبر ورزش , اخبار ورزش , سایت ورزش 3 , ورزش سه , ایران ورزش
سایت رسمی لیگ اسپانیا , سایت رسمی لیگ برتر اسپانیا , سایت رسمی لیگ برتر فوتبال اسپانیا , سایت رسمی لالیگا , laliga , سایت رسمی لیگ آلمان , سایت رسمی لیگ ایتالیا , سایت رسمی لیگ انگلیس , سایت رسمی لیگ قهرمانان اروپا , سایت رسمی لیگ قهرمانان آسیا
قران کریم آنلاین , فال و استخاره با قرآن , تلاوت قران , quran , القران الكريم , دانلود قرآن , استخاره , استخاره قرآن , استخاره با قرآن , فال قرآن , تفسیر قرآن , آموزش قرآن , نرم افزار قرآن ,
فال با قرآن , فال قرآن , استخاره آنلاین , استخاره با قران , فال انبیا , استخاره آوینی , استخاره ازدواج , استخاره آنلاین به قرآن , استخاره قران , استخاره به قرآن , استخاره از قرآن
طرح حفظ قرآن , حفظ قرآن کریم , آموزش حفظ قرآن , روش حفظ قرآن , سایت حفظ قرآن , نهضت حفظ قرآن , آزمون حفظ قرآن , حفظ مجازی قرآن کریم , حفظ مجازی قرآن کریم
پخش زنده حرم , حرم امام حسین , حرم امام رضا , پخش آنلاین حرم امام حسین (ع), پخش آنلاین حرم امام رضا (ع) , پخش آنلاین حرم حضرت معصومه(س) , پخش آنلاین مسجد الحرام , پخش آنلاین کاظمین , پخش آنلاین حرم های مطهر ائمه , پخش زنده حرم حضرت عباس علیه السلام , پخش زنده حرم امام علی علیه السلام
تقویم , ساعت , تقویم شمسی , ساعت و تقویم رسمی ایران , رویداد های روز , ساعت و تقویم مناسبت های سالیانه , تبدیل تاریخ میلادی به شمسی , تقویم ایرانی , تنظیم ساعت , time , date , Calendar
دانلود رایگان نرم افزار , دانلود فیلم , دانلود اهنگ ,دانلود بازی , کلیپ , عکس , download , دانلود آهنگ , دانلود فیلم , آهنگ , دانلود نرم افزار , دانلود رایگان , دانلود بازی , دانلود اهنگ جدید , دانلود سریال , دانلود کلیپ , دانلود کتاب
مرورگر اینترنت , مرورگر اپرا , دانلود مرورگر موبایل , دانلود اپرا , مرورگر موبایل , دانلود مرورگر جدید , مرورگر کروم , دانلود مرورگر گوگل , مرورگر جاوا , دانلود مرورگر اینترنت , دانلود مرورگرها , دانلود مرورگر اپرا , دانلود مرورگر کروم , دانلود فایر فاکس
فیلم , کلیپ , ویدیو , دانلود فیلم , دانلود کلیپ , کلیپ خنده دار , طنز , دانلود کلیپ خنده دار
آخرین اخبار انتخابات , انتخابات ریاست جمهوری 92 ایران , خبر انتخابات , انتخابات ریاست جمهوری , اخبار انتخابات , اخبار انتخابات 92 , انتخابات ایران , سایت ریاست جمهوری , انتخابات 92 , سایت انتخابات , سایت انتخابات 92 , سایت انتخابات ریاست جمهوری , نتایج انتخابات 92 , نتایج انتخابات 92 اعلام شد , اعلام نتایج انتخابات 92 , نتایج انتخابات 92 ریاست جمهوری , اسامی کاندیده های انتخابات ریاست جمهوری , اسامی کاندیده های انتخابات ریاست جمهوری 92 , رزومه ی کاندیده های انتخابات ریاست جمهوری , تصاویر کاندیده های انتخابات ریاست جمهوری , اخبار جامع و لحظه ای از انتخابات 1392 ریاست جمهوری
وضعیت راه ها , نقشه راه ها , اطلاعات راه ها , اطلاعات راه , راه های ایران , وزارت راه , وضعیت راه های ایران , وضعیت راه های کشور , وضعیت راه های کشور ایران , سایت سازمان راه
یارانه ها , ثبت یارانه , ثبت نام یارانه , سایت یارانه , حساب یارانه , شماره حساب یارانه , واریز یارانه , سایت یارانه ها , یارانه خانوار , حساب یارانه , حساب یارانه ها , واریز یارانه , آخرین اخبار یارانه ها , زمان واریز یارانه این ماه خانوار , هدفمندی یارانه
چت روم کاربران یاهو گوگل مایکروسافت , چت فارسی , chat rooms , اتاق چت , چت روم , میهن چت , ناز چت , چت کردن , یاهو چت , سایت چت , چت ایرانی , دنیا چت , چت عسل , چت به چت
پیامک عید , پیامک تولد , پیامک زیبا , پیامک رایگان , اس ام جدید , اس ام اس جدید عاشقانه , sms , جوک , تبریک تولد , س ام اس , پیامک جدید , پیامک روز
عشق ممنوع , عکس عشق , عشق دختر , عشق پسر و دختر , عشق مادرانه , عشق پدر , عشق فرزند , عشق و ازدواج , عشق , عکس عشق , عشق من , عشق و جزا , عاشقانه , روابط دختر و پسر , عشق به دختر , عکس دختر , دختر ایرانی , زن , داستان دختر , دوست دختر , عکس دختر ایرانی , شماره دختر , اسم دختر , داستان دختر , دختر خوشگل , دختر و پسر
استخدام بانک , استخدام نفت , آگهی استخدام , سایت استخدام , استخدام 91 , استخدام 92 , استخدام شرکت نفت , استخدامی , استخدام شهرداری , استخدام آموزش پرورش , بازار کار , بازار کار استخدام , استخدام اصفهان , استخدام خوزستان , استخدام آبادان , استخدام اهواز , استخدام تهران , استخدام شیراز , استخدام کرمان , استخدام دیپلم , استخدام کارگر , استخدام مهندس , استخدام دکتر , استخدام دبیر , استخدام حسابدار , استخدام لیسانس , استخدام بدون سابقه , استخدام راحت
آلبوم های فرانسیس گویا
فرانسیس  گویا
 
     بازیگران امروز 
خزر معصومی
خزر معصومی
همایون ارشادی
تا مقطع دبیرستان در آبادان درس خواند پس از...
همایون  ارشادی
هنگامه حمیدزاده
وی متولد اسفند ماه سال 1367 است و تا کنون در 2...
هنگامه حمیدزاده
تهمینه میلانی
فارغ التحصیل رشته مهندسی معماری از دانشگاه...
تهمینه میلانی
لیلا اوتادی
مدرک تحصیلی كارداني معماري داخلي از دانشكده غيرانتفاعي...
لیلا اوتادی
داریوش ارجمند
با بازی در فیلم ناخدا خورشید ساخته...
داریوش ارجمند
مهسا کرامتی
مهسا کرامتی بازیگر سینما و تلویزیون و دانش...
مهسا کرامتی
بهاره رهنما
متولد 10 آذر سال 1352 اراك مدرک تحصیلی ليسانس...
بهاره رهنما
گوهر خیراندیش
بیوگرافی و عکس های گوهر خیراندیش گوهر خيرانديش...
گوهر خیراندیش
افسانه بایگان
مدرک تحصیلی پنجم ادبی شروع فعالیت...
افسانه بایگان
 
 
مشاهده:11625
چهارشنبه 24 خرداد 1391   

   اندلس چگونه سقوط کرد

اندلس یا بخش اسلامی شبه جزیره ایبری در هشت سده حاکمیت مسلمین فراز و نشیب طولانی داشته و از همان اوان با شکل گیری هسته های مقاومت مسیحی...
اندلس یا بخش اسلامی شبه جزیره ایبری در هشت سده حاکمیت مسلمین فراز و نشیب طولانی داشته و از همان اوان با شکل گیری هسته های مقاومت مسیحی همراه بود. از اواخر قرن پنجم هجری/ یازدهم میلادی بخش های وسیعی از قلمرو اندلس اسلامی به دست آنها (مسیحیان) افتاد. این سقوط که روزگار پایانی آن بسیار خونبار و دلخراش است در یک پروسه طولانی فراهم آمد. علاوه بر آنکه مسیحیان با اتکال به حافظه تاریخی خود درباره مناسبات اسلام و مسیحیت و با انگیزه این هدف را دنبال کردند، محیط اجتماعی مسلمانان و درگیری های قبیلگی آنها از آغاز استقرار مسلمین، شدت بخش روند سقوط بود.

شبه جزیره ایبری که در اواخر نخستین سده هجرت به جغرافیای مسلمین پیوست، هشت قرن را با فراز و نشیب سپری کرد و نهایتاً در اواخر قرن نهم با سقوط آخرین دولت مسلمان - بنو نصر یا بنو احمر (897- 629 ق/ 1492- 1232م)- از جغرافیای اسلامی حذف شده، به قلمرو مسیحیت ملحق شد. در این نوشتار برآنیم تا ضمن گزارش رخدادهای پایانی اندلس علل آن را بررسی کرده، ببینیم آیا مطابق رویکرد ابن خلدون باید عقب ماندگی فرهنگی، علمی و صنعتی را عامل زوال دولت اسلامی در اندلس دانست، یا زمینه های اجتماعی دیرینه تر در آن سرزمین باعث شد تا در یک پروسه طولانی پرچم اسلامی از فراز خاک اندلس برداشته شود؟ یا آن گونه که ابن اثیر معتقد است زمینه سقوط مسلمین در اندلس همچون حمله مسیحیان به شام در اواخر قرن پنجم هجری یک نبرد صلیبی و از یک جنس و ماهیت برخوردار بوده است.

● صحنه های تامل برانگیز روزگار پایانی

مانی پلایو (و در منابع عربی بلای) یکی از فرماندهان مسیحی اهل اشتوریاس جنبش بازپس گیری اسپانیا را از صخره یی به نام خود آغاز کرد. پس از آن در قرن پنجم هجری/ یازدهم میلادی فرناندوی اول، پادشاه قشتاله و لیون این جنبش را تقویت کرد و فرزندش آلفونسوی ششم داعیه پدر را پی گرفت. اما این نهضت با سقوط طلیطله در صفر 478 ق/ 1085 م وارد مرحله جدیدی شد و از آن پس تعادل قوا در اندلس به هم ریخت. هر چند دولت صنهاجی مرابطین (541- 454 ق / 1147- 1062 م) به کمک مسلمین اندلس آمده و بخش هایی از سرزمین های اشغال شده را به قلمرو اسلامی برگرداند، اما اتحاد دولت های مسیحی در اسپانیا کارساز شد و با سقوط غرناطه در سال 897 ق / 1492 م سلطه اسلامی در شبه جزیره ایبری محو شد. تنها منبعی که مقارن روزهای واپسین سیادت مسلمین در اندلس نوشته شده و از آن روزگار گزارش زنده ارایه می دهد نبذه العصر فی اخبار ملوک بنی نصرب نویسنده یی ناشناخته است. نویسنده آنچه را در دوران سه پادشاه آخرین بنو نصر یعنی ابوالحسن علی بن سعد، فرزندش ابوعبدالله صغیر و برادرش محمدبن سعد معروف به ابوعبدالله زغل که در فاصله 868 تا 897 ق /1492- 1464 م حکومت کرده اند، دیده به تصویر کشیده است.

● محاصره و کشتار مسلمانان غرناطه

طبق این گزارش پادشاه قشتاله یعنی فرناندو که با ملکه ارغون به نام ایزابل ازدواج کرده و دولت واحدی را تشکیل داده بود در دوازدهم جمادی الثانی سال 896 ق آهنگ غرناطه کرد و پس از محاصره این آخرین سنگر مسلمانان، با بنای پایگاهی برای نظامیانش به نام شنتفی که با نام سانتافه در تاریخ اسپانیا ماندگار است، در مدت هفت ماه جمع زیادی از مسلمانان را کشت. با تسلیم شهر غرناطه در اوایل سال 897 ق/ 1492 م معاهده یی در بیش از 60 بند میان دو طرف امضا شد. طبق این معاهده، مسلمانان ضمن برخورداری از امنیت کامل جانی و مالی و آزادی در تجارت و دادوستد، بر دین خود باقی مانده و مطابق با شریعت اسلامی زندگی می کردند. اما مسیحیان پس از چندی برخلاف تعهدات خود بر مسلمانان سخت گرفتند ثم بعد ذلک دعا هم الی نصرانیه . آخرین پادشاه بنو احمر هم که از مسیحیان تعهد گرفته بود در پناه دولت قشتاله باشد، با امضای سند جدیدی خود را خادم پادشاه و ملکه مسیحی خوانده، در سال 898 ق با گریه یی زنانه آخرین فغان را برداشت. هرچند طبق معاهده یی که به امضا رسیده بود، به مسلمین آزادی در دین، سنن و زبان اعطا شده بود اما مسیحیان با ورود به غرناطه، میراث مکتوب مسلمین را سوزاندند. مالکان مسلمان تحت سلطه اشراف و نجبای مسیحی درآمدند و به مرور مسلمین در کمپ ها و مکان های مشخص سکونت داده شدند. ادامه این فشارها عکس العمل های شدیدی از جانب مسلمین در پی داشت.

● واکنش مسلمانان

نخستین عکس العمل آنها، قیام حی البیٌازین در 904 ق بود. این قیام در واکنش به یک واقعه روی داد. از سوی پلیس مسیحی شهر ونیز یکی از خادمان کاردینال خیمنس، به دختری مسلمان بی حرمتی شد. انقلابیون به خادم کلیسا دست نیافتند، ولی مرد پلیس را کشتند و نهایتاً با وساطت حاکم مسیحی غرناطه رام و آرام شد. در همین زمان بود که دادگاه تفتیش عقاید در غرناطه تاسیس شد. و این سرآغاز مهاجرت به شمال آفریقا یا پذیرش تدریجی و اجباری آیین مسیحیت (تنصیر) بود. دومین قیام دو سال بعد در بشرات در جنوب غرناطه آغاز شد. این قیام با هجوم گسترده مسیحیان علیه مسلمانان بی سلاح و غیرنظامی از جمله زنان و کودکان سرکوب شد. مسلمانان اندلس پس از این سرکوب، از هم دینان خود در مشرق یعنی دو دولت ممالیک و عثمانی مدد جستند، اما جوابی نیافتند. کسی که از غرناطه برای درخواست کمک به قاهره رفت، محقق مشهور ابن ازرق بود. وی زمانی به عنوان قاضی القضات در غرناطه به کار قضاوت اشتغال داشت و در حقیقت در اواخر عمر نیز در میان مالکی های بیت المقدس همین سمت را به عهده داشت. در مورد سالی که وی تلاشش را برای جلب دوستانی در شرق آغاز کرد نوعی تردید وجود دارد. هرچند با توجه به اظهارنظر المقری مبنی بر اینکه آن سال بعد از پیروزی دشمن در اندلس بوده، به نظر می رسد زمان آن بعد از 897ق/ 1492م بوده باشد. گفته می شود پادشاه مملوک که او را به حضور پذیرفت قایت بای بود که در 901 ق / 1496 م درگذشت. آنچه ابن ازرق از قایت بای می خواست احیای اندلس بود. این درخواست درست همان چیزی بود که کاملاً دست نیافتنی تلقی می شد. بنابر آنچه المقری اظهار می دارد به خوبی درمی یابیم که این ماموریت کاملاً به شکست منجر شد. درد دل مردم مسلمان اندلس و مدد جستن آنها از سلطان بایزید عثمانی نیز سودی نبخشید زیرا در این ایام دو دولت عثمانی و ممالیک با یکدیگر درگیر بودند. به استناد سند دیگری 40 سال بعد مردم اندلس دوباره نامه یی به اسلامبول برای سلیمان قانونی فرستادند و از او همراهی خواستند.

● قیام مسلمانان علیه قانون اجباری

بزرگ ترین قیام مسلمانان اندلس در سال 976 ق و عصر فیلیپ دوم پادشاه اسپانیا رخ نمود. او که برخلاف پدرش- شارل کن- بسیار متعصب و خشن بود، در سال 975ق قانون تحریم زبان و لباس عربی را که نیم قرن قبل وضع شده، ولی اجرای آن به تعویق افتاده بود مجدداً ابلاغ کرد. این قانون بر اساس آداب و سنن مسلمانان لغو شد. ابلاغ آن فرمان در اندلس در سالروز سقوط غرناطه بود، تا از آن پس به عنوان روز ملی و یکی از اعیاد مسیحی تکریم شود. این حادثه خشم مسلمین اندلس (موریسک ها) را برانگیخت. در بشرات فردی به نام فرج که ظاهراً از بازماندگان خاندان عرب نژاد بنوسراج در عصر بنو احمر بود قیام خود را در سال 976ق آغاز کرد و از آنجا به غرناطه آمد. به علت همراهی نکردن مسلمانان غرناطه با او دوباره از شهر به منطقه البشرات رفت. این انقلاب بزرگ که پایان حرکت های فراگیر ضدحکومتی بود بیش از دو سال طول کشید و رهبر بعدی آن فرناندوقرطبی که به اعتبار اصالت عربی اش محمدبن امیه خوانده می شد فداکاری ها کرد و پس از او پسر عم و جانشینش دیگولوپث که ابن عبو خوانده می شد با نام مولای عبدالله محمد راه او را ادامه داد. اما پس از مقاومت های مردانه مخفیگاهش لو رفت و سر بریده اش در غرناطه بر فراز دکلی قرار گرفت. این قیام آنچنان برای اسپانیا گران آمد که فیلیپ دوم در سال 978 ق/ 1570 م فرمان اخراج همه مسلمانان از غرناطه و مصادره اموال شان را صادر کرد. در پس آن و با احتساب اخراج مسلمین غرناطه توسط دن خوان اتریشی برادر غیرشرعی فیلیپ که مامور مقابله با قیام مسلمانان بود نزدیک به 50 هزار نفر از غرناطه به سایر نقاط کوچانده شدند. در سال 1018 ق/ 1609 م قانون تبعید نهایی مسلمانان موریسک توسط لرما نخست وزیر اسپانیا صادر شد. مسلمین اندلس در فاصله سقوط غرناطه تا تبعید نهایی، وفاداری خود به اسلام و خویشتن عربی را مورد توجه داشتند. دکتر لویس کاردیاک در رساله دانشگاهی خود مصادیقی از این اهتمام را ذکر می کند. مثلاً آندره لوپز یک مسلمان موریسک که بعد از انقلاب بشرات تبعید شده بود در برابر دادگاه تفتیش عقاید آرزو می کند قبل از مرگش به هویت عربی اش بازگردد. یا زنی عربی الاصل در مادرید وقتی مورد سرزنش قرار می گیرد به عربیت خود افتخار می کند. همچنین در سال 981 ق وقتی جوانی را که از اعراب طلیطله است سنگ باران می کنند می گوید من تا نخاع استخوانم عربی ام. پس از مدتی این اخراج و تبعید خاتمه یافت. اخراجی که به قول یک کاردینال فرانسوی از نظر جسارت و توحش سخت ترین حادثه یی است که تاریخ ضبط کرده است اما اوراق سیاهی در تاریخ سیاسی اجتماعی مسیحیت برجای ماند.

● چرا اینچنین شد

نگارنده بر آن نیست تا مشخصات فرهنگی و اخلاقی جامعه اسلامی اندلس در عصر ملوک الطوایف یا اواخر عصر اموی را نادیده بگیرد و مثلاً به آنچه خلیفه زاده اموی در قرن پنجم هجری می سراید بی توجه باشد. سروده یی که بیانگر انحطاط اخلاقی و اجتماعی است یا سروده دختر یکی از پادشاهان ملوک الطوایف بنوصمادح (484- 403/ 1091- 1013 م ) که دلداده خدمتگزار قصر پدرش بوده است. این پست اخلاقی واقعیتی است که مانند ابن حزم به علت دلدادگی به خاندان اموی آن را با مبالغه و اغراق تصویر می کنند، اما باید بپذیریم این عوامل فرهنگی با آنچه باید زمینه اجتماعی و تاریخی اش خواند در سقوط اندلس قابل مقایسه نیست. کمی به عقب برگردیم. اعراب که نخستین گروه آنها به همراه سپاه طارق بن زیاد به اندلس آمده بودند، با حضور طالعه موسی بن نصیر در 93 ق و طالعه بلج بن بشر قشیری در سال 123 ق تقویت شده و از آن پس اثرگذارترین گروه اجتماعی در اندلس به شمار می آمدند. قدرت طلبی دو جریان تاریخی قیسی و یمانی و منازعات دیرینه آنها با یکدیگر در اندلس هم همانند مشرق اسلامی بروز پیدا کرد.

سرکوب قیام بربرهاعبدالملک بن قطن فهری والی یمانی اندلس (116- 114 و 124- 121 ق ) که شاهدی بازمانده از واقعه حره واقم بود، با کینه کهنه یی که از شامیان و قیسیان داشت از ابن حبحاب والی قیسی قیروان جدا شده و اعلان استقلال کرد و رفتار تند و خشن او با بربرها باعث شد بربرهای اندلس به تبعیت از قیام بربرزناته در شمال آفریقا که غزوه الاشراف را پی نهاده بودند، در سراسر اندلس قیام کنند. عبدالملک فهری مجبور شد برای فرونشاندن قیام بربرها، از شامیان عرب آن سوی آب به رهبری بلج بن بشیر قشیری کمک بخواهد. وحدت مصلحتی اعراب قیسی و یمانی که برای برخورد با بربرهای قیامگر شکل گرفته بود، با کشتار بی رحمانه بربرها در سال 123 ق پایان گرفت. این کشتار بربرها، باعث شد بربرهای مناطق شمالی شبه جزیره، مقر خود را ترک کرده به سرزمین اصلی یعنی شمال آفریقا بازگردند. در نتیجه آلفونس اول یا آلفونس کاتولیکی داماد پلایو که پس از فرزند پلایو به قدرت رسیده بود، این مناطق تخلیه شده را ضمیمه دولت خود در اشتوریاس کرد.

این نخستین شکاف بین عرب و بربر اندلس را باید شکافی تاریخی قلمداد کرد و همین بود که سینه بربر بازمانده اندلس را در تمام دوران پس از آن از کینه نسبت به عرب پر کرد. البته نباید تاثیرپذیری بربرها از اندیشه خوارج را که منادی مساوات اجتماعی و عدالت بودند در روند مبارزات ضدعربی آنها نادیده گرفت. البته کسانی مانند رینهات دوزی مستشرق هلندی معتقدند علت اصلی خصومت عرب و بربر در اندلس استقرار عرب ها در مناطق حاصلخیز اندلس و بالطبع بهره مندی بیشتر آنها بود که نمی توان پذیرفت. زیرا بخشی از بربرها در مناطق حاصلخیز مانند جزیره الخضراء ساکن بودند.

پس از قتل عبدالملک بن قطن فهری، پسرانش- امیه و قطن- به سرقسطه در شمال رفته وبا همدستی گروهی از اعراب ضدشامی و بربر با بلج بن بشر مقابله کردند. پیکار در شوال سال 124 ق در شمال شرقی قرطبه رخ داد.

● تنش های بعد از آرامش

با مرگ بلج بن بشر در همان ایام، شامی ها که پیروز میدان جنگ بودند، امور اندلس را به شامی دیگر- ثعلبه بن سلامه عاملی- که کمتر از یک سال حکومت داشت سپردند. با حضور ابوالخطار حسام بن ضرار کلبی در سال 125 ق، چند ماهی آرامش و همزیستی قبایل عرب با یکدیگر و با بربرها هویدا بود. به طوری که او و نظامیانش به سپاه عافیت (عسکرالعافیه) معروف شدند. اما پس از مدتی کوتاه، او هم گرایشات یمانی خود را بروز داد. بحران قبیلگی اعراب مقیم شبه جزیره تا حضور عبدالرحمن الداخل نواده هشام بن عبدالملک که توانست وحدت سیاسی را با بنیان دولت جدید به ارمغان آورد، ادامه داشت.

همچنین در سال های پایانی عصر والیان و کمی پیش از شکل گیری امیرنشین اموی اندلس، گرسنگی و استمرار جنگ های داخلی موجب شد تا مسلمانان، مناطق شمالی از جمله اشتورقه را ترک کرده و تعداد زیادی از آنها به شمال آفریقا پناه بردند. آن گونه که نویسنده اخبار مجموعه نوشته است در نتیجه این بحران؛ فخف سکان الاندلس ، در این سال ها آنچه محقق شد کاهش قوای مسلمین در اندلس و تقویت پایگاه های مسیحیان در شمال اسپانیا بود. در این روزگار از تمامی شهرهای شمال ایبری فقط اربونه در دست مسلمین مانده بود که آن هم در سال 142 ق سقوط کرد. حتی در دوران حکومت امویان اندلس که تا حدود زیادی وحدت سیاسی مشهود بود، خصومت قبیلگی اعراب با یکدیگر و آنها با بربرها، جنگ های امویان با دولت های مسیحی شمال را تحت الشعاع قرار می داد و نتیجه مستقیم آن تضعیف مسلمین، کاهش قلمرو سیاسی آنها و تقویت مسیحیان اسپانیا بود.

از همان آغاز عصر امویان که عبدالرحمن الداخل جبهه متحد قیسی یوسف فهری و صمیل بن حاتم را درهم شکست، یک یمانی مقیم باجه علیه دولت اموی در سال 143 ق / 763 م قیام کرد. وی که علاء بن مغیث یحصبی بود با همراهی یمانی ها خود را امیر خلافت عباسی خواند.

شش سال بعد یمانی دیگری به نام سعید یحصبی معروف به مطری در لبله در غرب اشبیلیه قیام کرد و کشته شد. مثلث متحد یمانی هم به رهبری عبدالغافر یحصبی، حیوه بن ملامس و عمربن طالوت که خیل عظیمی از بربرهای ضداموی را در غرب اندلس بسیج کرد با قتل بسیاری از اعراب و بربرها فرو پاشید.

دستگاه خلافت عباسی که فروپاشی دولت اموی اندلس را تمایل داشت عبدالرحمن بن حبیب فهری معروف به صقلبی (اسلاوی) را که یمانی بود در سال 158 ق/ 769 م به اندلس فرستاد تا به کمک دو یمانی دیگر یعنی سلیمان بن یقظان کلبی حاکم شهر برشلونه و حسین بن یحیی انصاری والی سرقسطه آرزوی خلیفه عباسی را محقق کنند. این جبهه یمانی که خود به علت اختلافات درونی انشعاب کرده بود، طرفی نبست و یکی یکی در برابر عبدالرحمن اموی ساقط شدند.

آنچه در این همه قیام ها و جنگ ها ثابت بود کشتار و حذف بخش قابل توجهی از مردم مهاجر عرب و بربر در شبه جزیره ایبری بود. در کنار منازعات حکومت اموی اندلس با یمانی ها و قیسی ها، بربرها نیز حرکت هایی چند ضدحکومت اموی شکل دادند و از عصر حکم بن هشام سومین امیر اموی مولدین یعنی نسل دوم اسلام آورندگان عصر فتوح (اسالمه) به جمع آنها پیوستند. قیام معروف آنها در 202 ق / 808 م در اطراف قرطبه که به نام انقلاب ربض در تاریخ ثبت است به مهاجرت برگشت ناپذیر گروهی بزرگ از مسلمانان قرطبه به شمال آفریقا و اسکندریه منجر شد. در عصر عبدالرحمن دوم که تا حدودی تسامح و مدارا با مسیحیان اندلس بیشتر بود پدیده استعراب یا عرب گرایی که مبین اقبال مسیحیان ذمی اندلس به زبان عربی و فرهنگ مسلمانان بود قابل توجه است، که در نهایت زمینه گرایش به اسلام را در میان آنها رواج می داد. این اقبال و رویکرد خشم مسیحیان متعصب را برانگیخت و جمع دیگری از همین مستعربین به تحریک کلیسا برخاسته، خواستار مقابله جدی با مسلمین و دولت اسلامی شدند. مولدین پیش گفته که در بسیاری از مناطق اکثریت داشتند با اصرار بر حفظ قومیت اسپانیایی خود، در صورت رفتار عرب گرایانه دولت های اسلامی اندلس، از خود گرایش های قومی شدید نشان داده و در حرکت های ضددولتی شرکت پیدا کرده یا خود بنیانگذار آن می شدند. طلیطله بزرگ ترین مرکز تجمع مولدین و کانون حرکت های ضددولتی شاهد جنبش هایی بود که بعضاً با حمایت مسیحیان رخ می داد. در سال 214 ق یک پیشه ور اندلسی به نام هاشم ضراب در این شهر شورش کرد و اعراب و بربر منطقه را مورد هجوم قرار داد و پس از دو سال سرکوب شد. عبدالرحمن جلیقی در نیمه قرن سوم جنبش ضددولتی دیگری را از مولدین شکل داد و با کمک پادشاهان مسیحی اشتورقه قریب 20 سال قوای امویان را صرف خود کرد و به تعبیر ابن قوطیه رهبر مولدین غرب اندلس شد.

مهم ترین شورش مولدین در دوره اسلامی اندلس، جنبش عمر بن حفصون علیه دولت قرطبه بود. او توانست از جیان در شرق تا استجه در غرب را قلمرو خود کند. این شورشگر اندلسی در عصر عبدالله بن محمد امیر اموی (300- 275 هـ) تا نزدیک قرطبه آمد و بر دژپولای در جنوب شرقی پایتخت مسلط شد و در سال 286 ق به مسیحیت گروید. همکاری مسیحیان معاهد یا مستعربان با این مولدین و دولت های مسیحی از نکات برجسته در مبارزه مسیحیان علیه مسلمین اندلس است. مولدین با حمایت و مساعدت آنها توانستند قلعه منت شاقر یا مندخار در شمال شرقی غرناطه را اشغال کرده و جمعی از اعراب را سر ببرند. آنها در محاصره و اشغال قلمریه در سال 456 ق پادشاه قشتاله را یاری کردند. این شهر شمالی پرتغال را منصور بن ابی عاصر در 375 ق فتح کرده بود. به قول پیدال تاریخ نگار غربی، آنها خدمات مهمی به مساله رهایی مسیحیان کردند. جنگ ها و منازعات دولت های عصر ملوک الطوایف با یکدیگر و سودجویی مسیحیان در این میان از عوامل عمده سقوط مسلمین بود. همان طور که سسنندو (ششنند) یکی از مستعربان معاهد و مشاور آلفونس ششم می گوید و عبدالله بن بلقین زیری امیر غرناطه آن را در خاطرات خود به نام التبیان برای ما بازگو کرده است؛ مقصود- یعنی آزادسازی اسپانیا- وقتی حاصل می آید که مهاجمان (مسلمانان) ناتوان و ناتوان تر شوند و دیگر برای ایشان نه اموالی مانده باشد و نه مردان جنگجو. آنگاه ما آن سرزمین را بی هیچ رنجی بازپس خواهیم گرفت. فرزند منصور بن ابی عامر به نام عبدالرحمن که از جانب مادر به گارسیای دوم یا سانچو پادشاه نبره می رسید و خود به شنجول ملقب شده بود و در سر هوای خلافت داشت در عصر هشام دوم خلیفه اموی (399-366 هـ) با لقب مامون اعلان ولایتعهدی کرد. اما این اقدام ناشایست او خشم خاندان اموی را برانگیخت و موجب شد محمدبن هشام بن عبدالجباربن عبدالرحمن سوم با همدستی اعراب قیسی و بربرها زمانی که عبدالرحمن به جنگ با مسیحیان رفته بود، واقعه بزرگی موسوم به الفتنه البربریه را در سال 399 ق خلق کند. این حادثه شورش ها و جنبش های دیگری را در پی داشت. ضمن آنکه قتل عبدالرحمن عامری در همان سال، مسیحیان را به سمت جنوب پیش برد و زمانی که هشام دوم برای دومین بار به خلافت رسید (403- 400 ق) بحران های پی در پی بربرها، او و مردم قرطبه را ناامید و مجبورشان کرد به مسیحیان پناه ببرند. مسیحیان نیز به ازای بازپس گیری بیش از 200 دژ از دژهای آزاد شده عصر عامری به خلیفه اموی و مردم قرطبه کمک کردند. با انقراض کامل دولت اموی اندلس که به قول ابن خطیب غرناطی لا یبقی احد بقرطبه من بنی امیه و لا یکنفهم احدا هر منطقه از اندلس که هویت اجتماعی خاص خود را داشت، هوای استقلال در سر داشت و این خود زمینه مناسبی برای تجزیه و برون رفت مسلمین از اندلس بود. با فروپاشی امویان و پیشروی مسیحیان پس از فروپاشی دولت اموی و ظهور عصر ملوک الطوایف وحدت سرزمینی کاملاً آسیب دید و بحران های اجتماعی بربرها، متعالبه و حتی اعراب شدت گرفت و مسیحیان به راحتی پیش رفتند و در این مسیر از دشمنی ملوک الطوایف با یکدیگر بهره گرفتند. توصیف ابن کردبوس از این دوره واشتعلت بکل مکان النار و سروده فقیه ابن عسال بهترین تصویر از این دوره است؛

باتت قلوب المسلمین برعبهم فحماتنا فی حربهم جبناء

جنگ بنوعباد با بربرهای بنوزیری به خاطر غرناطه که با جانبداری آلفونس ششم از بنوعباد صورت گرفت و اراضی غرناطه و دژهایی در جنوب غربی جیان به مسیحیان واگذار شد یا نبرد بنو هود با بنوذوالنون در سال 436 ق با حمایت دولت های مسیحی و جدال بنو تجیب امرای سرقسطه با بربرهای بنوزیری که با حمایت دولت های مسیحی شمال اسپانیا مثل برشلونه و لیون شکل گرفت و مردم سرقسطه امیر دولت متبوع خود را به خیانت متهم کردند از آن نمونه است. وقتی ابوالعلی المامون خلیفه موحدی به قصد تصاحب تخت خلافت از اندلس به مراکش آمد، از فرناندوی سوم پادشاه قشتاله خواست او را علیه مخالفانش کمک کند. فرناندو علاوه بر گرفتن چند دژ در اندلس، اجازه ساخت کلیسا در مراکش را هم از موحدین گرفت. متعاقب آن پاپ اینوسان چهارم جانشین و فرزند مامون را به کیش مسیحیت دعوت کرد. اگرچه او نپذیرفت، اما در دوره پایانی موحدین، مسیحیان امتیازات ویژه یی در اندلس و مغرب الاقصی کسب کردند. از سوی دیگر ذهنیت مسیحیان از مسلمین، چه به علت برخوردهای پیشین آنها و چه به خاطر تصویر تاریخی از اسلام انگیزه قوت بخشی بود تا دولت های مسیحی اسپانیا متحداً و با حمایت کلیسای پاپ با تعقیب و خشونت نسبت به حذف مسلمانان اقدام کنند. از شکست سنگین اروپا در جنگ های صلیبی به رغم دو قرن حضور در صفحات شرقی مدیترانه چیزی نگذشته بود.

اگرچه در میان متفکران مسیحی بودند کسانی مانند راجر بیکن که ترویج منطقی و مسالمت آمیز تعالیم مسیحی را راه غلبه بر اسلام و مسلمین می دانستند، اما آنچه بیشتر در حافظه تاریخی مسیحیان نقش بسته بود دکترین جهانگرد ایرلندی سیمون سیمرونیس در قرن 14 میلادی بود که از مسلمین با اهانت یاد می کرد یا نگاه شاعر انگلیسی همان دوران به نام ویلیام لنگلند که پیامبر اسلام را با جسارت و گستاخی نام می برد. همانند نگاه ویلیام صوری در کتاب تاریخ جنگ های صلیبی اش که به رغم حضور زندگی در مشرق اسلامی و آشنایی نزدیک با مسلمانان ناجوانمردانه از اسلام و مسلمین می نویسد. این نگرش ضداسلامی قرون وسطایی آنچنان گسترده و غالب بود که حتی زمانی که اسقف مشهور اسپانیا به نام جان سگوویایی تصمیم گرفت برای بررسی ماهیت الهی و آسمانی به کمک یک اسپانیایی مسلمان ترجمه دقیقی از قرآن ارایه دهد، پس از مرگش در سال 1458 م و کمی پیش از سقوط اندلس، آن ترجمه به طور مرموزی ناپدید شد و این خردمند سگوویایی نتوانست مکتب مسالمت جویی خود را در غرب مسیحی نهادینه کرده، شاگردانی اثرگذار بر جای گذارد. بی شک فتح قسطنطنیه نگرش منفی حاکم بر غرب را تقویت کرد. پاپ آیناس سیلویوس که مقارن سقوط پایتخت روم شرقی بر اریکه کلیسای بزرگ تکیه زده بود و ارشادات جان سگوویایی درباره ضرورت همزیستی مسالمت آمیز اسلام و مسیحیت در او اثر نکرده بود، در نامه یی به سلطان فاتح عثمانی او را به غسل تعمید و بازگشت به آیین عشای ربانی فرامی خواند تا با گروش به مسیحیت به بزرگ ترین مرد زمانه تبدیل شود. این نگاه قرون وسطایی حتی پس از رنسانس هم آنچنان اثر گذاشت که مارتین لوتر کشیش تجدیدنظرطلب مغرب زمین هم با ترجمه یکی از بزرگ ترین آثار ضداسلامی در قرن 13میلادی که در رد قرآن بود همان مسیر را دنبال کرد. اهریمن پنداری مسلمین و ترکان عثمانی آتش خشونت مسیحیان را شعله ور کرد. حاکمان مسیحی اسپانیا بی توجه به بخشی دیگر از واقعیت های تاریخی گذشته مانند همزیستی مسالمت جویانه مسیحیان در قلمرو اسلامی غرناطه یا حضور اجتماعی فعال آنان در دولت های اسلامی و انصاف و مروت مسلمین با آنها که برگرفته از آموزه های قرآنی بوده، با حافظه تاریخی پرخطای خود سلوک خصمانه اتخاذ کرده و حتی پس از اشغال کامل اندلس اجازه حیات به مسلمانان آن دیار ندادند.


دکتر عبدالله ناصری طاهری استادیار گروه تاریخ تمدن و ملل اسلامی دانشگاه الزهرا ارجاعات در دفتر روزنامه موجود است منابع 1 قرآن کریم 2 ابن اثیر الکامل فی التاریخ تحقیق علی شیری بیروت داراحیاء التراث العربی 1408 هـ 3 اخبار مجموعه مولف ناشناخته تحقیق ابراهیم الابیاری قاهره دارالکتاب المصری و بیروت دارالکتاب اللبنانی 1410 ق 4 ابن خطیب غرناطی الاحاطه فی اخبار غرناطه تحقیق محمد عبدالله عنان قاهره 1973 م 5 اعمال الاعلام فیمن بویع قبل الاحلام تحقیق لوی پروونسال بیروت 1956 م 6 ابن خلدون مقدمه ترجمه محمد پروین گنابادی تهران بنگاه ترجمه و نشر کتاب 1359 ش 7 ابن عذاری البیان المغرب فی اخبار الاندلس و المغرب تحقیق لوی پروونسال و سی کولان بیروت دارالثقافه 1983 م 8 ابن قوطیه تاریخ افتتاح الاندلس تحقیق ابراهیم الابیاری قاهره دارالکتاب المصری و بیروت دارالکتاب اللبنانی 1402 ق 9 بشتاوی عادل سعید الاندلسیون الموارکه دراسه فی تاریخ الاندلیسین بعد سقوط غرناطه دمشق دار اسامه للنشر و التوزیع والطباعه 1985 م 10 بیضون ابراهیم الدوله العربیه فی اسبانیه بیروت دارالنهضه العربیه 1980 م 11 جیوسی سلمی خضرا الحضاره العربیه الاسلامیه فی الاندلس بیروت مرکز دراسات الوحده العربیه 1999 م ج 2 و ترجمه فارسی آن مشهد بنیاد پژوهش های آستان قدس رضوی 1380 ش با عنوان میراث اسپانیای مسلمان 12 حتامله محمد عبده التنصیر القسری المسلمی الاندلس فی عهد الملکین الکاثولیکین عمان 1980 م 13 حومد اسعد محنه العرب فی الاندلس بیروت 1980 م 14 ذنون طه عبدالواحد حرکه المقاومه العربیه الاسلامیه فی الاندلس بعد سقوط غرناطه بیروت دارالمدارالاسلامی 2004 م 15 تاریخ العرب و حضارتهم فی الاندلس بیروت دارالمدار الاسلامی 2004 م 16 در اسارت اندلسیه بیروت دارالمدار الاسلامی 2004 م 17 زیری امیر عبدالله کتاب التبیان به اهتمام لوی پروونسال قاهره 1955 م 18 ژاندرون ژولی سادا تساهل در اندیشه غرب ترجمه عباس باقری تهران نشر نی 1378 ش 19 ساسان پور شهرزاد فصلنامه تاریخ اسلام قم موسسه آموزش عالی باقرالعلوم تابستان 1384 ش شماره 22 20 سالم السیدعبدالعزیز تاریخ المسلمین و آثار هم فی الاندلس بیروت 1962 م 21 صمیمی مینو محمد ص در اروپا ترجمه عباس مهرپویا تهران انتشارات اطلاعات 1382 ش 22 عنان محمد عبدالله تاریخ دولت اسلامی در اندلس ترجمه عبدالمحمد آیتی تهران انتشارات کیهان 23 فرحات یوسف شکری غرناطه فی ظل بنی الاحمر بیروت 1402 ق 24 قرطبی ابوالعباس حوار الادیان فی الاندلس تحقیق احمد حجازی السقا قاهره مدبولی بی تا 25 کاردیاک لویس الموریسیکون الاندلسیون و المسیحیون تعریب عبدالجلیل التمیمی تونس 1983 م 26 مسعد سامیه مصطفی التکوین العنصری للشعب الاندلسی و اثره علی سقوط الاندلس قاهره 1424 ه 27 المقری احمدبن محمود نفح الطیب من غصن الاندلس الرطیب تحقیق احسان عباس و محمد محی الدین عبدالحمید بیروت دار صادر 1986 م 28 مونرو ت جیمس وثیقه اندلسیه عن سقوط غرناطه ترجمه محمد عبدالله الشرقاوی بیروت دارالهدایه 29 النشار محمد محمود دراسات فی تاریخ الحروب الصلیبیه فی الاندلس قاهره 1424 هـ 30 نبذه العصر فی اخبار ملوک بنی نصر تحقیق محمد رضوان الدایه دمشق دارالفکر 1423 ق 31 نعنع عبدالحمید دولت امویان در اندلس ترجمه محمد سپهری قم پژوهشگاه حوزه و دانشگاه 1380 ش 32 یحیاوی جمال سقوط غرناطه و ماساه الاندلیسین 1610 1492 م الجزیره دارهومه 2004 33 Dozy R Spanish Islam Trans by F G Stokes London 1913
روزنامه اعتماد www etemaad com
Bookmark and Share
نظرات کاربران پیرامون این مقاله  
ثبت نظر شما  
 
 
 
              


 
  فروشگاه جوان امروز  
مستند تخت گازمستند تخت گاز
قیمت: 32400- 22800 تومان
ماه صیامماه صیام
قیمت: 8400- 7200 تومان
کلید بهشتکلید بهشت
قیمت: 13200- 12240 تومان
نرم افزار شادونهنرم افزار شادونه
قیمت: 9000- 7800 تومان
   تازه های ایران و جهان   
اجتماعی
پزشکی و سلامت
سیاسی
سینما و تلویزیون
موسيقي
سرگرمی
معارف اسلامی
حوادث
علم و فناوری
ورزش
استخدامی ها
پرواز مرموز ام.اچ 370 مالزی در راه راز...
مقامات استرالیا مدعی شدند که بخشی از لاشه پرواز ام.اچ 370 خطوط هوایی مالزی...
توصیه وزیر نیرو به کشاورزان
وزیر نیرو گفت: کشاورزان باید از موقعیت پیش آمده توسط دولت که 85 درصد هزینه...
2میلیون شغلی که کسی آن را نمی‌خواهد...
شاید باورش برای خیلی‌ها سخت باشد که دو میلیون شغل بدون متصدی در اقتصاد...
 
   
برچسب ها و کلمات کلیدی