نوار ابزار نوار ابزار جوان امروز ورود به سایت عضویت تبلیغات تماس با ما درباره ما صفحه اصلی
تبلیغات
 
فروشگاه جوان امروز
جوان امروز

مسیر جاری: صفحه اصلي / سبک زندگی / مشاور زندگی / پرسشهای فقهی (احکام)

تبلیغات 
شابلون ابرو
  گزارش تصویری   
آیین سنتی علم بندان در ماسوله
مراسم بزرگداشت حافظ
بیماران قلبی نبینند!
مراسم اولین شب عزاداری حضرت ابا عبدالله الحسین(ع)
اکران فیلم سینمایی ساکن طبقه وسط
جاده گردشگری خلخال و اسالم
 دسترسی آسان به بهترین ها   

قیمت تمام سکه در بازار , قیمت تمام سکه , تمام سکه قیمت , قیمت طلا تمام سکه , قیمت طلا , نرخ تمام سکه , ارز و سکه , تمام سکه قیمت , تمام سکه و طلا , مظنه , مثقال , قیمت لحظه ای سکه ی جوان امروز قیمت آنلاین و لحظه ای سکه طلا و ارز دربازار ایرانقیمت روز سکه و طلا , قیمت تمام سکه , قیمت طلا , مظنه , مثقال , نرخ تمام سکه , طلا
نرخ , نرخ ارز , قیمت ارز , بازار ارز , سکه ارز , طلا ارز , دلار , ارز آزاد , ارز دلار , قیمت دلار دربازار آزاد , قیمت ازاد دلار در بازار , نرخ دلار در بازار آزاد , نرخ دلار دربازار آزاد , نرخ ارز , قیمت دلار , قیمت ارز , صرافی تهران , نرخ دلار , ارز آزاد , دلار آزاد , قیمت لحظه به لحظه ارز مرجع و غیر مرجع
ایران خودرو , قیمت خودرو , فروش خودرو , ايران , سایپا , سایپا خودرو , پارس خودرو , ایران خودرو فروش , ثبت نام خودرو , قیمت روز خودرو , مدیران خودرو , قیمت خودرو , خرید خودرو , محصولات ایران خودرو , قیمت خودرو , قیمت ماشین , قیمت روز خودرو , محصولات ایران خودرو , محصولات سایپا , قیمت روز خودروهای داخلی و خارجی در بازار و نمایندگی ها
دانلود , دانلود موبایل , نرم افزار , نرم افزار موبایل , گوشی موبایل , گوشی , بازی موبایل , بازی , برنامه موبایل , نوکیا , نرم افزار موبایل , کلیپ موبایل , قیمت روز موبایل , قیمت روز موبایل در بازار , آخرین قیمت گوشی موبایل , مشخصات گوشی موبایل , قیمت mobile , بازار موبای ل
لپ تاپ قیمت , لپ تاپ سونی , سونی , لپ تاپ دل , dell , لپ تاپ hp , hp , لپ تاپ asus , لپ تاپ dell , فروش لپ تاپ , asus , قیمت روز لپ تاپ , آخرین قیمت لپ تاپ , آخرین قیمت لپ تاپ laptop , قیمت قطعات کامپیوتر computer , لب تاب , قیمت روز لپ تاپ
بورس تهران , شاخص بورس تهران , شاخص های بورس , بورس اوراق بهادار , بازار بورس , شاخص های بورس , آخرین اخبار معاملات بازار بورس , شاخص بورس , bourse , بورس تهران , بورس اوراق , آمار آخرین روز معاملاتی بازار بورس
ملت , بانک ملت , بانک ملی , بانک صادرات , تجارت بانک , بانک پاسارگاد , پاسارگاد , بانک پارسیان , بانک سپه , بانک مسکن , بانک اقتصاد نوین , بانک مهر , بانک پاسارگاد , همراه بانک , استخدام بانک , بانک ملت , همراه بانک ملت , استخدام بانک ملت , حج عمره
خرید شارژ , خرید شارژ کارت , خرید کارت , کارت شارژ ایرانسل , شارژ ایرانسل , کارت شارژ همراه , همراه اول شارژ , همراه اول , خرید شارژ ایرانسل , خرید شارژ اینترنتی , شارژ اینترنتی , خرید راحت و اسان کارت شارژ همراه اول , خرید راحت و اسان انواع کارت شارژ
ملت , بانک ملت , بانک ملی , بانک صادرات , تجارت بانک , بانک پاسارگاد , پاسارگاد , بانک پارسیان , بانک سپه , بانک مسکن , بانک اقتصاد نوین , بانک مهر , بانک پاسارگاد , همراه بانک , استخدام بانک , بانک ملت , همراه بانک ملت , استخدام بانک ملت , حج عمره
بانک صادرات , همراه بانک صادرات , اینترنت بانک صادرات , سپهر بانک صادرات
بانک سپه , همراه بانک سپه , سپه بانک , اینترنت بانک
بانک تجارت , همراه بانک تجارت , سایت بانک تجارت , ملت , بانک ملت , بانک ملی , بانک صادرات , تجارت بانک , بانک پاسارگاد , پاسارگاد , بانک سپه , بانک مسکن , همراه بانک مسکن , استخدام بانک مسکن , بانک اقتصاد نوین , بانک مهر , بانک پاسارگاد
بانک قوامین , همراه بانک قوامین , استخدام بانک قوامین
سایت بانک انصار , موسسه انصار , وام بانک انصار
استخدام بانک پاسارگاد , سایت پاسارگاد , بانک پاسارگاد
بانک پارسیان سایت , سایت پارسیان , استخدام بانک پارسیان
بانک مهر اقتصاد , سایت بانک مهر اقتصاد , اینترنت بانک
سایت بانک شهر , استخدام بانک شهر , اینترنت بانک شهر
بانک اقتصاد نوین , سایت اقتصاد نوین , سایت بانک اقتصاد
سازمان هواشناسی , سایت هواشناسی , هواشناسی تهران , هواشناسی کشور , اداره هواشناسی , سازمان هواشناسی کشور , پیش بینی هواشناسی , اخبار هواشناسی , سایت سازمان هواشناسی , هواشناسی مازندران , پیش بینی وضع آب و هوا شهر های ایران
اذان , اوقات شرعی تهران و شهرها و استان های ایران , اوقات الصلاة , owghat , اوقات شرعی تهران , دانلود اوقات شرعی , اوقات شرعی رمضان , اذان , اوقات شرعی مشهد , ماه رمضان , اوقات شرعی 92 , اوقات شرعی 1392 , سایت اوقات شرعی , اوقات شرعی اصفهان , راهنمای اوقات شرعی شهرهای ایران
سیستم رهگیری مرسولات پستی , اداره پست , پست بانک , پست ایران , شرکت پست , سایت پست , پست پیشتاز , رهگیری پست , کد رهگیری پست , پست جمهوری اسلامی , پست تهران , سوخت
Calendar , تقویم سال , تقویم شمسی , دانلود تقویم 92 , تقویم 92 , تقویم میلادی , تقویم تاریخی , تقویم مذهبی , تقویم ورزشی , وقایع مهم سال 92 , تقویم 92 , تقویم سال 1392 , دانلود تقویم سال 1392 , روی داد های مهم سال 1392
نقشه ماهواره ای و آنلاین شهر تهران , دانلود نقشه تهران , tehran map , نقشه , تهران نقشه , نقشه ایران , دانلود نقشه , نقشه برداری , دانلود نقشه تهران , نقشه موبایل
نقشه ی آنلاین تمامی شهر های ایران , تهران نقشه , نقشه ایران , دانلود نقشه , نقشه برداری , دانلود نقشه تهران , نقشه موبایل , نقشه جهان , دانلود نقشه ایران , دانلود نقشه تهران , نقشه راههای ایران , نقشه اصفهان
نقشه مترو تهران , سایت متروی تهران , نقشه ایستگاههای مترو , tehran metro , مترو تهران نقشه , نقشه مترو , خط مترو تهران , ایستگاه مترو , خطوط مترو تهران
رزرو بلیط اتوبوس , رزرو بلیط اینترنتی , خرید بلیط اتوبوس , رزرو اینترنتی و خرید بلیط اتوبوس , قیمت بلیط اتوبوس رویال سفر , سیروسفر
سایت بلیط قطار , خرید بلیط قطار , قیمت بلیط قطار , فروش بلیط قطار , رزرو بلیط قطار , رزرو بلیط مشهد , بلیط قطار مشهد , بلیط قطار رجا
بلیط هواپیما کیش , ایران ایر , خرید بلیط هواپیما , هواپیمایی , رزرو بلیط هواپیما , بلیط هواپیما ماهان , بلیط هواپیما مشهد , قیمت بلیط هواپیما
رزرو اینترنتی ,خرید بلیط سینما ,قیمت بلیط سینما , بلیط cinema , کافه سینما , رزرو اینترنتی بلیط سینما
تئاتر شهر , رزرو اینترنتی و خرید بلیط تئاتر , برنامه نمایش تئاتر , قیمت بلیط theater , رزرو بلیط تئاتر , سامانه فروش اینترنتی بلیط تئاتر , خرید بلیط تئاتر
هتل در مشهد , رزرو هتل کیش , رزرو هتل تهران , هتل تهران , رزرو هتل آپارتمان , هتل اصفهان , رزرو هتل اصفهان , هتل اصفهان , رزرو هتل , رزرو هتل مشهد , هتل مشهد , هتل کیش
فیلتر شکن , دانلود فیلتر , دانلود فیلتر شکن , فیلتر جدید , سایت فیلتر , فیلتر شکن جدید , فیلتر قوی , فیلتر شکن قوی , فیلتر شکن قوی , سایت فیلتر شکن , فیلتر شکن رایگان , بدون فیلتر , fltyrbreaker , دانلود فیلتر شکن قوی , filter shekan , vpn , فیلتر شکن رایگان , proxy
نمونه سوالات ارشد , نمونه سوال , نمونه سوالات امتحانی , سایت پیام نور , گلستان پیام نور , فراگیر پیام نور , نمونه سوالات ارشد پیام نور , دانلود نمونه سوالات پیام نور , نمونه سوالات پیام نور , نمونه سوالات دانشگاه , دانلود نمونه سوالات ,
انتشارات پیام نور , کتابهای پیام نور , دانلود رایگان کتاب های پیام نور , دانلود کتاب های پیام نور , کتاب های پیام نور , دانشگاه پیام نور , پیام نور
کارشناسی ارشد آزاد , کنکور دانشگاه آزاد , نتایج کارشناسی ارشد , نتایج کنکور , منابع کنکور , سوالات کنکور ارشد , ارشد بدون کنکور , سوالات کنکور ارشد , منابع ارشد , منابع کارشناسی ارشد , کارشناسی ارشد آزاد , نمونه سوالات کنکور کارشناسی ارشد , منابع کارشناسی ارشد , سوالات کنکور , سوالات کارشناسی ارشد
سازمان سنجش سایت , سایت سازمان , سایت آزمون , سایت آزمون سنجش , کارشناسی ارشد , سایت سنجش کشور , سازمان سنجش کشور , سایت سازمان سنجش , ثبت نام کنکور سراسری , , sanjesh.org , ثبت نام سنجش , نتایج کنکور سراسری , ثبت نام کنکور
گلستان پیام نور , سیستم جامع گلستان , دانشگاه پیام نور , reg.pnu.ac.ir , سایت گلستان پیام نور , سایت گلستان , انتخاب رشته ی پیام نور , مشاهده ی نمرات پیام نور
دانشگاه آزاد اسلامی , سایت دانشگاه آزاد , آزمون دانشگاه آزاد , نتایج دانشگاه آزاد , دانشگاه آزاد نور , دانشگاه آزاد اهواز , دانشگاه آزاد تبریز , دانشگاه آزاد شیراز , دانشگاه آزاد کرج , دفترچه دانشگاه آزاد
الویت های حج عمره , سازمان حج , سازمان حج زیارت , حج عمره , عمره , سایت حج , سازمان حج عمره , ثبت نام حج , سایت سازمان حج , قرعه کشی حج , ثبت نام حج , سازمان حج زیارت , عتبات , ثبت نام حج , حج عمره , سازمان حج زیارت , الویت های حج عمره , الویت های حج واجب , سایت سازمان حج و زیارت, سایت سازمان حج و زیارت اصفهان, سایت سازمان حج و زیارت مشهد
جدول پخش شبکه های تلویزیون , جدول پخش فیلم , زمان پخش برنامه تلویزیون , پخش آنلاین شبکه 1 صداو سیما , پخش آنلاین شبکه 2 صداو سیما , پخش آنلاین شبکه 3 صداو سیما , پخش آنلاین شبکه 4 صداو سیما , پخش آنلاین شبکه 5 صداو سیما , پخش آنلاین شبکه قرآن صداو سیما , پخش آنلاین شبکه آموزش صداو سیما , پخش آنلاین شبکه ورزش صداو سیما , پخش آنلاین شبکه , نمایش صداو سیما پخش آنلاین شبکه شما صداو سیما , پخش آنلاین شبکه مستند صداو سیما , پخش آنلاین شبکه بازار صداو سیما , پخش آنلاین شبکه آی فیلم صداو سیما , پخش آنلاین شبکه پویا صداو سیما , قیمت تلویزیون , پخش تلویزیون , تلویزیون ایران , شبکه تلویزیون , برنامه تلویزیون , led , تلویزیون زنده
بیوگرافی بازیگران زن ایرانی , بیوگرافی بازیگران مرد ایرانی , بیوگرافی بازیگران ایرانی , زندگی نامه ی بازیگران ایرانی , بازیگران زن ایرانی , عکس بازیگران ایرانی
سينماي ايران , ايراني , فيلم سينمايي , سينما , ايران , فارسی , فيلم فارسي , بازيگر , هنر , هنرپيشه , فيلم , عكس , عكس فيلم , گالري , گالري تصاوير , گالري عكس , آلبوم , آلبوم تصاوير , آلبوم عكس , آلبوم سينما , حامد بهداد , پوپك گلدره , مهناز افشار , عکس بازیگران زن ایرانی
اخبار سینما ایران , اخبار بازیگران سینما , اخبار جدید سینما , اخبار روز سینما
دانلود موسیقی , آهنگ , موسیقی فیلم , موسیقی ایرانی , دانلود آهنگ , گوگوش , موسیقی متن , موسیقی سنتی , ایران موسیقی , سایت موسیقی , دانلود موسیقی فیلم , موسیقی جدید , پخش موسیقی آنلاین , موسیقی آنلاین ایرانی , موسیقی ایرانی , موزیک آنلاین , موزیک آنلاین , پخش موسیقی آنلاین , موزیک آنلاین , موسیقی آنلاین ایرانی , موسیقی آنلاین سنتی
دانلود موسیقی , آهنگ , موسیقی فیلم , موسیقی ایرانی , دانلود آهنگ , گوگوش , موسیقی متن , موسیقی سنتی , ایران موسیقی , سایت موسیقی , دانلود موسیقی فیلم , موسیقی جدید , آموزشگاه موسیقی , کتاب آموزش موسیقی , آموزش نت , سایت موسیقی , آموزش گیتار , آموزش تئوری موسیقی , آموزش تار , دانلود آموزش موسیقی
عکس خوانندگان ایرانی , عکس خوانندگان , عکس ایرانی , آلبوم خوانندگان ایرانی , خوانندگان زن ایرانی , خوانندگان جدید ایرانی , دانلود موسیقی , آهنگ , موسیقی فیلم , موسیقی ایرانی , دانلود آهنگ , گوگوش , موسیقی متن , موسیقی سنتی , ایران موسیقی , سایت موسیقی , دانلود موسیقی فیلم , موسیقی جدید
پخش آنلاین فوتبال , پخش زنده فوتبال , پخش آنلاین تمامی مسابقات ورزشی , پخش آنلاین لیگ برتر فوتبال , ورزش 3 , ورزشی , شبکه ورزش , سایت ورزش , ایران ورزش , ورزش فوتبال , اخبار ورزش , سایت ورزش 3 , ورزش سه , پخش آنلاین فوتبال , پخش زنده فوتبال , پخش آنلاین تمامی مسابقات ورزشی , پخش آنلاین لیگ برتر فوتبال
فوتبال برتر , لیگ برتر فوتبال , لیگ برتر , جدول فوتبال ایران , لیگ فوتبال ایران , برنامه , نتایج و جدول لیگ های ایران و جهان , جدول لیگ برتر فوتبال , جدول لیگ , جدول فوتبال برتر , جدول لیگ فوتبال , نتایج و جدول لیگ های ایران و جهان , ورزش 3 , ورزشی ,شبکه ورزش , سایت ورزش , ایران ورزش , ورزش فوتبال , فوتبال , ورزش سه , خبر ورزش , اخبار ورزش , سایت ورزش 3 , ورزش سه , ایران ورزش
3 , ورزشی ,شبکه ورزش , سایت ورزش , ایران ورزش , ورزش فوتبال , فوتبال , ورزش سه , خبر ورزش , اخبار ورزش , سایت ورزش 3 , ورزش سه , ایران ورزش , نتایج مسابقات فوتبال , نتایج زنده مسابقات فوتبال , نتایج زنده ی مسابقات ورزشی
برنامه بازی های فوتبال لیگ برتر , برنامه بازی های فوتبال لیگ برتر ایران , برنامه , نتایج و جدول لیگ های ایران و جهان , جدول لیگ برتر فوتبال , ورزش 3 , ورزشی ,شبکه ورزش , سایت ورزش , ایران ورزش , ورزش فوتبال , فوتبال , ورزش سه , خبر ورزش , اخبار ورزش , سایت ورزش 3 , ورزش سه , ایران ورزش
باشگاه استقلال , سایت باشگاه پرسپولیس , سایت باشگاه سپاهان , سایت باشگاه تراکتور سازی , سایت باشگاه های ایران , ورزش 3 , ورزشی ,شبکه ورزش , سایت ورزش , ایران ورزش , ورزش فوتبال , فوتبال , ورزش سه , خبر ورزش , اخبار ورزش , سایت ورزش 3 , ورزش سه , ایران ورزش
سایت رسمی لیگ اسپانیا , سایت رسمی لیگ برتر اسپانیا , سایت رسمی لیگ برتر فوتبال اسپانیا , سایت رسمی لالیگا , laliga , سایت رسمی لیگ آلمان , سایت رسمی لیگ ایتالیا , سایت رسمی لیگ انگلیس , سایت رسمی لیگ قهرمانان اروپا , سایت رسمی لیگ قهرمانان آسیا
قران کریم آنلاین , فال و استخاره با قرآن , تلاوت قران , quran , القران الكريم , دانلود قرآن , استخاره , استخاره قرآن , استخاره با قرآن , فال قرآن , تفسیر قرآن , آموزش قرآن , نرم افزار قرآن ,
فال با قرآن , فال قرآن , استخاره آنلاین , استخاره با قران , فال انبیا , استخاره آوینی , استخاره ازدواج , استخاره آنلاین به قرآن , استخاره قران , استخاره به قرآن , استخاره از قرآن
طرح حفظ قرآن , حفظ قرآن کریم , آموزش حفظ قرآن , روش حفظ قرآن , سایت حفظ قرآن , نهضت حفظ قرآن , آزمون حفظ قرآن , حفظ مجازی قرآن کریم , حفظ مجازی قرآن کریم
پخش زنده حرم , حرم امام حسین , حرم امام رضا , پخش آنلاین حرم امام حسین (ع), پخش آنلاین حرم امام رضا (ع) , پخش آنلاین حرم حضرت معصومه(س) , پخش آنلاین مسجد الحرام , پخش آنلاین کاظمین , پخش آنلاین حرم های مطهر ائمه , پخش زنده حرم حضرت عباس علیه السلام , پخش زنده حرم امام علی علیه السلام
تقویم , ساعت , تقویم شمسی , ساعت و تقویم رسمی ایران , رویداد های روز , ساعت و تقویم مناسبت های سالیانه , تبدیل تاریخ میلادی به شمسی , تقویم ایرانی , تنظیم ساعت , time , date , Calendar
دانلود رایگان نرم افزار , دانلود فیلم , دانلود اهنگ ,دانلود بازی , کلیپ , عکس , download , دانلود آهنگ , دانلود فیلم , آهنگ , دانلود نرم افزار , دانلود رایگان , دانلود بازی , دانلود اهنگ جدید , دانلود سریال , دانلود کلیپ , دانلود کتاب
مرورگر اینترنت , مرورگر اپرا , دانلود مرورگر موبایل , دانلود اپرا , مرورگر موبایل , دانلود مرورگر جدید , مرورگر کروم , دانلود مرورگر گوگل , مرورگر جاوا , دانلود مرورگر اینترنت , دانلود مرورگرها , دانلود مرورگر اپرا , دانلود مرورگر کروم , دانلود فایر فاکس
فیلم , کلیپ , ویدیو , دانلود فیلم , دانلود کلیپ , کلیپ خنده دار , طنز , دانلود کلیپ خنده دار
آخرین اخبار انتخابات , انتخابات ریاست جمهوری 92 ایران , خبر انتخابات , انتخابات ریاست جمهوری , اخبار انتخابات , اخبار انتخابات 92 , انتخابات ایران , سایت ریاست جمهوری , انتخابات 92 , سایت انتخابات , سایت انتخابات 92 , سایت انتخابات ریاست جمهوری , نتایج انتخابات 92 , نتایج انتخابات 92 اعلام شد , اعلام نتایج انتخابات 92 , نتایج انتخابات 92 ریاست جمهوری , اسامی کاندیده های انتخابات ریاست جمهوری , اسامی کاندیده های انتخابات ریاست جمهوری 92 , رزومه ی کاندیده های انتخابات ریاست جمهوری , تصاویر کاندیده های انتخابات ریاست جمهوری , اخبار جامع و لحظه ای از انتخابات 1392 ریاست جمهوری
وضعیت راه ها , نقشه راه ها , اطلاعات راه ها , اطلاعات راه , راه های ایران , وزارت راه , وضعیت راه های ایران , وضعیت راه های کشور , وضعیت راه های کشور ایران , سایت سازمان راه
یارانه ها , ثبت یارانه , ثبت نام یارانه , سایت یارانه , حساب یارانه , شماره حساب یارانه , واریز یارانه , سایت یارانه ها , یارانه خانوار , حساب یارانه , حساب یارانه ها , واریز یارانه , آخرین اخبار یارانه ها , زمان واریز یارانه این ماه خانوار , هدفمندی یارانه
چت روم کاربران یاهو گوگل مایکروسافت , چت فارسی , chat rooms , اتاق چت , چت روم , میهن چت , ناز چت , چت کردن , یاهو چت , سایت چت , چت ایرانی , دنیا چت , چت عسل , چت به چت
پیامک عید , پیامک تولد , پیامک زیبا , پیامک رایگان , اس ام جدید , اس ام اس جدید عاشقانه , sms , جوک , تبریک تولد , س ام اس , پیامک جدید , پیامک روز
عشق ممنوع , عکس عشق , عشق دختر , عشق پسر و دختر , عشق مادرانه , عشق پدر , عشق فرزند , عشق و ازدواج , عشق , عکس عشق , عشق من , عشق و جزا , عاشقانه , روابط دختر و پسر , عشق به دختر , عکس دختر , دختر ایرانی , زن , داستان دختر , دوست دختر , عکس دختر ایرانی , شماره دختر , اسم دختر , داستان دختر , دختر خوشگل , دختر و پسر
استخدام بانک , استخدام نفت , آگهی استخدام , سایت استخدام , استخدام 91 , استخدام 92 , استخدام شرکت نفت , استخدامی , استخدام شهرداری , استخدام آموزش پرورش , بازار کار , بازار کار استخدام , استخدام اصفهان , استخدام خوزستان , استخدام آبادان , استخدام اهواز , استخدام تهران , استخدام شیراز , استخدام کرمان , استخدام دیپلم , استخدام کارگر , استخدام مهندس , استخدام دکتر , استخدام دبیر , استخدام حسابدار , استخدام لیسانس , استخدام بدون سابقه , استخدام راحت
آلبوم های سید خلیل عالی نژاد
سید خلیل عالی نژاد
 
     بازیگران امروز 
خزر معصومی
خزر معصومی
همایون ارشادی
تا مقطع دبیرستان در آبادان درس خواند پس از...
همایون  ارشادی
هنگامه حمیدزاده
وی متولد اسفند ماه سال 1367 است و تا کنون در 2...
هنگامه حمیدزاده
تهمینه میلانی
فارغ التحصیل رشته مهندسی معماری از دانشگاه...
تهمینه میلانی
لیلا اوتادی
مدرک تحصیلی كارداني معماري داخلي از دانشكده غيرانتفاعي...
لیلا اوتادی
داریوش ارجمند
با بازی در فیلم ناخدا خورشید ساخته...
داریوش ارجمند
مهسا کرامتی
مهسا کرامتی بازیگر سینما و تلویزیون و دانش...
مهسا کرامتی
بهاره رهنما
متولد 10 آذر سال 1352 اراك مدرک تحصیلی ليسانس...
بهاره رهنما
گوهر خیراندیش
بیوگرافی و عکس های گوهر خیراندیش گوهر خيرانديش...
گوهر خیراندیش
افسانه بایگان
مدرک تحصیلی پنجم ادبی شروع فعالیت...
افسانه بایگان
 
 
مشاهده:6995
پنج شنبه 4 اسفند 1390   

   معاد چرا و چگونه ؟

یکی از مسایلی که در طول حیات بشری ، از زمان رشد عقلانیت انسانها به عنوان یک سوال کلی مطرح بوده است مساله مبدا و معاد زندگی انسان است...
● مقدمه

یکی از مسایلی که در طول حیات بشری ، از زمان رشد عقلانیت انسانها به عنوان یک سوال کلی مطرح بوده است مساله مبدا و معاد زندگی انسان است ،که در این مقاله سعی شده است از مساله مبدا خلقت بدلیل عدم دخالت در موضوع تحقیق صرف نظر شود و توجه خود را فقط به سوال دوم یعنی سوال از معاد و زندگی اخروی متمرکز کنیم . در مطالعه تاریخی زندگی بشر، مورخین و باستان شناسان به این نتیجه رسیده اند که انسانها و اقوام مختلف از زمان های بسیار دور در صدد یافتن پاسخ به سوال از معاد و حل عقلانی به این دغدغه بوده اند؛ و آثار باستان شناسی پیدا شده از میان اقوام باستانی مانند تمدن های سومری و بابلی و یونانی و هندی و ایرانی و .... موید این مطلب است که این اقوام از زمان های دور باستان به مساله معاد توجه داشته اند برای نمونه به بیان نمونه ای در این زمینه می پردازیم.

اکتشافات باستان شناسی در گور هایی که از این اقوام بر جای مانده، شواهدی را ارایه داده است که دالّ بر اعتقاد به زندگی بعد از مرگ در میان این اقوام است، این شواهد از قبیل اجساد مومیایی شده که همراهشان وسایلی مانند زینت آلات و انواع غذا ها و مشروبات و ....قرار دارد؛ در حالی که این وسایل اصولاً برای زندگی انسانهای زنده لازم می باشد .

برای مطالعه بیشتر در مورد تاریخچه اعتقاد به معاد در میان اقوام باستان و تاریخ این تفکر کتب تاریخی بسیاری وجود دارد که تاریخ تمدن نوشته آقای ویل دورانت و کتاب تاریخ جامع ادیان نوشته آقای جان ناس ترجمه آقای علی اصغر حکمت می تواند منابع خوبی باشد .

بر اساس گواهی تاریخ پیشینه اعتقاد به حیات بعد از مرگ و ایمان به معاد به زمان آدم و حوا بر می گردد و پس از او همه پیامبران الهی مردم را به سوی ایمان به معاد و زندگی پس از مرگ دعوت کرده اند برای نمونه خداوند پس از اخراج حضرت آدم (ع) و حوا از بهشت بر انگیخته شدن آنان پس از مرگ را یادآوری می کند :

قالَ اهبطوا بعضکم لبعضٍ عدو و لکم فی الارض مستقر و متاع الی حین قالَ فیها تحیون و فیها تموتون و منها تخرجون

فرمود : فرود آیید که بعضی از شما دشمن بعضی دیگر هستید و برای شما در زمین، تا هنگامی معین قرارگاه و بهرمندی است . فرمود: در آن زندگی می کنید و در آن می میرید و از آن بر انگیخته می شوید.

در این مقاله سعی شده است که حقیقت معاد و معنای اصطلاحی آنرا بگونه ای که در میان ادیان مختلف و مکاتب فلسفی کلامی ( کلام اسلامی ) مطرح شده است؛ بصورت مختصر و روشن بیان کنیم و علاوه بر آن راه های اثبات معاد اعم از ادله عقلی و نقلی و کم و کیف آن و احوال زندگی اخروی را بیان کرده و هریک از اقوال گوناگون در این زمینه را مورد بررسی قرار دهیم و در نهایت بعد از نقد و بررسی این اقوال به شرح و تبیین نظر مختار فلاسفه اسلامی ( حکمت متعالیه ) که مبنی بر معاد جسمانی روحانی است بپردازیم .

با توجه به این که در حکمت متعالیه و اندیشه صدرایی، بیان نظریه فلاسفه اسلامی در باب معاد مستلزم علم به مقدماتی می باشد؛ که خود این مقدمات نیاز به شرح تفسیر و تبیین دارند ، لذا در این مقاله سعی بر این است که مقدمات مورد استفاده در بیان معاد جسمانی روحانی در محل بحثشان بطور روشن و به زبان ساده و در حد تبیین ، بیان گردند البته در این توضیح و تبیین از در افتادن به دام تطویل سخن اجتناب خواهد شد .

مباحث مقاله، پیرامون این چند بخش عمده خواهد بود

1 ) شبهه تناسخ و توضیح و تبیین آن و دلیل بر رد تناسخ در فلسفه اسلامی

2) قایلین به معاد روحانی، ادله این گروه از فلاسفه و نقد و رد این نوع نگرش بر اساس مبانی حکمت متعالیه

3 ) معاد جسمانی صرف و ادله اثبات این نحوه از معاد و بیان قایلین آن در باب معاد

4) معاد جسمانی روحانی ( نظر مختار ملاصدرا و فلاسفه اسلامی مانند علامه طباطبایی و حکیم ملاهادی سبزواری ) و ادله اثبات آن

5 ) عینیت بدن اخروی با بدن دنیوی و براهین اثبات این امر .

البته در پایان بر برخی شبهات وارد شده بر معاد جسمانی مورد تاکید در قرآن هم ،اشاره کرده وآنها را مورد نقد قرار خواهیم داد ؛ جواب های داده شده بر این شبهات توسط فلاسفه اسلامی را اجمالاً بیان خواهیم کرد .

● فصل اول

▪ تناسخ

یکی از بحثهایی که در بیان برخی از مقدمات یا نتایج ادله قایلین به انواع معاد یا انکار آنها بدان تمسک می شود بحث از تناسخ است که در فلسفه اسلامی تناسخ مورد انکار قرار گرفته است بیان مطلب :

برای ورود به بحث تناسخ اولین نکته ای که باید بدان توجه شود معنی اصطلاحی تناسخ است چرا که تا ماهیت تناسخ به طور کامل روشن نشود نمی توان در مورد آن سخنی گفت . بدین منظور اولین گام در مورد بحث از تناسخ ،بیان معنای اصطلاحی آن است :

تناسخ به انواع و اقسامی در بیان فلاسفه تقسیم می شوند و معنای اصطلاحی آن در هریک از اقسام با دیگری فرق می کند اما آنچه که در این میان امری ثابت است این است که تناسخ عبارت است از انتقال روح و نفس یک موجود، در کالبد و جسم موجود دیگری ،که این جسم ثانی یک جسم بی جان و فاقد حیات است که با این حلول و انتقال صاحب جان و روح می شود با توجه به تقسیم بندی حکیم سبزواری در کتاب شریف (( شرح منظومه ))؛ تناسخ ، به چهار قسم تقسیم می شود مرحوم سبزواری آنها را به ترتیب نسخ ، مسخ ، رسخ و فسخ معرفی می کند و آنها را این گونه تعریف می کند :

ـ نسخ : عبارت است از انتقال نفس از بدن انسانی به بدن انسان دیگر که این بدن دوم بی جان است و با این انتقال جاندار می شود مانند اینکه روح ابوعلی سینا که در سالها پیش، فوت شده است در کالبد جنین انسانی در رحم مادر منتقل شود

ـ مسخ : عبارت است از انتقال نفس انسان، از بدن انسانی به بدن حیوان . در اینجا نیز باید به بدن حیوان بی جان منتقل شود .

ـ رسخ : عبارت است از انتقال نفس انسانی از بدن انسان به جسم بی جان مانند جامدات . مثلا انتقال به جسم یک سنگی یا کلوخی و امثال اینها .

ـ فسخ : عبارت است از انتقال نفس انسانی از بدن انسان به گیاهی و نباتات .

تمامی صور مطرح شده بالا به طور تام باطل هستند و علت بطلانش هم وقتی بیان می شود، که به این سوال مقدر،که چرا باید نفس به یک جسم بی جان حلول کند ؟ پاسخ داده شود فعلاً برای تبیین مطلب تناسخ به چند بیان دیگر نیز می پردازم تا درآینده در نفی تناسخ هم به چرایی سوال بالا پاسخ دهیم و هم ادله انکار تناسخ را بیاوریم .

گفته شده است که بوذاسف تناسخی ،حکیم معروف هندی است و برخی نیز گفته اند که بابلی است طراح یک نوع تبیین از تناسخ است که به ذکر آن می پردازیم . در سلسله موجودات و مخلوقات ما باید یک نقطه ای را به عنوان باب الابواب و یعنی مبدا فرض بگیریم و این حکیم هندی مبدا خلقت موجودات را انسان قرار می دهد و می گوید: که ابتدا ، انسان دارای نفس و روح شد و بعد از قطع علاقه نفس انسان از بدن روح او در بدن حیوانی دیگر قرار می گیرد و آن حیوان صاحب روح انسانی می شود و همین گونه از آن حیوان هم نفس قطع ارتباط می کند و به حیوان ضعیف تری تعلق می گیرد . این روند ادامه می یابد تا به گیاه منتقل می شود و سپس از گیاه به جمادات تنزل می کند . این سیر وانتقال نفس را از انسان به سمت حیوان و گیاه و ... را تناسخ نزولی می نامد .

حلول درگیاه ونبات / حلول در حیوان / مبدا سیر و انتقال نفس انسان

با این تقسیم بندی، انتقال نفوس به بدن حیوانات ،یا گیاهان بر اساس آن ملکاتی است ،که در نفس غالب شده است؛یعنی این که نفس انسان بعد از قطع علاقه از بدن به چه حیوانی منتقل شود؟، بستگی به ملکات و صفات غالب برآن نفس دارد و آن حیوان به تبع آن نفس دارای آن خصلت و ملکه می شود. مثلاً اینکه خوک حریص است موش صفت دزدی دارد بر این است که نفس انسانی که ملکه سرقت یا ملکه حرص را دارد درآنها حلول کرده است .

بالاخره تمام صفات مختلفی که در حیوانات مختلف دیده می شود ناشی از آن است که آن صفت غالب در آن حیوانات ،همان ملکه نفسی است که در آن حیوانات ، حلول کرده است. وگر نه حیوان بما هو حیوان نه صفتی دارد نه ملکه ای .

ـ هر جا که سخن از ...... به ما هو ....... به میان آید؛ منظور این است که ماهیت صرف آن شی مورد نظر، بی هیچ قید و شرط و وصفی لحاظ شود .

قول دیگر در باب تناسخ ،که به آن تناسخ صعودی گفته می شود عکس جریان بالاست بیان مطلب این چنین است : اصل حرکت و تکامل و نقل و انتقال روح در موجودات ، از نبات شروع می شود و باب الابواب را گیاه و نبات قرار می دهند. این سخن خیلی به سخن دانشمندان عصر ما شباهت دارد که می گویند در چرخه ی حیات، اول سلولی که حیات را، در روی کره زمین پیدا کرد، سلول گیاهی است ،و اول روح نباتی پیدا شده است و بعد این روح نباتی در نبات های مختلف متردد شده تا در این سیر و سلوک سرانجام به نباتی رسید که به حیوان نزدیک بود و همین گونه بعد از انتقال در کالبد حیوان، در انواع حیوانی در حرکت و نقل و انتقال بود تا برسد به حیوان نزدیک به انسان .و بالاخره از آن حیوان به انسان رسید

▪ دلیل بطلان تناسخ

تناسخ 4 گانه را حکما بطور تمام منکر هستند و ادله ای که برای بطلانش اقامه میکنند که این اثبات این ادله ،خود بر چند اصل فلسفی استوار است. برای بیان دلیل بطلان تناسخ ناچار باید به بیان مقدمات آن بپردازیم :

1) مقدمه اول : ما هر موجودی که در خارج مشاهده می کنیم وقتی به عالم ذهن می بریم و آن را تحلیل می کنیم ،در آن موجود واحد، دو حیثیت مختلف را در می یابیم ،یکی حیثیت ماهوی آن و دیگری حیثیت وجودیش . حیثیت وجودی همان ثبوت و تحققی است که بین همه موجودات ،بطور مشترک وجود دارد و موجودات از نظر تحقق داشتن با هم مساوی هستند ،که در لسان فلسفی از این اصل با عنوان (( وجود مشترک معنوی است که مقول به تشکیک است)) یاد می شود. ( که با توجه به طولانی شدن کلام و عدم ربط بحث ما به موضوع تشکیک و معنوی یا لفظی بودن وجود از شرح بیش از این در این مورد اجتناب کرده و آنچه کهداخل در بحث بوده و مهم است بیان می کنیم .وجود در بین تمام موجودات برخوردار از هستی امری مشترک است. ) مثلاً وقتی ما با موجودی به اسم اسب در خارج مواجه می شویم این موجود خارجی را با حذف کردن آثار خارجی اش به ذهن منتقل کرده و در تحلیل ذهنی قرار می دهیم و آنرا به دو حیثیت تقسیم می کنیم؛ یکی همین واقعیت داشتن اسب خارجی است . چرا که ما هیچ گاه نمی توانیم از مفهومی که هیچ گونه ثبوتی ندارد و عدم محض است تصوری داشته باشیم و همین تحقق اسب را منکر باشیم چرا که به حکم صریح عقل این اسب که الان ما آن را به وعاء ذهن برده ایم در خارج واقعیت و ثبوتی دارد؛ اما حیثیت دیگر این موجود، ماهیت داشتن آن است ؛ ماهیت داشتن یعنی چه ؟ بهترین تعبیر برای ماهیت در این بحث این است که این موجود یک حد وجودی خاصی را داراست که این ماهیت موجود را از موجودات دیگر متمایزکرده است؛ در مثال مذکور ،اسب دارای یک خصوصیات و حد وجودی خاصی دارد که آنرا از انسان ، سنگ ، خانه ، شیر ، ..... متمایز کرده است یعنی وجودش را محدود و مقیدکرده ، که شامل موجودات دیگر نمی شود .

ـ البته ماهیت معانی دیگری نیز دارد و به صورت تخصصی در مبحث اصالت داشتن وجود و اعتباریت ماهیت به طور گسترده بحث می شود اما چون اصل بحث ما اثبات معاد و بیان احوال آن در این تحقیق می باشد بنابرین نمی خواهیم بیش از این در این مورد سخن بگوییم. و در دام تطویل سخن گرفتار شویم.

2) مقدمه دوم : هر ماهیتی از اجزایی تشکیل شده است( که در منطق بطور کامل ازآنها صحبت شده است اما ما در اینجا می خواهیم به دو جز بسیار مهم هرماهیتی بپردازیم و از تقسیم بندی های اجزای ماهیت به انواع و اقسام مختلف اجتناب کنیم )که با همین اجزا ما ماهیت را تصور و تعریف می کنیم . این اجزا عبارت است از جنس و فصل ؛ که به ذاتیات معروف می باشند، اصلی ترین ویژگی ذاتیات در بیان منطقیین و حکما این است که، باعث تقوم و تقرر ماهوی ذات به این ذاتیات می باشد یعنی ذات را نمی شود بدون این ذاتیات اصلاً تصور کرد .

ـ جنس : مفهوم کلی ذاتی است ،که در جواب از چیستی اشیا ،بر افرادی که از نظر حقیقت باهم فرق دارند، به صورت مشترک اطلاق می شود، مثلاً مفهوم کلی که درجواب سوال از حقیقت و چیستی ماهیات انسان ، شیر ، گاو و پلنگ و .... آورده می شود ( حیوان ) به عنوان جنس است که در همه این موارد به صورت مشترک یافت می شود .پس جنس ،مفهوم مشترک است در میان حقایق مختلف .

ـ فصل : آن کلی ذاتی است که منجر به تمایز نوع از سایر انواع مشارک در جنس می شود .مانند ناطق که منجر به تمایز انسان از حیوانات دیگرمی شود .

3) مقدمه سوم : هیچ ماهیتی نمی تواند تحت دو جنس مختلف و متباین مندرج شود . چرا که لازمه این سخن این می شود که یک چیز در عین اینکه یک چیز است، چند چیز باشد و واحد کثیر گردد. مثلا اگر انسان که ماهیت واحدی است هم در جنس حیوان مندرج باشد و هم در تحت جنس مثلا آتش ،لازمه این سخن این می شود که انسان واحد هم حیوان باشد و هم آتش و این به حکم صریح عقل باطل است .

4) مقدمه چهارم : شی واحد همچنین نمی تواند دو تا فصل مختلف در عرض هم داشته باشد زیرا باز به همان محذور مقدمه قبل می رسیم. چرا که لازمه این سخن نیز این می شود که شی واحد چند شی باشد . چرا که فصل نیز از ذاتیات شی است اگر ذاتیات شی متباین باشد پس ذاتی که از آنها متشکل می شود باید متباین باشد !

5) مقدمه پنجم : هر ماهیتی در اینکه یک ماهیت تام و کامل باشد، نیاز به فصل مخصص دارد تا آنرا در یک ماهیت نوعی مشخص و منحصر سازد زیرا جنس ،یک امر مشترکی است بین انواع مختلف. برای اینکه ماهیتی ،یک ماهیت نوعی تام شود، باید فصل ممیز و مخصص درآن ماهیت یافت شود زیرا گفتیم که فصل آن جز ذاتی است که مختص نوع می باشد و علت تمایز نوع از انواع مشارک دیگر می گردد ؛آنرا منحصر در یک نوع می کند و با این حساب تمام حقیقت هر ماهیتی در فصل آن مندک می باشد زیرا با فصل است که جنس منقسم می شود و حد وجودی می یابد؛ با دیگر انواع متمایز می شود. مثلا برای اینکه مثلثی مثلث باشد و از دیگر اشکال متمایز گردد باید فصل سه ضلعی بودن ، در آن شکل یافت شود تا حقیقت مثلث را بر آن بار کنند و از مربع و دایره و ... تمایز دهد .چرا که قبل از این فصل هیچ حقیقتی به نام مثلث وجود ندارد .

ـ نتیجه : وقتی در مورد تناسخ ما قایل شویم به اینکه، نفس انسان که فصل ممیز انسان است به سایر موجودات منتقل می شود؛ ودر یک حیوان یا گیاه دیگر حلول می کند، در اینجا همان اشکال که قبلاً عرض کردیم بر ما وارد می شود چرا که آن شی ( اعم از حیوان انسان گیاه و جماد )برای خود جنس و فصلی دارد که موجب تمایز ماهیت آن شی از دیگر اشیاء شده است، حال اگر این نفس که فصل ممیز انسان است و انسانیت انسان، بدون آن نفس و روح اصلاً قابل تصور و تحقق نیست؛ وقتی در آن شی حلول می کند آن شی باید در عین واحد بودن ،کثیر باشد .چرا که هم فصلی که تمام حقیقت شی مورد نظر درآن است ؛در آن شی موجود است از طرفی نفس ،که تمام حقیقت انسان می باشد نیز درآن حلول کرده است پس شی واحد کثیر می شود و به صراحت عقل باطل است .

پس فرض هر گونه تناسخی باطل است چون مستلزم خلف است. البته مرحوم سبزواری در کتاب شرح منظومه به یک نوع تناسخ اشاره می کند و می فرماید :که با توجه به قبول مبانی حکمت متعالیه می توان بر آن وجهی قایل شد؛آن هم تناسخ صعودی است که بخاطر عدم بیان سایر اسما و اصطلاحات تناسخ نزولی و صعودی از بیان مرحوم سبزواری در این مورد صرف نظر می شود.

● فصل دوم

▪ معاد روحانی

همان طوری که در ابتدای تحقیق حاضر اشاره شد که مساله معاد دارای ابعاد گسترده ای می باشد و متکلمان و دانشمندان علوم اسلامی و فلاسفه و عرفا ،از منظرهای مختلفی به این موضوع نگریسته اند؛ و با نگاهی اجمالی به منابع کهن و جدید کلامی روشن می شود که مکاتب مختلف در مورد معاد رهیافت های گوناگونی را در این بحث برگزیده اند. جمهور فلاسفه و اتباع مشایین معاد را صرفا روحانی یعنی عقلی می دانند؛ از آنجاییکه بدن به تمام صورت و اعراضش در هنگام قطع تعلق نفس از آن، منعدم می شود و شیء معدوم هم اعاده نمی شود،زیرا تالی فاسدی دارد. پس آن بدن شخصی به هیچ وجه معادی نخواهد داشت . از طرف دیگر ،نفس چون جوهری مجرد و باقی است، فناء و نیستی هیچ راهی بسوی او نخواهد داشت؛ از این رو پس از مرگ و گسستن ارتباط آن از بدن، به عالم مفارقات ومجردات باز می گردد، و در آنجا به لذات و آلام سعادتمند و یا دچار شقاوت خواهد شد . البته این گروه از فلاسفه به خاطر اینکه قایل به امتناع اعاده معدوم هستند به این نظریه معتقد شده اند .

ـ امتناع اعاده معدوم : فلاسفه در بحث از احکام کلی وجود، از یک حکم در باب وجود ، با عنوان (( لا تکرر فی الوجود )) بحث می کنند ،که بیانگر این اصل است که یک موجود نمی تواند دو وجود داشته باشد؛ این اصل از فروع بحث اصالت وجود و اعتباریت ماهیت است. اینان ( اصالت وجودی ها )بر این باورندکه هویت عینی ،ذاتاً نمی تواند بر موارد متعدد صادق باشد و منظور از هویت عینی ،اینجا همان شخصیت و وجود خارجی شی است که در برابر مفهوم است .و این چنین بحث را ادامه می دهند که تحقق دو چیز که از هر جهت مثل همدیگر باشند محال است؛ زیرا لازمه دوییت آنها این است که میانشان تمایز و اختلاف باشد ؛چرا که تکثر فرع بر این است که بین دو شی حتماً اختلافی و تغایری باشد، بطوری که امری بر یکی صادق بود بر دیگری صدق نکند تا بگوییم اینها دو چیز هستند ،و اگر این تمایز در کار نباشد فرض دوییت و تکثر کاملاً منتفی خواهد بود . و لازمه فرض تماثل همه جانبه آنها این است که هیچ گونه تخالف و تغایری بین اینها نباشد پس باید میان آنها هم تمایز باشد و هم تمایز نباشد و این می شود اجتماع نقیضین که به حکم صریح عقل امری باطل است .

حاصل آنکه محال است یک موجود با بیش از یک وجود (مثلاً در دو وجود) تحقق پیدا کند؛ خواه آن وجود در یک زمان واقع شود ،بدون اینکه عدم زمانی میان آنها قرار گرفته باشد ، و خواه آن دو وجود در دو زمان واقع شده باشند و عدم میان آنها تخلل ایجاد کرده باشد؛ زیرا در هر دو صورت لازم می آید که یک چیز در عین حال که یک چیز است دو چیز باشد !

تا اینجا خواستیم مساله امتناع اعاده معدوم را نظیر مساله اجتماع مثلین معرفی کنیم و بگوییم که همان محذوری که در مساله اجتماع مثلین هست در اعاده معدوم هم وجود دارد و محذور این است که یک چیز ،در عین حال که یک چیز است، دو چیز باشد . در این مورد برخی خواسته اند میان مساله اجتماع مثلین و اعاده معدوم فرق بگذارند به عقیده ایشان اگر چه اجتماع مثلین محال است و محذور فوق را در پی دارد اما اعاده معدوم و ایجاد دوباره شی نابود شده ،جایز است . این گروه برای دفع محذور یاد شده حرف هایی زده اند که بخاطر عدم ارتباط بحثمان به آن نمی پردازیم اما یک سخن مبنی بر جواز اعاده معدوم دارند که به موضوع معاد مربوط است . بیانش این چنین است:

چه اشکالی دارد که علت هستی بخش ،که شی را بوجود آورده است ، آن شی را معدوم گرداند و دوباره علت هستی بخش که باقی است آن وجودی که اکنون معدوم شده را باز بیافریند ؟ این عده از متکلمین به گمان اینکه معادی که در ادیان از آن یاد شده است نظیر اعاده معدوم است؛ قایل به این قول شده اند . استدلال متکلمین به این صورت است که، اگر ایجاد دوباره شی و اعاده معدوم ممتنع باشد منشأ و سبب این امتناع یا همان ماهیت شی است یا لازم ماهیت شی و یا امر بیرون از ماهیت و قابل انفکاک از آن یا به عبارت فلسفی عرض مفارق آن شی .

ـ ماهیت و وجود که تفسیرش در بالا در ضمن تبیین عنوان بطلان تناسخ گذرا عرض شد .

ـ عرض : در فلسفه ماهیت در تقسیم نخستین خود به دو قسم تقسیم می شود

1) جوهر

2) عرض

در تعریف جوهر گفته شده است که ماهیتی است که در خارج اگر موجود گردد وجودش در موضوعی که بی نیاز از آن ماهیت باشد ، نخواهد بود ، در مقابل جوهر ،عرض قرار دارد و آن عبارت است از ماهیتی که اگر در خارج موجود گردد وجودش در موضوعی که بی نیاز از آن ماهیت است خواهد بود؛ به عبارت دیگر جوهر ماهیتی است که اگر در خارج موجود شود وجودش در موضوعی که مستغنی از آن باشد نخواهد بود .

البته فلاسفه جوهر و عرض را به اقسامی تقسیم کرده اند که ما به این تقسیم بندی ها نمی پردازیم. فقط به توضیح یک تقسیم بندی در باب عرض می پردازیم که داخل در بحث تحقیقمان است. تقسیم عرض، به عرض لازم وعرض مفارق .

ـ عرض لازم آن عرضی است که همیشه همراه و همگام با ماهیت است بطوری که ماهیت را بدون آن و خالی از آن نمی توان تصور کرد؛ مانند امکان برای ماهیت.

ـ عرض مفارق :آن قسم از عرض است که می تواند از ماهیت جدا شود و ماهیت را می شود بدون آن تصور کرد؛ مانند وصف رنگ قرمزی برای جلد کتاب که این عرض و وصف مفارق از جلد کتاب بوده و می توان جلد کتاب را بدون این رنگ نیز تصور کرد .

بر می گردیم به اصل بحث، ادله متکلمین در باب جواز اعاده معدوم بر این است که، این امتناعی که فلاسفه در باب اعاده معدوم می گویند از این سه حالت ( خود ماهیت شی ، لازم ماهیت ، عرض مفارق ) خارج نیست . و می گفتند که اگر این امتناع اعاده معدوم ،بخاطر ماهیت یا لازم ماهیت شی باشد ایجاد ابتدایی آن شی نیز محال خواهد بود پس ما نمی توانیم بگوییم که این امتناع اعاده بخاطر ماهیت و لازم ماهیت شی می باشد ؛ اما اگر بگوییم امتناع اعاده معدوم بخاطر عرض مفارق شی است علت ایجاد کننده شی می تواند با زایل کردن موانع موجود در جهت اعاده شی ،آن شی را دوباره ایجاد کند و این همان چیزی است که در مساله معاد گفته می شود .

علامه طباطبایی در کتاب نهایه الحکمه با بیان دلیل متکلمین مبنی بر جواز اعاده معدوم می فرماید این استدلال آنان نا تمام است چرا که یک شق دیگر هم نیز در مساله وجود دارد که موجب امتناع اعاده معدوم می شود و آن سبب چیزی است که لازمه وجود خاص شی اعاده شده است، نه لازم ماهیت آن . وجود خاص شی معدوم نمی گردد و اعاده ندارد .در ذیل این بحث ایشان می فرماید معادی که در ادیان الهی ازآن سخن به میان آمده است حشر و معادی است که انتقال از یک نشیه به نشیه دیگر است، نه اعاده معدوم و ایجاد دوباره اشیای نابود شده .

آری این گروه از فلاسفه مشایی که گفته اند منظور از معاد فقط همین زندگی روحانی نفس است و معاد جسمانی در کار نیست از ترس گرفتاری در این دام امتناع اعاده معدوم بوده است ؛که اگر سخن از معاد جسمانی به میان آید با این اصل واضح فلسفی مخالفت کرده اند و مانند متکلمین قایل به جواز اعاده معدوم شده اند در حالی که بقول علامه (ره) اینجا اصلاً عدمی در کار نیست تا اعاده ای هم باشد بلکه معاد یک انتقال است از نشیه ای به نشیه ای دیگر .

ـ خلاصه سخن حکمای مشایی در باب معاد روحانی :

مشاییان پیروان ارسطو میگویند: هنگامی که روح ازبدن مفارقت می کند، بدن متلاشی می گردد، صورت و اعراض مشخصه خود را از دست داده، منهدم می شود و هیچ معدومی بازگشت نمی کند، پس معاد جسمانی محال است، ولی روح که از سنخ مجردات و از عالم مفارقات است، پس از استکمال ، بدن را ترک نموده به عالم ملکوت عود می کند، و چون قوای مدرک جزییات در وی همان حواس ظاهری و باطنی بدن اوست و به سبب فنای تن آنها نابود می شوند، پس روح مفارق تنها کلیات را درک می نماید، لذا جنت و نعمت، حور و قصور، جحیم و زمهریر را که امور محسوس و جزیی می باشند درک نمی تواند بکند بنابراین معاد منحصر به معاد روحانی وعقلانی است.

از نظر حکما، امثال شیخ الرییس بوعلی سینا و فارابی ، لذات عقلی برای کسی که به مرتبه درک کمال معقولات و دریافت آنها رسیده باشد، بالاترین لذتهاست . بدیهی است که انسانها در درک معقولات و ارتقا به عالم معانی کلیه عقلیه در یک سطح قرار ندارند، بلکه اکثر مردم از این جهت در مرتبه ساده و بسیاری نیز در حد محسوسات متوقف می باشند . حال باید دید، انسانها وقتی می میرند و لباس تن و بدن را از خود خلع می کنند، روح مفارق و نفس ناطقه مجرده از حیث سعادت و شقاوت اخروی و در بازگشت به عالم مفارقات(معاد روحانی ) در چه شرایطی خواهد بود ؟ و این معاد روحانی چگونه خواهد بود ؟

مرحوم ملا هادی سبزواری در شرح منظومه از معاد روحانی به حشر الی الله تعبیر می کند و می فرماید که منشا این عذاب و سعادت روحانی همین قرب و بعد نفس از محبوب حقیقی و عشق واقعی ( ذات باری تعالی )می باشد که نفس در این سیر و تعالی که از بدن مفارق گشته ،با توجه به آن سعه وجودیش و نیسان از خویشتن و شدت اتصال و قرب به عالم نور از سعادت و نورانیت ؛یا بر عکس بدلیل دور بودنش از آن ذات اقدس در شقاوت و عذاب خواهد بود .

▪ نظر مختار ابن سینا در باب معاد روحانی و جسمانی

مشاییان مسلمان، قایل به معاد روحانی بوده اند. البته عده ای همچون ابن سینا در کتاب شفا تذکر می دهند که معاد جسمانی با توجه به تعالیم نبوی مورد پذیرش آنان است. امّا باید این نکته را بخاطر داشت که ،مبانی انسانشناسی مشاییان، حتّی ابن سینا، از تبیین فلسفی معاد جسمانی، ناتوان است. غزالی در کتاب تهافت الفلاسفه کفر فیلسوفان مشایی را در نفی معاد جسمانی آشکار می داند؛ هر چند که تذکر می دهد درصدد تکفیر فیلسوفان نمی باشد. اما مرحوم سبزواری تاکید می کند که ابن سینا منکر معاد جسمانی نشده است هر چند که برای اثبات آن برهانی اقامه نکرده است و پذیرش معاد جسمانی توسط ابن سینا بواسطه قول صادق حضرت رسول اکرم (ص) درباره معاد جسمانی بوده است ؛شیخ می گوید :که ما دو نوع معاد داریم :یکی معاد عقلی و دیگری معاد نقلی ؛معاد نقلی شرعی آن است که در شریعت اسلام بیان شده است و ما نیز که رسول اکرم(ص) را مخبر صادق قبول داریم و آنچه پیامبر اکرم (ص) در مورد معاد جسمانی فرموده است امکان عقلی دارد و ممتنع نیست پس تعبداً به معاد جسمانی اذعان می کنیم هر چند دلیل عقلی بر آن نداریم . اما قسم دیگر که معاد معقول و عقلی است که پیامبر آن را نیز تصدیق میکند .

▪ ادله معتقدین به معاد روحانی

منکرین معاد جسمانی برای مدعای خود دلایلی اقامه کرده اند که در ذیل به یکی از دلایلشان و رد و نقد آن می پردازیم .

دلیل بر اثبات معاد روحانی : شک نیست که ترکیب بدن بعد از مرگ بهم می خورد و چشم و دست و تمام اعضا و جوارح بدن فاسد می شوند و متفرق می گردند . به تبع بدن ، اعراض بدن نیز از بین می رود . حال سخن در این است که آیا نفس نیز از بین می رود ؟ یا باقی می ماند ؟ نمی توان گفت که نفس از بین می رود چون امری مجرد است ( مادی نیست ) و مجرد ابدی و لایزال است؛ ادله بسیاری هم برای تجرد نفس اقامه شده است . که در ذیل بعد از بیان معنای تجرد و موجود مجرد به برخی از این ادله اشاره می کنیم .

▪ موجود مجرد

اصطلاح مجرد در مباحث فلسفی و کلامی ما در مقابل موجود مادی به کار می رود و از این رو می توان آنرا مترادف غیر مادی دانست . بر این اساس برای فهم معنای مجرد، ابتدا باید تفسیر خود را از اصطلاح مادی روشن کنیم . می دانیم که ماده چه در علوم عقلی (مانند فلسفه ) و چه در علوم طبیعی مانند فیزیک به معنای متعددی بکار می رود که بررسی آنها از حوصله بحث خارج است از این رو بهتر است برای ارایه تصویری اجمالی از بحث ،به ذکر برخی ویژگی های موجود مادی بپردازیم :

شی مادی شییی است که جرم و حجم و وزن دارد و در ظرف زمان تحقق دارد و مکانی است ؛یعنی همواره در مکان قرار دارد و معروض حرکت مکانی واقع می شود همچنین شی مادی قابلیت انقسام خارجی دارد یعنی همواره امکان تجزیه به اجزایی را در خود دارد افزون بر اینکه می توان شی مادی را ولو با استفاده از ابزار و با حواس ظاهری ادراک کرد و آنرا مورد اشاره حسی قرار داد .شی مادی همواره در معرض تغییر و تحول است.

بدین ترتیب مقصود ما از شی مجرد، شییی است که خواص اشیای مادی در آن راه ندارد؛ و از اوصاف مذکور خالی است . ناگفته نماند که نزد حکمای اسلامی موجود مجرد به دو نوع تقسیم می شود 1- مجرد تام که هیچ یک از خواص مادی را ندارد 2- مجرد غیر تام ،که دارای شکل و اندازه است اما دیگر اوصاف موجودات مادی در آن نیست ( مجرد مثالی یا برزخی ).

▪ ادله عقلی تجرد نفس

1 ) تجرد علم حاکی از تجرد عالم است ( که در فلسفه با عنوان اتحاد علم و عالم و معلوم مطرح شده است )؛ دلیل نخست تجرد نفس، بر اصل تجرد علم استوار است، بیان فشرده این اصل این است که صور علمی و ادراکی فاقد خواص مادی، مانند نیازمندی به مکان ، انقسام پذیری ، و قابلیت اشاره حسی می باشند . برای مثال می توان در وضعیت صور معقولی مانند حیوان ، درخت ، یا انسان تامل کرد . هریک از ما تصوری از چنین مفاهم کلی داریم اما این صورتها هرگز در مکان خاصی وجود ندارد و در محل معینی حلول نمی کند به عنوان مثال نمی توان موضع خاصی از مغز یا دیگر اعضای بدن انسان را به عنوان محل حلول آنها معین کرد از این رو صور مزبور قابل اشاره حسی نیستند .

همچنین نمی توان صور علمی را به اجزایی تقسیم کرد علاوه بر آن ملاحظه میکنیم که برخی از علوم ما در طول سالهای متمادی دستخوش هیچ تغییری نمی شوند ،مانند اینکه حادثه ای را ده سال پیش دیده ایم هم اکنون با همان حالت و ویژگی به یاد می آوریم در حالی که امور مادی در معرض تغییر و دگرگونی هستند .

از آنچه به اختصار گفته شد درستی مقدمه اول استدلال، یعنی تجرد علم و صور ادراکی روشن می شود مقدمه دوم استدلال این است که ،آنچه پذیرای موجود مجرد می گردد نمی توان خودش مادی باشد؛ به عبارت روشنتر امور مادی نمی توانند محل حلول صورعلمی مجرد باشند ،زیرا مدرِک امور مجرد باید سنخیتی با این متعلق ادراک نیز داشته باشد،و امری مادی نمی تواند موجودی مجرد را ادراک کند چرا که خود، مرتبه ضعیف تری از وجود را دارد و ادراک امر مجرد که در مرتبه شریف تر و قوی تر از این موجود مادی قرار دارد ممکن نیست زیرا موجود ضعیف نمی تواند محیط بر موجود شدید و قوی باشد . در نتیجه نفس هم که پذیرای این صور مجرد علمی است خود موجودی مجرد و غیر مادی است .

2) انقسام ناپذیری نفس : همان طور که اشاره شد یکی از خواص امور مادی انقسام پذیری مادیات به اجزایی بود . از سوی دیگر ملاحظه می کنیم که نفس انسان را در هیچ شرایطی نمی توانیم به اجزایی تقسیم کنیم؛ بلکه همواره ذات خود را امری بسیط و غیر قابل تجزیه می یابیم و این نوع علم چون علم حضوری است هیچ گونه خطایی در آن راه ندارد.

بنابراین نفس انسان امری است بسیط و از سوی دیگر هیچ شی بسیطی مادی نیست . پس نفس انسان امری مجرد است .

3) اثبات روح انسان در هنگام تحولات جسمانی بدن : تردیدی نیست که اجزای بدن انسان در طول زمان دستخوش دگرگونی و تغییر می گردد تا آنجا که در پس گذشت زمان تمام سلول های قدیمی جای خود را به سلول های جدید می دهند ؛از سوی دیگر با تاملات درونی می یابیم که وحدت شخصیت ما در خلال تغییرات مادی بدن محفوظ است به گونه ای که انسان کهنسال خویش را همان شخصی می یابد که سالها پیش دوران کودکی و نوجوانی را سپری کرده است. به دیگر سخن انسان در خلال همه تحولات جسمانی که بر بدن او عارض می شود ،وحدت جسمانی او را مخدوش می کند ؛((من)) حقیقت ذات خویش را امری ثابت می یابد و وحدت شخصی هویت خویش را دست نخورده می بیند .

برای تجرد نفس براهین دیگری چون برهان انسان معلق در فضای ابن سینا و دیگر براهین ارایه شده که به دلیل بنا بودن این تحقیق بر خلاصه نویسی و اجتناب از تطویل کلام، بر همین سه دلیل اکتفا می کنیم و بر می گردیم بر اصل بحث که همان ادله قایلین به معاد روحانی باشد :

گفته شد که نفس چون موجود مجرد است فانی نمی شود و باقی است . بعد از مفارقت از بدن یکی از چند حالت ذیل را نفس خواهد داشت :

1) این نفس به همان جسم دنیوی سابق قبل از انحلال وفساد تعلق می گیرد .

2) به یک بدن دیگر تعلق می گیرد که غیر از بدن دنیوی سابق است .

3) به یک بدن مثالی تعلق می گیرد . (ان شالله بحث از عوالم سه گانه و کیفیت عالم مثال و اقوال در مورد آن را در بحث نظریه مختار ملاصدرا در باب معاد جسمانی و روحانی ذکر خواهیم کرد )

4) نفس بدون بدن باقی می ماند .

اماوجه اول باطل است چون بدن دنیوی از بین رفته و تعلق دوباره نفس به آن همان بحث اعاده معدوم می شود که بطلانش روشن است .

وجه دوم نیز باطل است چون لازمه اش تناسخ است و تناسخ هم که در فصل پیش روشن شد که به تمام اقسامش باطل است.

وجه سوم هم در صورتی قابل قبول است که به وجود عالم مثال قایل باشیم در حالی که مشایین منکر عالم مثال هستند .

تنها وجه چهارم است که هیچ محذوری را در پی ندارد و همین باعث می شود که قایل به معاد روحانی شویم

▪ نقد مرحوم سبزواری بر دلیل قایلین به معاد روحانی

مرحوم سبزواری در کتاب شرح منظومه این دلیل را مورد نقد قرار داده و بطلانش را روشن می سازد که در ذیل اجمالا به سخن سبزواری در این مورد می پردازیم :

در دلیل اقامه شده ،چون برخی از مقدمات مخدوش است در نهایت نتیجه ای که از مقدمات گرفته می شود نیز مخدوش خواهد بود .اما مقدمات مخدوش عبارت اند از :

1) امتناع اعاده معدوم، به نظر برخی از متکلمین جایز است و محال نیست. در ثانی اگر هم امتناع اعاده معدوم باشد در اینجا عدمی در کار نیست چرا که صورت بدن انسانی که از کل هستی زایل ومعدوم نشده است چرا که به وجود دهری و در علم الهی موجود است و همیشه باقی است و از صحنه نفس الامر هم که معدوم نشده است. پس چون عدمی در کار نیست این سخن خیلی بی مورد و بی معنا می باشد .

2 ) گفته شد تعلق نفس به بدن دیگر مستلزم تناسخ است و تناسخ نیز باطل است .در حالی که در مبحث تناسخ گفته شد تناسخ صعودی را نمی توان از سنخ تناسخ باطل پنداشت و بر آن وجهی قایل شده اند در حالی که در بحث معاد جسمانی و روحانی کیفیت تعلق نفس به بدنی غیر از این بدن دنیوی ،با این اجزا که اکنون فاسد شده است صورت می گیرد از صنف تناسخ باطل به شمار نمی آورند.

3) انکار وجود عالم مثال مقدمه دیگری است در حالی که بنا بر قواعد حکمت اشراق وجود عالم مثال امری اثبات شده است .

با توجه به این خللی که در مقدمات این دلیل وارد شده است نتیجه ای که از این مقدمات بر می آید ممکن نیست که کامل و خالی از هر گونه عیب و ایرادی باشد؛ نتیجه با ایرادات چندی مواجه می باشد چرا که نفس اگر فقط معاد روحانی داشته باشد بدین صورت باید نفس در حرکت تکامل خود، باید به مرحله اتصال با عقول ( واسطه های فیض ) و به کمال عقل مستفاد، رسیده باشد در حالی که همه نفوس به این مرحله از کمال و رشد نمی رسند در حکمت علمی و عملی کامل نمی شوند؛ پس با این حساب باید گفت که چنین نفوسی معادی ندارند ؟!و این نتیجه با فرمایش صریح قرآن و به حکم صریح عقل باطل است .

● فصل سوم :

▪ معاد صرفاً جسمانی

گفتیم که عده ای از فلاسفه اسلامی نیز بر معاد جسمانی معتقدند؛ طرفداران این دیدگاه آدمی را موجودی جسمانی بشمار می آورند و به بعد روحانی انسان ،که همان مقوله نفس و تجرد آن است ،توجه ای ندارند این عده از فلاسفه و متکلمین خود به چند گروه تقسیم می شوند :

الف ) گروه اول ، انسان را مساوی با همان بدن مادی می دانند و معتقدند که انسانها با مرگ نابود می شوند و در سرای آخرت , خداوند آنها را دوباره ایجاد می کند . یکی از مبانی این دیدگاه (( امکان اعاده معدوم )) است زیرا با نپذیرفتن این اصل ، ایجاد دوباره انسانهایی که با مرگ معدوم شده اند ، ممکن نخواهد بود و از آنجا که قدرت خداوند به امور ممتنع تعلق نمی پذیرد ، اصل معاد و حیات اخروی انسان مخدوش خواهد شد . در نظر این گروه معاد عبارت است از (( اعاده انسانهای معدوم به صحنه وجود در آخرت )) . بسیاری از متکلمان اشعری و معتزلی ، که اعاده معدوم را ممکن می شمارند به این دیدگاه ملتزم هستند و چنین تصویری از معاد دارند .

ب ) گروه دوم ( ظاهرا به دلیل اعتقاد به امتناع اعاده معدوم ) چهره دیگری از معاد ترسیم کرده اند . در نظر این گروه اجزای بدن انسان با مرگ از یکدیگر منفصل و جدا شده و اتصال و شکل ظاهری آن بهم ریخته است و با همین عدم اتصال و بهم ریختگی اجزای اندام انسان ،آدمی از این دنیا رخت بر می بندد . خداوند با قدرت لایزال خود در روز قیامت اجزایی را که چنین بهم ریخته و منفصل شده است دوباره بصورت کالبدی مجتمع در می آورد و حیات دوباره ای می بخشد . در این دیدگاه معاد چیزی جز بازگشت اجزای متفرق بدن به حالت اجتماع نیست.

اینان به عبارت هلاک و فنا در نصوص دینی اشاره می کنند و آنرا در مورد موجودات مکلف ،به پراکنده ساختن اجزای بدن، تفسیر می کنند تا تناقض میان امتناع اعاده معدوم ، و وجوب معاد را بر طرف کنند و به عنوان شاهد مثال به داستان حضرت ابراهیم و امر الهی مبنی بر تکه تکه کردن اجزای پرندگان اشاره می کنند و می گویند که منظور از زنده ساختن ملکفین در روز رستاخیز در متون دینی، همین اتصال دوباره اجزای بهم ریخته اندام آنها است ؛ چنان که در داستان حضرت ابراهیم اجزای بهم ریخته پرندگان دوباره به صورت اتصال اولیه درآمد و منظور از هلاک و فنا در متون دینی همین عدم اتصال است .زیرا وقتی اتصال بدن از بین برود در واقع از این بدن هیچ نفعی و بهره ای برده نمی شود و این یعنی فنا و هلاک.!

. به اعتقاد برخی از طرفداران این دیدگاه ، اثبات معاد به این معنا دارای مقدماتی است که باید به آن ها در اینجا اشاره شود تا بتوان نتیجه مطلوب مورد اعتقاد آنان را دریافت .

1) بدن انسان از اجزای جوهری تشکیل شده است که با مرگ از بین نمی رود ، بلکه فقط هیات و فرم و صورت تالیف شده از آنها بهم می خورد و از هم جدا و منفصل می شوند .

2) خلا در عالم هستی وجود دارد ، زیرا با انتفای خلا ، حرکت اجزای متفرق به سوی یکدیگر به منظور تالیف دوباره آنها ممکن نخواهد بود

3) خداوند به همه امور کلی و جزیی علم دارد و از این رو اجزای بدن هر انسانی را از اجزای اندام های دیگر انسانها تشخیص می دهد .

4) خداوند به هر امر ممکنی قادر است و از جمله امور ممکن در عالم هستی همین تالیف دوباره اجزای متفرق بدن می باشد.

با این مقدمات روشن می شود که معاد به معنای ترکیب مجدد اجزای متفرق بدن است و این امر از سوی خداوند قادر که امری ممکن است می تواند صادر شود . این نظریه مختار علامه حلی در کتاب کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد می باشد.

▪ نقد دیدگاه معاد صرفاً جسمانی

1) اولاً :

در نظر این گروه معاد بر امکان اعاده معدوم استوار نیست. زیرا با مرگ انسان اجزای اصلی بدن نابود نمی شود تا نیازمند ایجاد دوباره آن باشد تا با محذور امتناع اعاده معدوم مواجه شویم بلکه صرفا یک نوع جدایی و انفصال اجزا می باشد . با این حال چنین می نماید که این نظریه نیز بر نوعی اعاده معدوم نیز استوار است زیرا اگر حقیقت انسان را منحصر در بدن مادی و جسمانی انسان بدانیم بی تردید، صرف تجمع و بهم پیوستگی اندام و اجزای بدن در کنار هم انسان را پدید نمی آورد بلکه این اجتماع و ترکیب باید به گونه ای باشد که اوصاف خاصی بر آن عارض گردد تا بگویم این موجود انسان است ؛و بدیهی است که این اوصاف خاص بر اثر مرگ نابود می شوند و احیای مجدد انسان منوط به اعاده اوصاف مذکور است. به عبارت دیگر در این تصویر اجزای بدن معدوم نمی گردد ولی اوصاف حاصل از ترکیب اجزا بر اثر جدایی آنها معدوم می شوند و احیای دوباره انسان، در گرو ایجاد دوباره آنها خواهد بود . بنابراین این دیدگاه نیز بر خلاف پندار طرفداران آن بی نیاز از اثبات امکان اعاده معدوم نیست .

2) ثانیاً

اشکال مبنایی این دیدگاه، اشکال بسیار قابل ملاحظه ای است؛ چرا که هویت انسان فقط همین کالبد مادی جسمانی نیست، زیرا اگر ما در شرایط آزمایشگاهی بتوانیم رباطی یا تمثالی با صورت انسانی بسازیم و برای ساخت این رباط از موادی استفاده کنیم که از بافت سلول های انسانی هم باشد و بتوانیم آن رباط را با حرکات انسانی هم به حرکت در آوریم آیا به این رباط و مجسمه و تمثال می توان گفت که یک انسان است ؟ مسلما خیر. چون که هویت انسانی عبارت است ،از آن حیوان دارای نفس ناطقه و دارای شعور و ادراک ،و همین نفس ناطقه او موجب تمایز و اشرفیت او از تمامی موجودات مادی دیگر شده است .فخر رازی در کتاب الاربعین فی الاصول الدین جز دوم صفحه 52 و 53 در بررسی دیگاه معاد جسمانی صرف سخنانی دارد که چکیده آنها از این قرار است :

طرفداران این نظریه برای فرار از مساله امتناع اعاده معدوم این رای را برگزیده اند ، اما حقیقت انسان ،صرفا عبارت از پاره ای اجزای جسمانی در کنار هم چیده شده نیست؛ بلکه عبارت است از اجزای تالیف شده که در اثر ترکیب ،اوصاف مخصوص به خود را یافته است ؛ بگونه ای که اوصاف مذکور ،جزء ماهیت شخص است و چون با مرگ، آن اوصاف معدوم می شوند؛ برای اعاده دوباره آن شخص ،اعاده آن اوصاف نیز ،لازم و ضروری است؛ و لذا باز با مساله اعاده معدوم مواجه خواهیم شد . خلاصه سخن فخر رازی این است که ما اگر به اجزاء خالی مادی ،که بجز کالبدی صرف نیستند بتوانیم بگوییم شخص فلانی است، این حرف این گروه متکلمین سخنی صادق است، اما در حالی که شخص فلانی، در صورتی شخص فلانی است، که بدنش با اوصاف خاصی، اجزایش را در کنار هم داشته باشد .

ج ) گروه سوم از طرفداران معاد جسمانی کسانی هستند، که نفس انسان را نوعی جسم لطیف و نورانی به شمار می آورند؛ در این دیدگاه انسان با نفس جسمانی، در سرای اخروی حضور می یابد و در نتیجه عذاب او نیز جسمانی است . معاد در نظر این گروه به معنای بازگشت نفس به سوی خداوند است .

که در نقد این نظریه باید به تجرد نفس اشاره کرد ،که با جسم بودن نفس در تضاد است و ما در بحث های قبلی به طور جامع روشن کردیم که نفس انسان امری مجرد است و برای همین در اینجا وارد این بحث مجددا نمی شویم .

ثالثاً

اگر قیامت بازگردان همین اجساد با همان ماده سیالش( ماده سیال کون و فساد و حرکت و تغییر و تغیر می پذیرد ) باشد پس قیامت و عالم آخرت همین دنیاست و فرقی میان مبدا و منتها نیست پس آخرت چه معنی دارد ؟

▪ دلیل نقلی بر نفی معاد جسمانی صرف

از جمله شواهد نقلی بر اثبات معاد روحانی و نفی معاد جسمانی صرف سخن حضرت امیر المومنین در دعای پر فیض کمیل است که می فرماید :

فهبنی صبرت علی عذابک فکیف اصبر علی فراقک ؟

به فرض که بتوانم بر عذاب تو در جهنم صبر کنم اما چگونه به دوری و فراق تو صبر پیشه کنم ؟

بعد و فراق از حق متعال همان عذاب روحانی است که در متون کلامی اسلامی از آن به جهنم روحانی تعبیر می کنند .

در جایی دیگر می فرماید :

الهی ما عبدتک خوفاً من نارک و لا طمعاً فی جنتک بل وجتک اهلاً لعباده و عبدتک .این عبارات ایما و اشاره دارد به جنه لقا حق متعال است ؛که جنت روحانی است و امثال این روایات در بین احادیث ما به کثرت یافت می شود که دالّ بر اثبات بعد روحانی معاد می باشد .

● فصل چهارم

▪ نظریه فیلسوفان صدرایی در باب معاد جسمانی روحانی

از نظر فلاسفه پیرو ملا صدرا ، اعتقاد به معاد فقط روحانی یا فقط جسمانی هر دو باطل است. انکار معاد روحانی سخن بسیاری از علمای اهل ظاهر اسلام ،یعنی محدثان است ؛که از جمله ایشان مرحوم مجلسی است. منکرین معاد روحانی اساسا منکر عالم عقول مجرده هستند و می گویند غیر از خداوند تبارک و تعالی هیچ چیز مجرد از ماده نیست و فقط منکر عالم عقول و مجردات هستند حتی می گویند که نفس ناطقه انسان نیز مفارق از ماده نیست، بلکه مادی است و گفتیم که به نظر اینان قیامت غیر از بازگرداندن این اجساد با همین ماده سیالش نیست ،که رای این گروه نیز چون آن دسته که می گفتند معاد فقط روحانی است به دلیل عقلی و نقلی باطل است .

برای پرداختن به معاد جسمانی و روحانی در حکمت متعالیه، باید پیش از بحث از هر چیزی ما چند امر را تبیین کنیم :

اول این که حقیقت و آن امر اصیلی که موجب تشخص انسان است چیست ؟ مثلا وقتی که کسی می گوید آقای x منظور و مقصود او از این فرد آیا تنها همین اندام و کالبد جسمانی این فرد است که وی را از سایر موجودات و اشخاص متمایز کرده است ؟ یا خیر ،امر دیگری است که شخصیت این شخص بدان وابسته است ؟و در طول عمر او ثابت می باشد و با انصرام زمان تغییری در آن پدید نمی آید و حقیقت فرد آقای x به آن وابسته است ؟در پاسخ به این پرسش باید گفت آن چیزی که حقیقت و شخصیت انسان را تشکیل می دهد ماده و جسم او نیست . چرا که ماده انسان از آنجا که امری مادی است همه خصوصیات ماده را به طور اتم و اکمل دارد و یکی از خصوصیات ماده این است که دایماً در حال تغییر و تغیر است و لازمه تغییر و تغیر این است که شخص آقای x متغیر باشد و آقای x در عین x بودنش x نباشد و این به حکم عقلی امری باطل است ؛و از آنجا که ماده امری مشترک میان تمام امور مادی است نمی تواند فصل ممیز وجود انسان باشد . بنابراین انسان را نیز مانند سایر ماهیت به جنس و فصلی تقسیم می کنیم که این جنس و فصل به اعتبار به شرط لایی، ماده و صورت نامیده می شوند . جنس ( ماده ) انسان که امری مشترک است میان ماهیت انسان و سایر ماهیات، نیازمند فصل ( صورت )انسان که مختص انسان می باشد می یابیم تا موجب تمایز انسان از سایر ماهیت ها شود. بنابراین در این تفکیک ماده و صورت ؛ ماده انسان همین کالبد جسمانی و صورت آن را نفس ناطقه انسان می دانیم.

از آنجا که فصل مخصص است که ماهیت را به صورت یک ماهیت تامه در می آورد و آنرا به صورت ماهیت نوعی تحصل می بخشد که تمام حقیقت ماهیت، بدان وابسته است لذا آن چیزی که همه حقیقت انسان بدان وابسته می باشد نفس انسان است، که با مرگ و فساد ماده از بین نمی رود و باقی است (که قسمت تجرد نفس به توضیح آن پرداخته ایم) حال که این فصل که تمام حقیقت ماهیت است از بین نمی رود -در این دیدگاه صدرایی که معاد را روحانی و جسمانی می دانند- ،این نفس در چه جسمی وطن خواهد داشت ؟ چرا که اگر بگوییم در همین جسم که اکنون جسمی در کار نیست و فاسد شده است و اگر گفتیم در جسمی دیگر ،نتیجه اش تناسخ است و در ابتدای تحقیق با ادله عقلی قایل به بطلان تناسخ شده ایم؛ حال سوال اساسی در این تقریر این است که جسم در معاد روحانی جسمانی چه جسمی است ؟ مراد از جسم چیست ؟

▪ مراد از جسم در معاد جسمانی روحانی

همان طوری که قبلا نیز اشاره شد اکابر و عرفا و مشایخ به هر دو معاد جسمانی و روحانی قایل شده اند اما میان آنها در مورد اینکه معاد جسمانی با چه جسمی خواهد بود اختلاف نظر است ؛مرحوم سبزواری در کتاب شرح منظومه می فرماید :

این قول را که جسم اخروی در هر جز و عضو عین یا مثل آن می باشد کسی نگفته است بلکه کسانی که به عینیت جسم اخروی با جسم دنیوی یا به مثلیت جسم اخروی با جسم دنیوی قایل شده اند عینیت یا مثلیت را در مجموع من حیث المجموع را گفته اند . کسانی که عینیت در مجموع را کافی دانسته اند مرادشان این است که مجموع من حیث المجموع به اعتبار تعلق نفس به بدن است؛ یعنی اگر نفس به آن تعلق گرفت عین است زیرا در سطور بالا گذشت که نفس ناطقه انسانی همان حقیقت و واقعیت انسان است و همیشه امری ثابت می باشد و فصل مخصص انسان از هر ماهیت دیگری است. و آنهایی که مثلیت در مجموع من حیث المجموع را کافی دانسته اند به اعتبار بدن بما هو هو است .مراد این دو گروه این نیست که شخص همین بدن یا مثل آن در آخرت می آید مثلا اگر کسی در سن پیری بمیرد روز قیامت هم پیر باشد .

و دلیل بر این که عینیت و مثلیت به این صورت معتبر نیست روایاتی است که بر خلاف آن دلالت میکند چنانچه معصوم علیه السلام فرموده است (( اهل الجنه جردٌ مردٌ )) یعنی اهل بهشت از عیب ها و نقص ها مجرد و عاری هستند و جوان و تازه اند . همچنین نقل کرده اند که پیامبر اکرم (ص) با پیرزنی که نزد وی آوردند شوخی کرد و گفت پیر زن ها بهشت نمی روند پیرزن از شنیدن این سخن تعجب کرد و شاید ناراحت شد؛ حضرت فرمود ناراحت مباش، که تو وقتی به بهشت وارد می شوی دیگر پیر نخواهی بود بلکه جوان هستی؛ پس مفاد این روایات و اخبار دلالت بر این دارند که اگر معاد ،معاد جسمانی باشد نه عین این بدن است که نفس بر آن وارد می شود نه مثل این بدن . زیرا اگر عین یا مثل این بدن باشد در این صورت کسی در دنیا کور و شل باشد و در قیامت با این نواقص نخواهد بود . چون بنا بر آنچه در روایات آمده بهشت جای نقص ها و کمبود ها نیست آنجا همه جوان و در نهایت کمال هستند و ((جزاءً بما عملوا )) به پاداش ایامی که در دنیا صبر کرده اند و رنج ها و مشقت های تکالیف الهی را تحمل کرده اند. (( صبروا ایاماً قلیله اعقبتهم راحه طویله )) راحتی طولانی یعنی بی پایان راخواهد داشت .

روایت دیگر این است که پیامبر اکرم (ص) فرموده است : (( ضرس الکافر یوم القیامه مثل جبل احد )) یعنی روز قیامت دندان های کافر مثل کوه احد است یعنی در دهانش سنگینی می کند گویی کوه احد در دهان اوست ، در حالی که ممکن است دندان های همین کافر در دنیا مانند مروارید درخشان و ردیف درکنار هم چیده شده باشد . از این روایت معلوم می شود که عین یا مثل این بدن لازم نیست در قیامت پدید بیاید . از این قبیل روایات در اخبار نقل شده از ایمه فراوان یافت می شود که در این مختصر مجال گنجاندن همه آنها ممکن نیست و برای استدلال به همین قدر اکتفا میکنیم .

عینیت بدن اخروی با بدن دنیوی به همان نفس که تمام حقیقت انسان است اثبات می شود چرا که اگر کسی در جوانی در همین دنیا جنایتی را مرتکب شده است و متواری شده است و در پیری دستگیر شده بخواهیم مجازات کنیم کسی نمی گوید چون این فرد بدنش همان بدن سابق نیست همان آدم نیست و یا اگر کسی در چند سال پیش از شما پولی را قرض گرفته بعد از گذشت سالیان دراز آمده تا دین خود را ادا کند شما از گرفتن آن پول از آن فرد بخاطر این که قیافه و سن وی تغییر کرده است امتناع نمی کنید و همان فرد را همان شخص چندین سال پیش می دانید .چون شخص همان شخص است و این وحدت و این همانی به نفس اوست نه به بدن مادی اش .این نفس در هر بدنی قرار گیرد در بدن یاقوتی باشد یا نقره ای یا مسی همان نفس است و همان شخص .

براهین اثبات عینیت بدن اخروی با بدن دنیوی

1) اولین برهان که بصورت اجمالی در بیان بالا آمد ،همان وابسته بودن حقیقت انسان بود به صورت انسانی ؛که همان نفس انسان است و عینیت بدن اخروی با بدن دنیوی به بقای صورت بدن و به این نفسی است که به بدن تعلق گرفته است . اگر آن هیات و نفس در آخرت باشد بدن اخروی عین بدن دنیوی خواهد بود .

2) یکی از اصول مهم فلسفی که در امور عامه بدان پرداخته می شود این است که آن تشخص و ملاک تشخص در موجودات چیست ؟ فلاسفه اثبات می کنند که تشخص به وجود است، و وجود خاص شی مساوق با تشخص اوست. به طور اجمالی این گونه می شود بیان کرد که تشخص یعنی امتناع صدق بر کثیرین . آنچه که باعث می شود موجودی بر موارد دیگر صدق نکند به عوارضی چون رنگ و وزن و امارتی این قبیل نیست بلکه تنها به وجود شخصی آن شی است ؛که آنرا از هر چیز دیگری متمایز می کند بگونه ای که فقط بر خودش صدق می کند و قابلیت صدق بر کثیرین را ندارد امور عرضی موجب امتناع صدق بر کثیرین نمی شوند. آنچه موجب امتناع صدق بر کثیرین است وجود خاص است و در قیامت نیز همین وجود خاص محشور می شود چون با عود همین وجود خاص است که می توان گفت همان شخص عود کرده است . بنابراین بدن هم عین همان بدن دنیوی خواهد بود . در انسان بدلیل داشتن نفس ناطقه تشخص انسان به نفس وی است و تشخص نفس هم به وجود خاص نفس است چنانچه در دنیا نیز تشخص انسان به نفس اوست برای مثال زید دوران جنینی ، شیرخوارگی ، کودکی ، نوجوانی و جوانی و در آخر هم پیری را طی کرده است این شخص زید در ادوار مختلف همان زید است زیرا نفس وی امری ثابت است و نفس که از بدن جدا می گردد در هر بدنی قرار گیرد همان شخص دنیاست همانطور که در دنیا با اختلافات و تبدلاتش اختلافی در شخص رخ نمی دهد .زیرا وحدت شخص باقی است اما عوارض و امارات دنیوی در آخرت نیست و فقط شخص باقی است بنابراین بدن اخروی عین بدن دنیوی است .ولو ماده نداشته باشد .

3) برهان سوم بر مقدماتی استوار است :

1) مقدمه اول وجود اصیل است . ( منظور از اصالت وجود و اعتباریت ماهیت در مباحث فلسفه اسلامی این است که آنچه که در خارج دارای واقیعت و تحقق و منشأ ترتب آثار شی است وجود آن شی است نه ماهیت و حد وجودیش . زیرا ماهیت امری اعتباری است که ما با فعالیت ذهنی و انتقال وجود شی به وعاء ذهن و تفکیک وجود شی از ماهیتش بدان رسیده ایم و امر اعتباری نمی تواند در خارج اصیل و منشأ ترتب آثار باشد. چرا که این امر موجب اعتباری بودن تمام حقایق خارجی می شود البته در مبحث اصالت و وجود و اعتباریت ماهیت براهین فراوانی توسط حکما برای حقانیت اصالت وجود مطرح شده است که می توان با مراجعه به کتب فلسفی نظیر بدایه الحکمه و نهایه الحکمه علامه طباطبایی از این براهین استفاده لازم را برد. )

2) مقدمه دوم : وجود قابل تشکیک است :این که وجود دارای یک نوع کثرت است برای کسی مخفی نیست و امری بدیهی است اما این کثرت در وجود از کجا ناشی شده است ؟علامه طباطبایی در نهایه الحکمه می فرماید : این کثرت در وجود نمی تواند از قبیل کثرت انواع گوناگونی که مندرج در یک جنس اند باشد زیرا وجود امری بسیط است و از دو جز مشترک و جز مختص ترکیب نشده است تا بگوییم که این کثرت بخاطر آن جز مختص است؛ زیرا خارج از وجود چیزی نیست هر چه هست وجود است و غیر از وجود عدم است ؛که بطلان محض است و از قبیل کثرت افراد گوناگون یک نوع نیست که بواسطه عروض یک امر خارج از حقیقت آن نوع، یک نحوه کثرت در آن بوجود آمده باشد؛ زیرا چیزی خارج از حقیقت وجود نیست تا با ضمیمه شدن به آن موجب تغایر و کثرت گردد .

پس وجود یک نحوه کثرت دارد اما این کثرت خارج از حاق وجود نیست یعنی آن چیزی که موجب مابه الامتیاز است به خود ما به الاشتراک باز می گردد. یعنی خود وجود به خاطر داشتن مراتبی موجب امتیاز مراتب از یکدیگر می شود .و مرتبه ای با همان ذات بسیطش از دیگر مراتب امتیاز می یابد نه با جز ذاتش ؛چون اصلا جزیی ندارد بلکه بسیط است و نه با امور عرضی و خارج از ذات چرا که خارج از ذات، حقیقتی نیست و وجودی نیست . بلکه امتیازی که می یابد باهمان خصوصیات مرتبه خاص خودش است که از این خصوصیات به شدت و ضعف وجود ، دوری و نزدیکی به منبع وجود بخش و قوه و فعل و ... یاد کرده اند. بنابراین وجود را حقیقت تشکیکی می نامند یعنی اینکه در وجود مابه الامتیاز به مابه الاشتراک باز می گیرد ودر عین حال امری واحد است .به عنوان مثال وجود را به حقیقت نوری تشبیه کرده اند . نور به حسب برداشت سطحی ( نه آنگونه که فرضیات علمی بیان می کنند که مرکب از ذرات است و یا متشکل از امواج است و یا آنکه حقیقتش ذرات موجی است. بلکه آنگونه که قدما می پنداشتند و اذهان ساده درک می کنند .)حقیقت واحد است که دارای مراتب گوناگون شدید و ضعیف می باشد .

به عنوان مثال یک نوری داریم که شدید است ( نور صد شمعی ) و یک نور متوسط داریم ( نور 20 شمعی ) و یک نور ضعیف داریم (نور شمعی واحد ) همه اینها نور هستند وجز نور چیزی نیستند این طور نیست که نور شدید مرکب از نور و چیز دیگری باشد و نور مرتبه ضعیف نور ،چیزی از حقیقت نور را فاقد باشد و یا با ظلمت که همان نبود نور باشد ،آمیخته باشد ؛ بلکه هر یک از مراتب گوناگون نور حقیقت بسیط است و آن همان نورانیت است و هر مرتبه با همان شدت و ضعف بهره بردنش از این حقیقت با دیگر مراتب امتیاز پیدا می کند .

3) مقدمه سوم : حرکت در جوهر هر چیزی است بنا بر اعتقاد فلاسفه حکمت متعالیه حرکت در ذات و حقیقت و جوهر شی است این یک بحث بسیار دامنه داری در فلسفه صدرایی است مبنی بر اینکه فلاسفه قبل از ملاصدرا قایل به این بوده اند که حرکت فقط در کم یا کیف و یا سایر عرضیات شی رخ می دهد و باید در حرکتی یک امر ثابتی باشد تا حرکت بر طبق آن امر ثابت سنجیده گردد اما ملاصدرا با آوردن ادله ای روشن ساخت که حرکت در عرضیات بدون اینکه حرکت در جوهر و ذات شی باشد امری نامعقول است . برای مطالعه در باب ادله اقامه شده در باب حرکت جوهری کتاب نهایه الحکمه علامه طباطبایی قسمت قوه و فعل منبع مناسبی است .

پس از بیان این سه مقدمه اصل برهان را می آوریم : مدعا این است که بدن اخروی عین بدن دنیوی است اگر حرکت در جوهر باشد و حرکت هم امری متصل است که اجزای فرضی آن وجود بالقوه دارد نه وجود بالفعل. چرا که اگر اجزای حرکت وجود بالفعل داشته باشند حرکت متصل نخواهد بود و کشش و امتدادی در کار نخواهد بود .

این بدن انسان بهمراه نفس ناطقه که در حرکت است حرکت در جوهر و ذات آن تحقق دارد و رو به تکامل پیش می رود . این حرکت رو به کسب کمال و تعالی سیر و سیلانی است که در آن کسب کمال صور مختلفی به خود می گیرد، در یک مرحله صورت طبیعی و دنیوی در مرحله ای صور برزخی و در مرحله دیگر صورت اخروی می گیرد به عبارت دیگر انسان در این حرکت و سیلان صور مختلفی با توجه به اختلافی که مواطن آنهاست به خود می گیرد .یعنی در یک جا که موطن دنیای پست مادی است حقیقت انسان این است که بدنی به همراه نفس در حرکت باشد و تا حدی پیش می رود و به مرحله ای می رسد که در حرکتش به سمت رشد و کمال دیگر به این بدن مادی نیازی ندارد و آن را ترک کرده و در قالب برزخی و مثالی به سوی کمال توجه دارد و در مرتبه دیگر بدن مثالی را هم وامی نهد و در قالب اخروی به سوی معشوق توجه دارد .

این اختلافات یک امری تشکیکی است که در آن امتیاز در حاق وجود شی است و مابه الامتیاز به مابه الاشتراک بر می گردد و خارج از حاق شی نیست پس این اختلاف صور به دلیل اختلاف مرتبه آن است و به یک وجود موجود است که در هر مرحله از حرکت خود انسان شکلی به خود گرفته است .

بنا براین بدن اخروی عین بدن دنیوی است و فرقی با آن ندارد و برطبق این قاعده ،حرکت در جوهر و اشتداد ،در وجود جوهر است که گفته شد شی واحد می تواند در مرتبه طبع مادی و در عین حال در مراتب دیگر مجرد از ماده باشد .چناچه که نفس چنین است و در این مراتب سه گانه طبعی و برزخی و اخروی یکی است .بنابراین بدن اخروی مرحله عالی نفس و بدن دنیوی مرتبه رقیقه و ضعیف همین بدن است و چون بدن اخروی اتصال به بدن دنیوی دارد پس وحدت و عینیت دارد .

البته برای بیان عینیت بدن اخروی و بدن دنیوی براهین دیگری هم آورده شده است که بخاطر کفایت در همین قدر بر بحث ما از آوردن آنها صرف نظر می کنیم برای مطالعه بیشتر در این منظور بخش معاد عینیت بدن اخروی با بدن دنیوی کتاب شریف شرح منظومه منبع مناسبی است .

نتیجه نهایی از براهین اقامه شده بر عینیت بدن اخروی با بدن دنیوی این است که چون نفس ،صورت و فصل اخیر انسان است و تشخص ذات به این نفس است ،از آنجا که نفس معین است ؛در هر جسدی قرار گیرد چه عنصری باشد چه برزخی باشد چه اخروی ،آن جسد و بدن را تدبیر می کند . و این بدن ها هر چند عنصری برزخی اخروی بوده و با همدیگر متفاوت باشند بواسطه نفسی که مدبر آنهاست متحد اند .تمام سخن این است که این بدن ها سه مرتبه از بدن واحد هستند نه اینکه سه بدن باشند و مماثل همدیگر . چون اگر سه بدن مماثل هم باشند هر کدام دارای نفسی خواهند بود تا اینان را تدبیر کنند و اگر نفس در هر یک از این سه بدن غیر از نفس بدن دیگری باشد عینیت محفوظ نخواهد بود .حال آنکه گفتیم نفس واحد است، در مرتبه ای در بدن دنیوی است و در مرتبه ای در بدن برزخی و در مرتبه ای در بدن اخروی و این سه بدن هم در واقع یک بدن هستند که در طی حرکت صور مختلفی به خود گرفته است . قایل شدن به تماثل باطل می باشد و نظریه مختار حکمای صدرایی که همان عینیت بدن دنیوی و اخروی اثبات می گردد .

مرحوم ملا هادی سبزواری در کتاب شرح منظومه در قسمت حقانیت معاد روحانی و جسمانی معاً، برای اثبات این دیدگاه، شاهد مثالی در ذیل بحث از معاد بیان می کند ،و به یک نوع تقسیم بندی میان مراتب عالم هستی و سنخیت میان مدرک و متعلق ادراک، اشاره می کند که برای روشن شدن بحثمان به بیان ایشان در این باب می پردازیم ابتداعاً لازم است که به بیان کیفیت بیان این عوالم در فلسفه اسلامی بپردازیم .

▪ مراتب عالم هستی

بر اساس مبانی حکمت متعالیه عالم هستی (که از وجود حضرت باری تعالی به عنوان خالق و علت العلل هستی که قوی ترین مرتبه هستی می باشد تا مرتبه ضعیف و اضعف وجودی که همان ماده اولی و هیولا می باشد امتداد دارد و از اصل تشکیک در وجود در بیان این مطلب استفاده می کنند ) از سه مرتبه وجودی تشکیل شده است ؛یعنی عوالم کلی هستی بر سه قسم است و این حصر عقلی است و قسم چهارمی را نمی توان بر آن تصور کرد و این سه قسم از عالم هستی در طول همدیگر قرار دارند ، یعنی از جهت شدت و ضعف وجود بر یکدیگر ترتب داشته و میانشان تقدم و تاخر حاکم بوده و یک نحوه علیت و معلولیت بر آنها حاکم است .

وجود شی از دو حال خارج نیست یا یک نحوه، حامل قوه و استعداد است؛ یعنی استعداد کسب کمالات در وجودش نهاده شده و با حرکت از قوه به سوی فعلیت آن کمال ،در سیلان خواهد بود .چرا که می خواهد این استعداد ها را به صورت بالفعل در خود داشته باشد و از قوه به فعل در آید در اصطلاح فلسفی وجودش بگونه ای است که همه کمالات اولی و کملات ثانوی ممکن الحصول، از آغاز وجودش برایش حاصل شده نیست ؛بلکه در حرکت جوهری و عرضی به تدریج بدین کمالات دست می یازد .

یا آن وجودش بگونه ای است که همه کمالات اولی و ثانوی ممکن الحصول را در آغاز آفرینش واجد شده است .به تعبیر عامیانه تر وجودش بگونه ای است که در همان وهله اول آفرینش هر آنچه را که وجودش خواستار آن بوده به طور کامل ،علت مفیض وجود ،در اختیار نهاده است. و کمالی دیگری را نیاز ندارد تا که به سوی آن کشش داشته باشد ؛کل هستی اش همان چیزی است که همان آغاز هستی اش به او داده شده است و اقتضای بیش از آن را ندارد و نمی تواند هم داشته باشد؛ چون ظرف وجودی اش بیش از آن را ظرفیت ندارد . از طرفی ممکن نیست که کمالی را نداشته باشد و سپس آنرا دارا گردد شق اول همان عالم قوه و ماده را تشکیل می دهد

اما شق دوم که خود بر دو قسم تقسیم می شود: یا مجرد از ماده و آثار ماده است و یا فقط مجرد از خود ماده است، اما خواص و آثار ماده را دارد مانند اعراضی که ملحق به ماده می شود مانند کیف (رنگها و طعم ها و غم ها و شادی ها و.....)و کم و وضع و امثال اینها . یعنی خود ماده را ندارد اما ویژگی هایی چون اندازه و رنگ را که از خواص ماده است ، دارا می باشد، حکما این عالم را که از این موجودات غیر مادی با ویژگی های مادی تشکیل شده است ، عالم مثال می نامند؛ به تعبیر شیخ اشراق این عالم ، عالم رب النوع هایی است که کمال انواع مادون را به طور اکمل و اتم واجد می باشند و هر نوعی در جهت رسیدن به این رب النوع ( یا مثال خود ) در حرکت است . در متون قرآنی با تعبیر برزخ از این عالم یاد شده است و در لسان فلاسفه عالم مثال نامیده شده است .

و برای مجرد تام هم می توان فرشتگان ( در اصطلاح فلسفی عقول مجرده) را مثال زد که هم مجرد از ماده هستند و هم مجرد از خواص و ویژگی های ماده .

بنابراین عوالمی که گفته شد در طول هم هستند و یک نحوه علیت و معلولیت در بینشان حاکم است .لذا از نظر حکمت متعالیه با توجه به شرافت و پستی وجودی این عوالم ،نسبت به هم تقدم و تاخر داشته و در طول هم قرار دارند ؛که مرتبه شریف تر، یعنی عالم عقول مستقیما و در نزدیک ترین رتبه به علت هستی بخش قرار داشته ،که بدون واسطه ،معلول حق تعالی می باشد و خود همین عالم عقول، واسطه می شود در آفرینش عالم مثال ،و همین گونه عالم مثال واسطه در آفرینش عالم پست تر، یعنی عالم ماده می شود .

▪ مراتب سه گانه ادراک

مرحوم سبزواری با بیان این سه مرتبه از عالم هستی (عالم عقل عالم مثال- عالم ماده ) از سه نوع ادراک هم که توسط آدمی صورت می گیرد یاد می کند. انسان از سه نوع ادراک در درک مسایل برخوردار است اولی ادراک امور حسی ،دومی ادراک امور خیالی و سومی ادراک عقلی . به طور تفصیلی از تفاوت این سه نوع ادراک در کتب فلسفی سخن به میان آمده است که در این تحقیق به طور اجمالی به تفاوت این سه نوع ادراک می پردازیم . به عنوان مقدمه بایدگفت علم بر دو قسم تقسیم می شود : 1) علم کلی

2) علم جزیی

ـ علم کلی : تصوری را گویند که عقل از فرض صدق آن بر موارد متعدد ابا و امتناع ندارد مانند انسان معقول . مقصود از ((فرض)) در عبارت یاد شده همان تجویز است . بنابراین کلی ،تصوری است که عقل فی نفسه صدق آن، بر موارد متعدد را تجویز می کند؛ به عبارت دیگر : کلی ،مفهومی است که بتواند نمایشگر اشیا یا اشخاص متعددی باشد؛ خواه بالفعل در خارج مصادیق فراوان داشته باشد ؛مانند مفهوم عقلی انسان ، خواه تنها یک مصداق داشته باشد و تحقق مصادیق دیگر برای آن امکان داشته باشد ؛مانند خورشید و خواه ممتنع باشد مانند مفهوم (( واجب الوجود)) . یا آنکه هیچ مصداقی در خارج نداشته باشد ، خواه امکان آن که مصداقی پیدا کند وجود داشته باشد، مانند سیمرغ و یا آنکه تحقق حتی یک مصداق برای آن نیز ممتنع و محال باشد ، مانند مفهوم اجتماع نقیضین .

علم جزیی : تصوری است که عقل صدق آن بر بیش از یک مورد را تجویز نمی کند. به بیان دیگر : جزیی ،ادراکی است که تنها نمایشگر یک موجود می تواند باشد . مانند علم به فرد خاصی از انسان که به واسطه نوعی اتصال و ارتباط با ماده خارجی حاضرآن، حاصل شده است، این علم، حسی و یا احساسی نامیده می شود .

بعد از اینکه تعریف علم کلی و جزیی روشن شد اکنون بر می گردیم به بیان سه نحوه از ادراک بر مبنای این نحوه از تقسیم علم .

1) ادراک حسی : ادراکی که به واسطه نوعی اتصالی و ارتباطی با مصداق خارجی و ماده حاضر آن حاصل شده است .

2) ادراک خیالی : حال اگر همین علم حسی را به گونه ای لحاظ کنیم که ماده آن مصداق خارجی را ،در نظر نگیریم و فقط خواص مادی آن را مانند شکل و رنگ و اندازه و مقدارش و ... در نظر آوریم ادراک خیالی نامیده می شود .

3) ادراک عقلی : اگر ادراک بگونه ای باشد که از هرگونه ماده و خواص مادی خالی باشد و به صورت ماهیت لخت وبرهنه و خالی از هرگونه عوارض تشخص دهنده لحاظ شده باشد آنرا ادراک عقلی می گویند. مانند ماهیت معقول انسان که قابل صدق بر زن و مرد و کودک و پیر و جوان و زید و عمر و علی و .... می شود و می توان بر افراد متعدد اطلاق کرد .

▪ تفاوت ادراک حسی و خیالی :

مرحوم علامه طباطبایی در کتاب نهایه الحکمه در باب تفاوت این دو نوع از ادراک می فرماید :

تصور حسی ، پدیده ذهنی ساده ای است ،که در اثر ارتباط اندام حسی با واقعیت های مادی در لوح نفس حاصل می گردد . به عبارت دیگر : تصور حسی همان صورتی است که اشیای مادی در حال مواجهه و ارتباط مستقیم ذهن با خارج با به کارا فتادن یکی از حواس پنج گانه یا بیشتر، در ذهن منعکس می شود مثلا هم اکنون که خواننده گرامی چشم گشوده و این خطوط را می نگرد تصویری از این کلمات در ذهنش پدیدار می گردد . این تصویر همان حالت خاصی است ،که خواننده گرامی این کلمات حضوراً و وجداناً در خود مشاهده می کند . همچنین ادراکی که هنگام استماع سخنان یک سخنران، در خود می یابیم و یا طعمی که هنگام قرار دادن لقمه در دهان خود می چشیم و یا بویی که هنگام استشمام رایحه ای درک می کنیم؛ همه ادراک حسی هستند .

اما تصور خیالی پدیده ای ذهنی است که در پی تصور حسی و ارتباط با خارج ،حاصل می گردد ؛ولی بقای آن منوط به بقای ارتباط با خارج نیست؛ توضیح این که : پس از پیدایش صورت حسی در قوه حاسه ،صورت دیگری در قوه خیال پدید می آید و در پی ناپدید گشتن صورت حسی ،آن صورت خیالی باقی می ماند و هرگاه انسان بخواهد آن صورت را احضار کرده ،آن شی خارجی را دوباره تصویر می کند .

▪ تفاوت های صورت حسی با صورت خیالی :

1) صورت حسی غالبا و در حال عادی روشن تر از صورت خیالی است . زیرا مستقیما با ماده خارجی ارتباط دارد .

2) صورت حسی همیشه با وضع و جهت خاصی (مثلا در طرف چپ یا راست و یا پیش رو و یا پشت سر و ..)و نیز در مکان خاصی احساس می شود ؛مانند این که انسان، هرگاه چیزی را می بیند ،آنرا در جای معینی و در جهت معین و در محیط خاصی مشاهده می کند .اما اگر بخواهد همان شی را تخیل کند می تواند آنرا به تنهایی، پیش نظر خود مجسم سازد ، بدون آنکه آنرا در وضع و جهت و مکان خاصی ملاحظه کند

3) ادراک حسی، مشروط به تماس و ارتباط اندام های حسی و وقوای حاسه، با خارج است و پس از قطع ارتباط با خارج ،در فاصله کوتاهی مثلا یک دهم ثانیه از بین می رود اما ادراک خیالی در بقای خود نیاز به تداوم ارتباط با خارج ندارد .

▪ سنخیت میان مُدرِک و مُدرَک

مرحوم سبزواری با بیان مراتب سه گانه عالم ( مادی مثالی عقلی) و مراتب سه گانه ادراک ( ادراک حسی و خیالی و عقلی ) به بیان سنخیت میان هر یک از مدرَکات ( ادراک شده ها) با مدرِک ( ادراک کننده )می پردازد ،در این بین، از تقسیم بندی میان سه نوع مدرِک ( ادراک کننده ) یاد می کند. ایشان انواع سه گانه مدرِک ها را با عنوان های 1- مقربان ، 2- اصحاب یمین ،3- اصحاب شمال معرفی می کند ، در ذیل بحث از سنخیت میان مُدرِک و مُدرَک از احوال این سه گروه از مدرِکین خواهد آمد.

این سه گروه از مدرِکان و ادراکاتشان ،باید با عوالم سه گانه تطابق داشته باشد. بنابراین معاد نیز هم باید جسمانی و هم روحانی باشد هر ادراکی به منزله روزنه ای است و راهی است به یکی از عوالم سه گانه هستی . ادراک حسی روزنه انسان به عالم جسمانی و مادی است ؛ادراک خیالی نیز روزنه انسان به عالم مثال است ؛ و ادراک عقلی روزنه ای به عالم مفارقات و مجردات می باشد . بنابراین غلبه انس و الفت انسان بر کدام یک از از این عوالم بیشتر باشد، اصناف ایشان سه دسته می شود که عبارت است از اصحاب شمال ،اصحاب یمین و مقربان .

ـ اصحاب شمال: کسانی هستند که شرع و احکام آنرا پیروی نمی کنند و همواره در پی لذایذ دنیوی هستند و فقط زیبایی های دنیا را در نظر دارند، دنیایی که از بین می رود و محل قرار نیست .چنین کسی بعد از مرگ و در سفر به عالم آخرت ،غرق در حسرت و ندامت غایات وهمی فانی است . زیرا وقتی از این عالم رفت و پرده ها بر افتاد، حقایق بر وی روشن شد؛ تازه به خسرانی که کرده ، واقف خواهد می شود؛ اما چه سود ؟زیرا دست او کوتاه شده است و کاری نمی تواند بکند نه از مشتهیات دنیوی به او چیزی می رسد ، نه از آنچه در عالم جدید است . وقتی مثلا در 70 سالگی در بستر مرگ افتاد به جای اینکه لا اله الا الله بگوید در حال احتضار هم از آن ملکه ای سخن خواهد گفت که بر نفس او غالب شده است .

ـ اصحاب یمین : که مقدسان وزهاد هستند ،کسانی که در عمل کوشیده اند و کامل شده اند ،یک عمر عبادت کرده اند و زهد ورزیده اند، برای اینکه به حورالعین برسند؛ همان طوری که در حکمت عملی کامل اند در حکمت معرفتی و علمی ناقص اند کسانی هستند که در پی لذت آجل اند نه لذت عاجل .

ـ مقربان : کسانی هستند که در حکمت علمی و معرفتی نیز به اندازه حکمت عملی کامل شده اند؛ در دنیا تعلقات معنوی بر آنها غلبه دارد و همواره در پی معرفت و شهود هستند ،آنها وصول به حق و حقیقت را می خواهند و برای رسیدن به معرفت به حقایق دینی و شرعی و معرفت به خداوند متعال کمر همت بسته اند ؛اینان می خواهند به حشر الی الله و قرب به او برسند برایشان کسب رضایت محبوب غایت است نه رسیدن صرف به آسایش و راحتی اخروی ، بر اینان تقرب مهم است نه رسیدن به جنات تجری تحت الانهار . اینان بر خود یار نظر افکنده اند نه بر اغیار .

● فصل پنجم

▪ شبهات وارد شده بر معادجسمانی و پاسخ به آنها

ما در این فصل به بررسی چند شبهه با عنواین ذیل میپردازیم

1) شبهه آکل و ماکول

2) اگر بهشت و جهنم هر دو هم اکنون مخلوق اند جای آنها کجاست ؟

3) جرم و ماده زمین محدود است و متناهی، برای ساختن بدنهایی که نا محدود است کفایت نمی کند .

4) غرض خداوند از معاد و برگرداندن انسانها چیست ؟چرا آنها را دوباره ایجاد می کند ؟

البته قبل از بررسی این شبهات نکته ای را عرض می کنیم مبنی بر این که این شبهات، بر نظریه معاد جسمانی که در بیان محدثیان و اهل ظاهر از اسلام ارایه شده است وارد شده ؛یعنی هدف کسانی که منکر معاد جسمانی اند از بیان این شبهات این است که بر آن تبیینی که محدثان و اهل ظاهر از معاد ارایه داده اند ، اشکال کنند و اشکال بر بیان ملا صدرا وارد نیست. به هر تقدیر این شبهات بر اقوال محدثین و اهل ظاهر از اسلام نیز وارد نیست و همگی این شبهات واشکالات، باطل و پوچ هستند و بیان این اشکالات و دفع آنها در اینجا خالی از لطف و بی ربط به موضوع معاد نیست.

بیان شبهه اول و پاسخ آن : شبهه آکل و ماکول را به ابن کمونه (شاگرد شیخ اشراق ) نسبت داده اند ابن کمونه دو شبهه در در فلسفه اسلامی وارد کرده است که یکی در باب مبدا آفرینش است و دیگری در باب معاد . که در اینجا به خاطر عدم سنخیت بحث از بیان شبهه وی در باب مبدا صرف نظر می کنیم اما بیان شبهه وی در باب معاد اینگونه است :

اگر به فرض انسانی توسط انسانی دیگر خورده شود ، در این صورت بدن انسان ماکول ( خورده شده )جز بدن آکل می شود و بنابراین روز قیامت هر انسانی با بدن خود ،محشور می شود کدام یک از این دو بدن محشور میشود ؟ بدن آکل یا بدن ماکول؟ آیا ممکن است که هر دو بدن محشور شوند ؟مسلما حشر هر دو بدن ممکن نخواهد بود ؛ چون ماکول در طی فرایند گوارش ،جذب بدن آکل شده و جز بدن وی گشته است؛ حشر آن مستلزم این است ،که از بدن آکل جدا گردد در این صورت بدن آکل از بین می رود و بدنی برای وی نخواهد بود و اگر بخواهد حشر صرفا متعلق به بدن آکل باشد پس تکلیف بدن ماکول چه می شود؟ ؟مگر این چنین نیست که در معاد جسمانی همه انسانها با بدنشان در روز قیامت محشور گردند ؟ علاوه بر این ، اگر فرض بر این باشد که کافری مومنی را بخورد یعنی آکل ،کافر باشد و ماکول انسانی مومن ،آیا در قیامت کافر محشور می شود یا مومن ؟آیا انسانی که محشور می شود مستحق عذاب است یا پاداش؟

ـ پاسخ شبهه اول : رد این شبهه بر مقدماتی استوار است که ابتدا به توضیح آن می پردازیم در عالم ،صور متضادی وجود دارد ؛ صورت آبی و صورت خاکی و صورت آتش و هزاران هزار صورت دیگر که با یکدیگر متفاوت و متضاد هستند؛ بنابراین ممکن نیست در آن واحد در یک وجود همه این صور مجتمع گردند ،مگر اینکه صورتی برود و صورتی دیگر جایگزین آن گردد .

اگر بدن انسانی خورده شود،درست است که این بدن ماکول، جز بدن آکل می شود اما این بدن ،وقتی خورده می شود صورت خاص خود را از دست می دهد یعنی صورت خاص مادی خود را از دست می دهد و به صورت جز بدن آکل در می آید اما از طرفی ، شخص ماکول، دارای دو حیثیت ماده و صورت ( فصل ) خاصی هست ،که صورت شخص ماکول ، همان نفس ناطقه اوست که به وی شخصیت می دهد و هویت و حقیقت انسان ماکول را تشکیل می دهد ،که این صورت، هیچ وقت جز بدن آکل نمی شود زیرا آکل، خود دارای صورت خاص خود است و گفتیم که دو صورت نمی توانند در یک ماده حاظر باشد، چون لازمه اش این است که یک شی در عین واحد بودن چند کثیر باشد و این به حکم صریح عقل محال است .پس نفس انسان ماکول ،که همان صورت ( فصل )انسان ماکول است از بین نمی رود و باقی است در روز قیامت هم همین نفس وجود دارد که در وجود آکل نیست . از طرفی همان صورت بدنی هم که خورده شده است بطور اتم و اکمل از بین نرفته است چرا که بر طبق فرمایش حکما در ظرف مادی از بین رفته است اما آن صورت بدن در وعا و ظرف دیگری به اسم وعاء دهر محفوظ است زیرا چیزی که موجود شده است معدوم نمی شود ،نه در مرتبه خودش و نه در مرتبه نفس الامر . در مرتبه خودش معدوم نمی شود چون اجتماع نقیضین می باشد و این محال است چرا که در منطق گفته شده است که در تناقض نه وحدت شرط است یکی از این وحدتها همان وحدت در زمان است؛ یعنی شی در زمان تلبّسش به وجود صورت ماده، متلبس به عدم صورت ماده نیز باشد .! و این محال است ...در ضمن رفع این صورت، از مطلق نفس الامر نیز محال است، زیرا ارتفاع طبیعت به ارتفاع تمام افراد آن است، ارتفاع صورت از تمام مراحل نفس الامر بدین معنی است که صورت از تمام مراتب وجود حتی از علم الهی هم محو بشود و این نیز محال است .پس صورت بدن ماکول به بقای دهری ، باقی خواهد بود و در روز قیامت نفس انسان ماکول به صورت دهری این بدن تعلق می گیرد .حاصل جواب اینکه تمام صورتهای پراکنده و متفرق مثل صورت من و شما و صورت زید و ... صورت هایی هستند که بر ماده متعاقب هستند و ممکن است تا بی نهایت هم باشد و اینها در وعاء زمان متفرق اند، اما در ظرفی بالاتر از زمان و در وعاء دهر جمع اند و وحدت دارند

ـ شبهه دوم : به نظر مرحوم ملاصدرا ، این شبهه از معضل ترین شبهاتی است که منکران معاد جسمانی ،طرح کرده اند بیان شبهه این است که اگر بهشت و جهنم جسمانی حقیقت داشته باشد و معاد جسمانی صادق باشد ، مکان این بهشت و جهنم کجاست ؟ خصوصاً این که قرآن می فرماید : (( و جنه عرضها السموات و الارض )) . از این رو می پرسند که بهشت و جهنم جسمانی بنا بر قول شما، با این عرض و وسعتی که خداوند می فرماید کجاست ؟ و علاوه بر این می گویند بنا بر قول شما بهشت و جهنم مخلوق اند ؛ یعنی همین الان نیز موجود هستند نه اینکه بعداً مخلوق گردند ،پس مکان آن کجاست ؟

ـ جواب از شبهه : بنا بر نظر ملاصدرا و مرحوم سبزواری بهشت و جهنم مکان ندارند ؛همچنان که مجموع دنیا مکان ندارد پرسش از مکان این عالم ناشی از قیاس کل و جزء است چون اجزای این عالم مکان دارد از این رو می پرسند که مکان کل عالم ماده کجاست ؟ اما این پرسش خطاست . چون حکم کل فرق می کند و کل دنیا مکان ندارد چون عالم تام و تمامی است اگر آخرت نیز عالم تام و تمامی باشد که قطعاً هست پس مکان ندارد ؛ و دلیل بر اینکه آخرت عالم تمامی است این است که گفته اند خداوند دو عالم دارد

1) عالم دنیا و

2) عالم آخرت .

این دو غیر یکدیگرند آخرت جزیی از عالم دنیا نیست و هر کدام به تنهایی تام است . عالم آخرت در بطن و در طول دنیاست نه در عرض آن .

شبهه سوم :تعداد انسانهایی که به دنیا آمده اند و از دنیا رفتند یا می روند غیر متناهی است . بنابراین اگر که معاد انسانها جسمانی باشد در قامت بدن های غیر متناهی باید برگردند؛ اما مساحت زمین و مقدار خاک محدود و متناهی است و اگر بنا شود این بدن های غیرمتناهی دوباره ساخته شود چگونه و با کدام خاک ، و با کدام مواد و مصالح ساخته می شود ؟ چون این مقدار متناهی خاک برای ساختن ابدان غیر متناهی کفایت نمی کند .

ـ جواب شبهه :

1) اولاً بنا بر مبنای ملاصدرا بدن اخروی از منشات است نه از مکونات . بنابراین به خاک و عناصر مادی نیازی نیست و عینیت بدن اخروی با بدن دنیوی منوط به وجود ماده نیست ، تا لازم آید که در قیامت برای ساختن این بدن به خاک نیاز باشد . عینیت بدن اخروی و دنیوی به واسطه نفس واحدی است که به آنها تعلق می گیرد .

2) ثانیاً ، بر فرض که بر خاک و عناصر مادی نیاز باشد چه لزومی دارد که خاک و عناصر مورد نیاز فقط از کره زمین تهیه شود ؟کرات و کهکشان های بسیاری است که در روز قیامت از هم می پاشند و خراب می شوند ؛ ماده و مصالح ساخت بدن انسانها از آنجا نیز ممکن است تامین گردد .

3) ثالثاً، لازم نیست که بدن انسانها با همان وزن و حجم و مقدار خاص ،در قیامت محشور گردد عینیت بدن اخروی با بدن دنیوی مشروط به این نیست که اگر بدن انسانی موقع مرگش مثلاً60 کیلو گرم است در آخرت نیز همان وزن را داشته باشد ممکن است مثلا 20 کیلو باشد ؛چنان چه در دنیا اگر کسی لاغر شود شخصیت او تغییری نمیکند ...

ـ شبهه چهارم : با توجه به اینکه خداوند حکیم است و از حکیم فعل عبث و بیهوده سر نمی زند پس اعاده اجسام و انسان ها بدون غرض نیست؛ سوال این است که غرض خداوند از اعاده این مردگان چیست ؟ اصلاً چرا انسانها را بر می گرداند ؟و عده ای را به بهشت و عده ای را به جهنم می فرستد ؟

ـ جواب شبهه : در پاسخ به این شبهه جواب های مختلفی داده شده است از جمله این که گفته اند رساندن هر ممکنی به غایتش بنا بر حکمت الهی واجب است . همه موجودات باید به غایت و نهایت خود برسند و غایت انسان ها یا بهشت است یا جهنم . و مقصد سیر حرکت آنها همین ثواب و عقاب و نتایج اعمال آنهاست ؛پس غرض حکیم مطلق از اعاده انسانها، رساندن آنها به غایت و نهایت کمال آنهاست، برخی گمان می کنند که ثواب و عقابی که به انسان ها داده می شود مانند پاداش و عقابی است که سلاطین و پادشاهان به رعیت خود می دهند . پاداش امرا و سلاطین ممکن است بر مبنای تعویض باشد یعنی به کسی که خدمتی کرده است عوضی در قبال خدمتش ،مقرر می کنند و به آنکه خیانت و خلافی کرده است ،جهت حس انتقام و تشفی خاطر خود کیفری قرار می دهند .این پاداش ها و کیفر ها بر دو نوع هستند :

الف ) مجازات ها و پاداش های قراردادی ؛ مانند کیفر زندان برای مقداری معینی از دزدی یا دادن فلان جایزه به دلیل انجام فلان کار خوب ؛ اینها قراردادی هستند و برای تنبیه و عبرت یا برای تشویق و ترغیب بکار برده می شوند .

ب) مجازات ها و پاداش های کیفری و طبیعی مثل ابتلا به بیماری سرطان و تنگی نفس ،که نتیجه و کیفر سیگار کشیدن است . یا کسب رتبه و مقام اجتماعی بخاطر نیکی به هم نوع خود . این نوع کیفر ها و پاداش ها آثار وضعی و تکوینی اعمال است و در همین دنیا به انسان داده می شود .

اما هیچ یک از این پاداش ها و کیفرها در قیامت مطرح نیستند، چون پاداش و کیفر اخروی برای تنبیه و عبرت و تشویق نیست . اگر گناهکاری (مثلاً کافری ) را به جهنم می برند ،برای این نیست که تنبیه شود و دیگر گناه نکند چون بازگشتی در کار نیست . همچنین اگر انسان مومنی را به بهشت می برند برای تشویق دیگران به عمل خوب و حسن نیست، چون اینجا نیز عبرت و تشویق ،محلی برای بحث ندارند چراکه آخرت مجالی برای عمل و کسب ثواب ویا دوری ازعقاب نیست .عبرت مال دنیاست .پس خداوند به چه منظور انسان ها را به بهشت یا جهنم می فرستد ؟ برای خداوند اگر پاداش و کیفر به این معنا نباشد بهشت و جهنم رفتن فرد چه سودی دارد ؟

جواب این است که مجازات ها و پاداش های اخروی خود عمل فرد است و چیزی غیر از عمل انسان نیست چون بنا بر دلیل عقلی و نقلی هیچ عملی معدوم نمی شود و باقی است و صورت اعمال محفوظ می ماند . عمل عبارت است از تبدیل ماده به انرژی . ماده و انرژی از یک واقعیت اند ، و این انرژی های انسان است که به آن صورت ها ظاهر می شود .

به علاوه ،مطابق آنچه که قبلاً گفته شد ،در قیامت عین عمل انسان به او داده می شود ولی صورت آن عوض می شود چون نشأه و موطن عوض شده است و متناسب با آن نشأه و موطن، صورت آنها متبدل می شود همان طوری که در نشأه خواب و بیداری حقایق به صورت خاصی به انسان القا می شود . آنچه که پادشاه مصر در خواب دید که هفت گاو لاغر، هفت گاو چاق را می خورند در واقع حقیقتی بود که به او القا شده بود و این حقیقت در عالم خواب مطابق با آن عالم، متجلی شده بود که همان حقیقت در عالم بیداری به صورت هفت سال خشکسالی و هفت سال زراعت با برکت متجلی شد .

بهشت و جهنم تجلی و ظهور همان اعمال انسانهاست و عین عمل انسان است در دنیا که در آخرت به صورت متناسب با نشأه اخروی ظاهر می شود . همان طوری که در روایت است پیامبر اکرم (ص) امده است که به قیس فرمود که : (( لابد لک من قرین یدفن معک )) چاره ای نیست که با تو ،قرین و همراهی دفن می شود اگر کریم باشد تو را اکرام می کند و اگر لییم باشد ،به تو بد می کند . این قرین همان اعمال انسان است که از انسان جدا نمی شود . پس بهشت و جهنم واجب و ضروری است و امر ممکنی نیست که سوال از علیت و دلیل آن جایز باشد .

● سخنی در پایان

این تحقیق سعی داشت به طور اجمالی به بیان نظریات در باب معاد را به صورت فشرده در چند فصل بپردازد که در این تلخیص و تقریر قطعاً حق مطلب در مواردی، آنگونه که شایسته و بایسته است، ادا نشده امید است که خوانندگان گرامی با نقدی عالمانه و دور از غرض و مرض ،متذکر ایرادات وارد بر آن باشند و در هر جا کج فهمی و قصوری از سوی اینجانب بچشم می خورند بر حقیر یادآور شوند چرا که با گوش و جان پذیرای اظهار لطف اساتید و دوستان محترم می باشم و در این نقد ها و پردازش ها هست که اثری و تحقیقی به مرحله کمال می رسد و ما نیز چون مولایمان علی بن ابیطلالب بنده آن کسی خواهیم بود که ما را از بند جهل برهاند و بابی از علم ودانایی را بر ما بگشاید . ان شاءالله

معاد یک حقیقت است که بر روح زندگی ما سایه گسترده است و یاد آوری مرگ و معاد و حشر خداوند بر تمامی اعمال و گفتار مومنین در زندگی روزمره تاثیر بسزایی داشته و دارد؛ امید است که این سطور بر اعتقاد ما بر این واقعیت عقلی و نقلی بیافزاید و از خداوند می خواهیم که در آن روز عظیم شفاعت پیامبر اکرم ( ص ) و ایمه هدی را شامل حال همه ما بفرماید و ما را در کنف الطاف حضرت بقیه الله الاعظم (عج) در استمرار تحقیقات علمی و پژوهش های فلسفی ثابت قدم و یاری فرماید.

من الله التوفیق


علی فرجی خیاوی منابع و مآخذ 1 دکتر علی شیروانی ترجمه و شرح بدایه الحکمه علامه سید محمد حسین طباطبایی انتشارات بوستان کتاب قم 1386 2 دکتر علی شیروانی ترجمه و شرح نهایه الحکمه علامه سید محمد حسین طباطبایی انتشارات بوستان کتاب قم 1386 3 شیرازی رضی درس های شرح منظومه حکیم سبزواری انتشارات حکمت تهران 1383 4 دکتر علی شیروانی ترجمه و شرح کشف المراد انتشارات دار العلم قم 1386 5 محمد سعیدی مهر آموزش کلام اسلامی انتشارات طه قم 1381 6 رازی فخر الدین الاربعین فی الاصول الدین دار الکتب العلمیه بیروت 1988 م 7 قراملکی احد فرامرز منطق انتشارات دانشگاه پیام نور 1374
مقالات ارسالی به آفتاب
Bookmark and Share
نظرات کاربران پیرامون این مقاله  
ثبت نظر شما  
 
 
 
              


 
  فروشگاه جوان امروز  
مستند تخت گازمستند تخت گاز
قیمت: 32400- 22800 تومان
ماه صیامماه صیام
قیمت: 8400- 7200 تومان
کلید بهشتکلید بهشت
قیمت: 13200- 12240 تومان
نرم افزار شادونهنرم افزار شادونه
قیمت: 9000- 7800 تومان
   تازه های ایران و جهان   
اجتماعی
پزشکی و سلامت
سیاسی
سینما و تلویزیون
موسيقي
سرگرمی
معارف اسلامی
حوادث
علم و فناوری
ورزش
استخدامی ها
لیست محرمانه کالاهای آسیب رسان به سلامت
معاون وزیر بهداشت و رئیس سازمان غذا و دارو به جزئیات جدیدی از لیست محرمانه...
سرگردانی ۷۰ زائر ایرانی با ویزای جعلی...
مدیرکل عتبات عالیات سازمان حج و زیارت گفت: علی‌رغم هشدارهای داده‌شده از...
پیش‌نمایش رسمی مزدا 2 صندوقدار
مزدا 2 جدید، توانسته به خوبی و حتی پیش از ورود به بازار، توجهات زیادی را...
عکس های فوق العاده زیبا از این خانه...
عکس های دیدنی این خانه مدرن و بزرگ را مشاهده کنید و لذت ببرید . این خانه...
 
   
برچسب ها و کلمات کلیدی