زهد اسلامی زمینه ساز تصوف است و تصوف اسلامی نیز از تعالیم ادیان و مکاتب پیرامونش اثر پذیرفته است. البته تعالیم قرآنی و سنت نبوی در پیدایی مفهوم زهد نقش داشته اند. در ظاهر دین اسلام، دعوتی به اصول و مبانی عرفان مشاهده نمی شود. جوانه های عرفان نیز به دست عارفانی چون رابعه عدویه تا حارث حماسبی شکوفا شد و در دوره بعد نیز از بایزید بسطامی تا شبلی، به اوج و رشد رسید. مرحله نظم و کمال عرفان هم با نوشته های کلابادی و مکی و ابن عربی و مولوی صورت پذیرفت و پس از آن با صدرالدین قونیوی تا ابن حمزه فناری به مرحله شرح و تعلیم رسید.

در فضای فرهنگ اسلامی، بسیاری از عالمان عرفان را نمی پذیرند و آن را به طور کلی رد می کنند. براین اساس، حتی این که منشأ پیدایش تصوف تعالیم شیعه بوده باشد، مورد تردید و انکار است. امامان(ع) و علمای بزرگ شیعه بر ضد تصوف سخن گفته و شیعیان را به طرد آنها راهنمایی کرده اند. مقدس اردبیلی، علامه مجلسی از شیعه و ابن جوزی و ابن تیمیه از اهل سنت، از آن جمله اند. در مقابل، کسانی از علمای دین نیز موافق و مدافع تصوف بوده اند. البته کسی چون ابن عربی نیز عرفان را با ادیان آسمانی یکی نمی داند و آن دو را جدا از یکدیگر می شمارد. حقیقت این است که منشأ معرفتی دین، وحی است و منشأ معرفتی عرفان، تجربه های افراد از وصول به حقیقت و مکاشفه ها و مشاهده ها. در دین معرفت برپایه خودآگاهی، هوشیاری، تعلیم، بیرون و با زبانی عادی و معمولی است. اما در عرفان، ناهوشیاری، تجربه، درون و زبان پیچیده و رمزی، اساس دریافت هاست.

اگر بخواهیم دین و عرفان را مقایسه کنیم، باید هستی شناسی و عرفان را واکاویم، این دو هستی شناسی البته تفاوت های روشنی با یکدیگر دارند. زمینه های این تفاوت به دو برداشت از مفاهیمی چون ذات و صفات مبدأ، واقعیت جهان، انگیزه آفرینش، چگونگی پیدایش جهان و حتی مفهوم معاد بازمی گردد.

انسان در کانون توجه تعالیم دین و عرفان قرار دارد. نگاه هر دو مکتب به انسان از نظر تکریم مقام او مانند هم است، اما از نظر مبانی و مسایل تفاوت های بسیاری با هم دارند. علمای دین و عرفا، هردو، اصل خلافت انسان را می پذیرند، اما در حقیقت و معنای این خلافت با یکدیگر اختلاف دارند. در همین انسان شناسی مفاهیم تکلیف انسان، منشأ و مقدار آن و نیز سرانجام کار انسان در دو دیدگاه دینی و عرفان تفاوت هایی روشن می یابد.

در حوزهٔ بعثت و نبوت نیز دین و عرفان هردو بر لزوم بعثت و هدایت تأکید می ورزند، اما عرفا نبوت را براساس نیاز انسان به معرفتی برتر از معرفت های حسی و عقلی (معرفت شهودی و کشفی) لازم می دانند. ماهیت نبوت، فرایند تنزیل و به ویژه بحث خاتمیت در نگاه دین و عرفان معانی و سویه های متفاوتی دارند. در عرفان همواره دو شبهه جدال برانگیز دربارهٔ مسأله نبوت مطرح بوده است: عدم ختم نبوت تعریف؛ برتری ولایت بر نبوت. این که قطبی شخصاً به معارفی از سنخ معارف دست یافته باشد، به هیچ روی با کتاب و سنت سازگار نیست.

در عین حال، عرفا معتقدند که مرتبهٔ ولایت پیامبران بر مرتبهٔ نبوت و رسالتشان برتری دارد. در عرصهٔ مبانی اخلاق و رفتار انسانی، دین و عرفان تشابهات والبته تفاوت هایی دارند. بررسی این حوزه، منوط به بحث دیدگاه های این دو درباب آزادی و اختیار انسان، اخلاق فردی، خانوادگی و اجتماعی است. در عرفان عناصر بسیاری وجود دارند که می توانند مبنای یک اخلاق پسندیده باشند. یکی از این عناصر که اصل اصالت باطن و خیالی بودن ظاهر است، آثار و لوازمی درپی دارد. تساهل و تسامح در برابر ادیان مختلف، مدارا با گناهکاران و مسامحه و بی اعتنایی به زبان و بیان، از آن جمله اند.

درباب ولایت و خلافت نیز دین ولایت و امامت امام یا خلیفه را تشریعی می داند، اما عرفا آن را تکوینی می شمارند. نظریهٔ ولایت در عرفان چند نکتهٔ بینادین دارد، استمرار ولایت پس از ختم نبوت، استمرار فیض معرفت با وجود اولیا، ارایه اعجاز انبیا به صورت کرامت اولیا و سلسله مراتب علما و اولیا از آن جمله به شمار می آیند. یک تفاوت دیگر دین و عرفان نیز آن است که زبان قرآن، زبانی عادی، صریح و روشن است، اما زبان عرفان، زبانی غیرعادی، اشاره ای و غیرصریح است. زبان عرفان، زبان اشاره نامیده می شود و با زبان وحی نمی سازد.

در هر حال، عرفان اصول و مسایلی دارد که اسلام آن ها را مطرح نساخته و مردم را به آنها دعوت نکرده است. عرفان مکتبی مستقل است که از آبشخورهای گوناگون نیز تغذیه کرده است. این موارد البته به معنای مخالفت با عرفان نیست. دین از عرفان جداست، ولی حمایت و نشر آن نیز ممکن و مفید است. عرفان مزاحم دینداری و تفکر نیست و گونه ای انتخاب آزادنهٔ انسان است، نه یک تکلیف دینی. از سوی دیگر، عرفان جاذبه دارد و نیز آثار و پیامدهای مفید و مثبتی با خود می آورد.

بسیاری از مکارم و خصلت های والای انسانی از دیدگاه عرفانی برمی آید و با آن رشد می کند. چشم پوشیدن از عرفان حتی با منطق نیز نمی سازد. البته مخالفت علما و دینداران، دینی کردن عرفان، بحثی شدن آن و سرانجام، خانقاهی شدن و دشوار بودن مسیر عرفان، از مشکلات و موانعی است که عرفان و سیر و سلوک در جامعهٔ ما با آنها رویاروست.