در سال های اخیر ستاره شناسی آماتوری رشد فراوانی میان مردم و بویژه نوجوانان پیدا کرده است. در این سال ها به دلایل مختلف، از جمله فعالیت های اطلاع رسانی گسترده ای که در زمینه نجوم صورت گرفته است، طیف وسیعی از مردم به این رشته علاقه مند شده اند، اگرچه علاقه مندی این تعداد به ستاره شناسی اتفاقی مثبت قلمداد می شود ولی در پی افزایش توجهات عمومی نسبت به این رشته، آنچه بیشتر از قبل اهمیت می یابد تلاش برای افزایش اطلاعات تخصصی علاقه مندانی است که قصد دارند این رشته را ادامه دهند.

کسب تخصص و توانایی در رصدهای دشوار، یکی از رشته های جذاب نجوم آماتوری است که اتفاقا در ایران نیز با تجربه ای موفق همراه بوده است. رقابت رصدی مسیه که از حدود یک دهه پیش آغاز شده و رقابت تازه پای گرفته صوفی، توانسته اند با ایجاد فضایی رقابتی توان رصدی علاقه مندان را افزایش دهند. این تجربه ای است که می توان آن را به دیگر شاخه های جذاب نجوم نیز تعمیم داد.

شبی صاف و آرام در دل کویری دور دست یا بر دامنه کوهی تنها، زمانی که خورشید غروب می کند، آسمان پرده بی نظیری از نمایش های جذاب سماوی می شود که چشم هر کسی را به خود خیره می کند. اگر مهتاب در آسمان نباشد، شکوه ستارگان کهکشان راه شیری دیدنی است و کلمه آسمان پر ستاره معنی پیدا می کند.

هزاران ستاره درخشان در کنار اجرام غیر ستاره ای، منظره ای بدیع و چشم نواز خلق می کنند. اگر شما از رده علاقه مندان آسمان باشید و این منظره را ببینید، بی شک به دنبال شناخت هرچه بیشتر این اجرام، بر خواهید آمد.

هر یک از این اجرام داستانی دلنواز، شنیدنی و هیجان انگیز روایت می کنند. نور برخی از آنها زمانی سفر خود را به سوی زمین آغاز کرده است که شما در آن روز به دنیا آمده اید.

برخی از آنها آینه تمام نمایی از گذشته و آینده ستاره مادر ما، خورشید هستند و برخی دیگر نشانه هایی از رویدادهایی بسیار خاص و تکرار نشدنی از کیهان ما را در خود دارند. شاید در اطراف یکی از این ستاره هایی که به آنها می نگرید، سیاراتی شکل گرفته و حیات در حال تکامل باشد. هر چه ابزار قوی تری در اختیار داشته باشید عمق بیشتری را می توانید در آسمان بکاوید و جذابیت های شگفت انگیزتری را ببینید؛ اما برخلاف آنچه در نگاه اول به نظر می رسد، کسب مهارت در رصد تلسکوپی آسمان چندان کار ساده ای نیست و به دلیل کم و کوچک بودن میدان دید تلسکوپ های نجومی و معکوس شدن تصویر در بسیاری از آنها، پیدا کردن یک جسم و بخصوص اجرام کم سو در پهنه آسمان، کار دشواری است.

از سوی دیگر، رشد فناوری های روز و استفاده از تلسکوپ های الکترونیکی که مجهز به سیستم های تعیین موقعیت جهانی و جرم یاب رایانه ای بوده و کاربر را بدون داشتن اطلاعات خاصی از اصول تلسکوپ ها و رصد به سمت جرم مورد نظر هدایت می کند، باعث شده گروه جدیدی از رصدگرها شکل بگیرند که اگر چه بسیاری از اجرام را دیده اند، اما توانایی ویژه ای برای رصد ندارند بنابراین نمی توانند اجرام تازه ای را در آسمان بیابند و از رصدهای طولانی لذت ببرند و جالب اینجاست که معمولا همین رصدهای طولانی و مداوم و همراه با آگاهی از موقعیت جرم در آسمان است که در بسیاری از کشورهای جهان زمینه لازم برای کشف اجرامی مانند ابرنواخترها و دنباله دارها را به وجود می آورد.

یکی از دلایل شکل گرفتن رقابت رصدی مسیه یا ماراتن مسیه در ایران که ابتدا از سوی ماهنامه نجوم مطرح و اجرا و در دوره های بعد از سوی شاخه آماتوری انجمن نجوم ایران دنبال شد فراهم آوردن زمینه لازم برای تقویت توان رصدی رصدگران بود.

فهرستی از اجرام غیر ستاره ای که هر ساله دشوارتر از سال قبل می شد و ممنوعیت استفاده از سیستم های خودکار جرم یاب در این مسابقه ها و پیگیری در برگزاری منظم و سالانه آن بود که باعث شد تا پس از چند دوره برگزاری، شاهد رشد جهش واری در سطح توان رصدی شرکت کنندگان باشیم.

این رشد در هر دوره سبب می شد طراحان رقابت اجرام دشوارتری را به فهرست خود اضافه کنند و بخش های دیگری را به آن بیفزایند و در نهایت، رقابت رصدی دیگری (رقابت رصدی صوفی) را به منظور پاسخگویی به نیاز جامعه رصدگران ایرانی و البته با هدف پاسداشت و زنده نگاه داشتن مقام و جایگاه دانشمندان برجسته ایران قدیم طراحی شود.

رقابت های رصدی به شکلی که ایران در این چند سال شاهد برگزاری آن بوده است را در کمتر نقطه ای از جهان می توان یافت. اگرچه ماراتن مسیه در بسیاری از گروه های نجومی کشورهای مختلف برگزار می شود، اما شکل و شمایل آن متفاوت است.

معمولا در این رقابت ها داوری صورت نمی گیرد و مسابقه ها به صورت سراسری و با گزینش رصدگران برتر انجام نمی شود، اما ضرورت های جامعه در حال رشد نجوم ایران باعث شد این رقابت ها نیز به شکل متفاوتی شکل بگیرند.

نتایج حاصل از برگزاری چند ساله رقابت مسیه ایران که بر مبنای رصد 110 جرم فهرست اجرام غیر ستاره ای شارل مسیه بنا شده است و همچنین یک دوره رقابت رصدی صوفی که زمان برگزاری آن به جای بهار انتهای تابستان طراحی شده، نشان از رشدی مهم در توانایی رصدگران ایرانی دارد، اما پرسش اینجاست که آیا دست یافتن به این توانایی، هدف نهایی برگزاری رقابت های رصدی است.

تا چندی دیگر در صورت مهیا شدن شرایط، دومین دوره رقابت رصدی صوفی نیز در استان سیستان و بلوچستان برگزار می شود و البته باز هم سطح رقابت بالاتر از قبل می رود، اما نکته مهم اینجاست که این رقابت ها ابزاری برای افزایش توانایی های رصدی بوده است تا بر مبنای آن توانایی های لازم برای مشارکت علاقه مندان در طرح های جدی تر فراهم شود.

نگاهی کوتاه به فهرست اجرام غیر ستاره ای، شاید راه و مسیر این رقابت ها را نیز روشن تر کند. شارل مسیه، شکارچی دنباله دارها بود و در دوره ای که کیفیت اپتیک ها پایین بود بسیاری از اجرام غیرستاره ای که از عرض های شمالی دیده می شدند در نگاه اول ممکن بود با دنباله دارها اشتباه گرفته شوند و به همین دلیل جستجوگران دنباله دارها را با مشکل مواجه کند.

مسیه به همین دلیل تصمیم به ثبت و ضبط این اجرام گرفت تا راهنمایی در اختیار این کاوشگران قرار گیرد. بدین ترتیب، فهرستی از اجرام درخشان و زیبای غیر ستاره ای شامل سحابی ها، کهکشان ها، خوشه های ستاره ای و غیره شکل گرفت که بعدها رصد آنها در فاصله میانه اسفند تا فروردین ماه که همه این اجرام را می شد در یک شب تا صبح رصد کرد به آزمونی برای توانایی رصدگران بدل شده بود. جالب این که برای نخستین بار در تاریخ، عبدالرحمن صوفی رازی بوده است که چنین فهرستی را در عصر ماقبل تلسکوپ و با معرفی چند جرم به نام سحابی تدوین کرده بود.

امروز هم این فهرست و فهرست های تکمیلی که در رقابت های مسیه ایران و رقابت رصدی صوفی ارایه می شوند اگرچه شامل مجموعه ای قابل توجه و زیبا از اجرام غیر ستاره ای آسمان شب است که می تواند آزمونی از سطح توانایی رصدگران ارایه کند؛ اما در عین حال این سطح توانایی هر چقدر هم که بالا باشد تا زمانی که در طرح های علم محور به کار نیفتد از ارزش عملی چندانی برخوردار نخواهد بود. در حقیقت این رصدها زمینه ساز و بهانه ای برای شکوفا شدن استعدادها و به بار نشستن توانایی هایی است که بعد ها رصدگران آماتور بتوانند از آن در طرح های علمی دیگری استفاده کنند.

آینده نجومی ایران با تاسیس رصدخانه ملی ایران به سوی افق های نوین و نویی پیش خواهد رفت. در این افق جدید است که همکاری میان منجمان آماتور و حرفه ای ها می تواند به رشد بیشتر این دانش کمک کند و در آنجاست که بسیاری از این رقابت ها و استعدادهایی که از دل چنین رقابت های دوستانه ای کشف می شوند، به ثمر خواهد نشست و چه بسا فاز بعدی نجوم آکاتوری ایران که نجوم آماتوری تخصص گراست به شکوفایی برسد.