نوار ابزار نوار ابزار جوان امروز ورود به سایت عضویت تبلیغات تماس با ما درباره ما صفحه اصلی
تبلیغات
 
فروشگاه جوان امروز
جوان امروز

مسیر جاری: صفحه اصلي / علم و دانش / نجوم و اخترشناسی

تبلیغات 
پروژه دانشگاهی
تغدیه و رژیم
  گزارش تصویری   
مراسم بزرگداشت حافظ
بیماران قلبی نبینند!
جنگل دالخانی
اکران فیلم سینمایی ساکن طبقه وسط
جاده گردشگری خلخال و اسالم
مسابقات موتور سواری سرعت جام هفته ناجا
 دسترسی آسان به بهترین ها   

قیمت تمام سکه در بازار , قیمت تمام سکه , تمام سکه قیمت , قیمت طلا تمام سکه , قیمت طلا , نرخ تمام سکه , ارز و سکه , تمام سکه قیمت , تمام سکه و طلا , مظنه , مثقال , قیمت لحظه ای سکه ی جوان امروز قیمت آنلاین و لحظه ای سکه طلا و ارز دربازار ایرانقیمت روز سکه و طلا , قیمت تمام سکه , قیمت طلا , مظنه , مثقال , نرخ تمام سکه , طلا
نرخ , نرخ ارز , قیمت ارز , بازار ارز , سکه ارز , طلا ارز , دلار , ارز آزاد , ارز دلار , قیمت دلار دربازار آزاد , قیمت ازاد دلار در بازار , نرخ دلار در بازار آزاد , نرخ دلار دربازار آزاد , نرخ ارز , قیمت دلار , قیمت ارز , صرافی تهران , نرخ دلار , ارز آزاد , دلار آزاد , قیمت لحظه به لحظه ارز مرجع و غیر مرجع
ایران خودرو , قیمت خودرو , فروش خودرو , ايران , سایپا , سایپا خودرو , پارس خودرو , ایران خودرو فروش , ثبت نام خودرو , قیمت روز خودرو , مدیران خودرو , قیمت خودرو , خرید خودرو , محصولات ایران خودرو , قیمت خودرو , قیمت ماشین , قیمت روز خودرو , محصولات ایران خودرو , محصولات سایپا , قیمت روز خودروهای داخلی و خارجی در بازار و نمایندگی ها
دانلود , دانلود موبایل , نرم افزار , نرم افزار موبایل , گوشی موبایل , گوشی , بازی موبایل , بازی , برنامه موبایل , نوکیا , نرم افزار موبایل , کلیپ موبایل , قیمت روز موبایل , قیمت روز موبایل در بازار , آخرین قیمت گوشی موبایل , مشخصات گوشی موبایل , قیمت mobile , بازار موبای ل
لپ تاپ قیمت , لپ تاپ سونی , سونی , لپ تاپ دل , dell , لپ تاپ hp , hp , لپ تاپ asus , لپ تاپ dell , فروش لپ تاپ , asus , قیمت روز لپ تاپ , آخرین قیمت لپ تاپ , آخرین قیمت لپ تاپ laptop , قیمت قطعات کامپیوتر computer , لب تاب , قیمت روز لپ تاپ
بورس تهران , شاخص بورس تهران , شاخص های بورس , بورس اوراق بهادار , بازار بورس , شاخص های بورس , آخرین اخبار معاملات بازار بورس , شاخص بورس , bourse , بورس تهران , بورس اوراق , آمار آخرین روز معاملاتی بازار بورس
ملت , بانک ملت , بانک ملی , بانک صادرات , تجارت بانک , بانک پاسارگاد , پاسارگاد , بانک پارسیان , بانک سپه , بانک مسکن , بانک اقتصاد نوین , بانک مهر , بانک پاسارگاد , همراه بانک , استخدام بانک , بانک ملت , همراه بانک ملت , استخدام بانک ملت , حج عمره
خرید شارژ , خرید شارژ کارت , خرید کارت , کارت شارژ ایرانسل , شارژ ایرانسل , کارت شارژ همراه , همراه اول شارژ , همراه اول , خرید شارژ ایرانسل , خرید شارژ اینترنتی , شارژ اینترنتی , خرید راحت و اسان کارت شارژ همراه اول , خرید راحت و اسان انواع کارت شارژ
ملت , بانک ملت , بانک ملی , بانک صادرات , تجارت بانک , بانک پاسارگاد , پاسارگاد , بانک پارسیان , بانک سپه , بانک مسکن , بانک اقتصاد نوین , بانک مهر , بانک پاسارگاد , همراه بانک , استخدام بانک , بانک ملت , همراه بانک ملت , استخدام بانک ملت , حج عمره
بانک صادرات , همراه بانک صادرات , اینترنت بانک صادرات , سپهر بانک صادرات
بانک سپه , همراه بانک سپه , سپه بانک , اینترنت بانک
بانک تجارت , همراه بانک تجارت , سایت بانک تجارت , ملت , بانک ملت , بانک ملی , بانک صادرات , تجارت بانک , بانک پاسارگاد , پاسارگاد , بانک سپه , بانک مسکن , همراه بانک مسکن , استخدام بانک مسکن , بانک اقتصاد نوین , بانک مهر , بانک پاسارگاد
بانک قوامین , همراه بانک قوامین , استخدام بانک قوامین
سایت بانک انصار , موسسه انصار , وام بانک انصار
استخدام بانک پاسارگاد , سایت پاسارگاد , بانک پاسارگاد
بانک پارسیان سایت , سایت پارسیان , استخدام بانک پارسیان
بانک مهر اقتصاد , سایت بانک مهر اقتصاد , اینترنت بانک
سایت بانک شهر , استخدام بانک شهر , اینترنت بانک شهر
بانک اقتصاد نوین , سایت اقتصاد نوین , سایت بانک اقتصاد
سازمان هواشناسی , سایت هواشناسی , هواشناسی تهران , هواشناسی کشور , اداره هواشناسی , سازمان هواشناسی کشور , پیش بینی هواشناسی , اخبار هواشناسی , سایت سازمان هواشناسی , هواشناسی مازندران , پیش بینی وضع آب و هوا شهر های ایران
اذان , اوقات شرعی تهران و شهرها و استان های ایران , اوقات الصلاة , owghat , اوقات شرعی تهران , دانلود اوقات شرعی , اوقات شرعی رمضان , اذان , اوقات شرعی مشهد , ماه رمضان , اوقات شرعی 92 , اوقات شرعی 1392 , سایت اوقات شرعی , اوقات شرعی اصفهان , راهنمای اوقات شرعی شهرهای ایران
سیستم رهگیری مرسولات پستی , اداره پست , پست بانک , پست ایران , شرکت پست , سایت پست , پست پیشتاز , رهگیری پست , کد رهگیری پست , پست جمهوری اسلامی , پست تهران , سوخت
Calendar , تقویم سال , تقویم شمسی , دانلود تقویم 92 , تقویم 92 , تقویم میلادی , تقویم تاریخی , تقویم مذهبی , تقویم ورزشی , وقایع مهم سال 92 , تقویم 92 , تقویم سال 1392 , دانلود تقویم سال 1392 , روی داد های مهم سال 1392
نقشه ماهواره ای و آنلاین شهر تهران , دانلود نقشه تهران , tehran map , نقشه , تهران نقشه , نقشه ایران , دانلود نقشه , نقشه برداری , دانلود نقشه تهران , نقشه موبایل
نقشه ی آنلاین تمامی شهر های ایران , تهران نقشه , نقشه ایران , دانلود نقشه , نقشه برداری , دانلود نقشه تهران , نقشه موبایل , نقشه جهان , دانلود نقشه ایران , دانلود نقشه تهران , نقشه راههای ایران , نقشه اصفهان
نقشه مترو تهران , سایت متروی تهران , نقشه ایستگاههای مترو , tehran metro , مترو تهران نقشه , نقشه مترو , خط مترو تهران , ایستگاه مترو , خطوط مترو تهران
رزرو بلیط اتوبوس , رزرو بلیط اینترنتی , خرید بلیط اتوبوس , رزرو اینترنتی و خرید بلیط اتوبوس , قیمت بلیط اتوبوس رویال سفر , سیروسفر
سایت بلیط قطار , خرید بلیط قطار , قیمت بلیط قطار , فروش بلیط قطار , رزرو بلیط قطار , رزرو بلیط مشهد , بلیط قطار مشهد , بلیط قطار رجا
بلیط هواپیما کیش , ایران ایر , خرید بلیط هواپیما , هواپیمایی , رزرو بلیط هواپیما , بلیط هواپیما ماهان , بلیط هواپیما مشهد , قیمت بلیط هواپیما
رزرو اینترنتی ,خرید بلیط سینما ,قیمت بلیط سینما , بلیط cinema , کافه سینما , رزرو اینترنتی بلیط سینما
تئاتر شهر , رزرو اینترنتی و خرید بلیط تئاتر , برنامه نمایش تئاتر , قیمت بلیط theater , رزرو بلیط تئاتر , سامانه فروش اینترنتی بلیط تئاتر , خرید بلیط تئاتر
هتل در مشهد , رزرو هتل کیش , رزرو هتل تهران , هتل تهران , رزرو هتل آپارتمان , هتل اصفهان , رزرو هتل اصفهان , هتل اصفهان , رزرو هتل , رزرو هتل مشهد , هتل مشهد , هتل کیش
فیلتر شکن , دانلود فیلتر , دانلود فیلتر شکن , فیلتر جدید , سایت فیلتر , فیلتر شکن جدید , فیلتر قوی , فیلتر شکن قوی , فیلتر شکن قوی , سایت فیلتر شکن , فیلتر شکن رایگان , بدون فیلتر , fltyrbreaker , دانلود فیلتر شکن قوی , filter shekan , vpn , فیلتر شکن رایگان , proxy
نمونه سوالات ارشد , نمونه سوال , نمونه سوالات امتحانی , سایت پیام نور , گلستان پیام نور , فراگیر پیام نور , نمونه سوالات ارشد پیام نور , دانلود نمونه سوالات پیام نور , نمونه سوالات پیام نور , نمونه سوالات دانشگاه , دانلود نمونه سوالات ,
انتشارات پیام نور , کتابهای پیام نور , دانلود رایگان کتاب های پیام نور , دانلود کتاب های پیام نور , کتاب های پیام نور , دانشگاه پیام نور , پیام نور
کارشناسی ارشد آزاد , کنکور دانشگاه آزاد , نتایج کارشناسی ارشد , نتایج کنکور , منابع کنکور , سوالات کنکور ارشد , ارشد بدون کنکور , سوالات کنکور ارشد , منابع ارشد , منابع کارشناسی ارشد , کارشناسی ارشد آزاد , نمونه سوالات کنکور کارشناسی ارشد , منابع کارشناسی ارشد , سوالات کنکور , سوالات کارشناسی ارشد
سازمان سنجش سایت , سایت سازمان , سایت آزمون , سایت آزمون سنجش , کارشناسی ارشد , سایت سنجش کشور , سازمان سنجش کشور , سایت سازمان سنجش , ثبت نام کنکور سراسری , , sanjesh.org , ثبت نام سنجش , نتایج کنکور سراسری , ثبت نام کنکور
گلستان پیام نور , سیستم جامع گلستان , دانشگاه پیام نور , reg.pnu.ac.ir , سایت گلستان پیام نور , سایت گلستان , انتخاب رشته ی پیام نور , مشاهده ی نمرات پیام نور
دانشگاه آزاد اسلامی , سایت دانشگاه آزاد , آزمون دانشگاه آزاد , نتایج دانشگاه آزاد , دانشگاه آزاد نور , دانشگاه آزاد اهواز , دانشگاه آزاد تبریز , دانشگاه آزاد شیراز , دانشگاه آزاد کرج , دفترچه دانشگاه آزاد
الویت های حج عمره , سازمان حج , سازمان حج زیارت , حج عمره , عمره , سایت حج , سازمان حج عمره , ثبت نام حج , سایت سازمان حج , قرعه کشی حج , ثبت نام حج , سازمان حج زیارت , عتبات , ثبت نام حج , حج عمره , سازمان حج زیارت , الویت های حج عمره , الویت های حج واجب , سایت سازمان حج و زیارت, سایت سازمان حج و زیارت اصفهان, سایت سازمان حج و زیارت مشهد
جدول پخش شبکه های تلویزیون , جدول پخش فیلم , زمان پخش برنامه تلویزیون , پخش آنلاین شبکه 1 صداو سیما , پخش آنلاین شبکه 2 صداو سیما , پخش آنلاین شبکه 3 صداو سیما , پخش آنلاین شبکه 4 صداو سیما , پخش آنلاین شبکه 5 صداو سیما , پخش آنلاین شبکه قرآن صداو سیما , پخش آنلاین شبکه آموزش صداو سیما , پخش آنلاین شبکه ورزش صداو سیما , پخش آنلاین شبکه , نمایش صداو سیما پخش آنلاین شبکه شما صداو سیما , پخش آنلاین شبکه مستند صداو سیما , پخش آنلاین شبکه بازار صداو سیما , پخش آنلاین شبکه آی فیلم صداو سیما , پخش آنلاین شبکه پویا صداو سیما , قیمت تلویزیون , پخش تلویزیون , تلویزیون ایران , شبکه تلویزیون , برنامه تلویزیون , led , تلویزیون زنده
بیوگرافی بازیگران زن ایرانی , بیوگرافی بازیگران مرد ایرانی , بیوگرافی بازیگران ایرانی , زندگی نامه ی بازیگران ایرانی , بازیگران زن ایرانی , عکس بازیگران ایرانی
سينماي ايران , ايراني , فيلم سينمايي , سينما , ايران , فارسی , فيلم فارسي , بازيگر , هنر , هنرپيشه , فيلم , عكس , عكس فيلم , گالري , گالري تصاوير , گالري عكس , آلبوم , آلبوم تصاوير , آلبوم عكس , آلبوم سينما , حامد بهداد , پوپك گلدره , مهناز افشار , عکس بازیگران زن ایرانی
اخبار سینما ایران , اخبار بازیگران سینما , اخبار جدید سینما , اخبار روز سینما
دانلود موسیقی , آهنگ , موسیقی فیلم , موسیقی ایرانی , دانلود آهنگ , گوگوش , موسیقی متن , موسیقی سنتی , ایران موسیقی , سایت موسیقی , دانلود موسیقی فیلم , موسیقی جدید , پخش موسیقی آنلاین , موسیقی آنلاین ایرانی , موسیقی ایرانی , موزیک آنلاین , موزیک آنلاین , پخش موسیقی آنلاین , موزیک آنلاین , موسیقی آنلاین ایرانی , موسیقی آنلاین سنتی
دانلود موسیقی , آهنگ , موسیقی فیلم , موسیقی ایرانی , دانلود آهنگ , گوگوش , موسیقی متن , موسیقی سنتی , ایران موسیقی , سایت موسیقی , دانلود موسیقی فیلم , موسیقی جدید , آموزشگاه موسیقی , کتاب آموزش موسیقی , آموزش نت , سایت موسیقی , آموزش گیتار , آموزش تئوری موسیقی , آموزش تار , دانلود آموزش موسیقی
عکس خوانندگان ایرانی , عکس خوانندگان , عکس ایرانی , آلبوم خوانندگان ایرانی , خوانندگان زن ایرانی , خوانندگان جدید ایرانی , دانلود موسیقی , آهنگ , موسیقی فیلم , موسیقی ایرانی , دانلود آهنگ , گوگوش , موسیقی متن , موسیقی سنتی , ایران موسیقی , سایت موسیقی , دانلود موسیقی فیلم , موسیقی جدید
پخش آنلاین فوتبال , پخش زنده فوتبال , پخش آنلاین تمامی مسابقات ورزشی , پخش آنلاین لیگ برتر فوتبال , ورزش 3 , ورزشی , شبکه ورزش , سایت ورزش , ایران ورزش , ورزش فوتبال , اخبار ورزش , سایت ورزش 3 , ورزش سه , پخش آنلاین فوتبال , پخش زنده فوتبال , پخش آنلاین تمامی مسابقات ورزشی , پخش آنلاین لیگ برتر فوتبال
فوتبال برتر , لیگ برتر فوتبال , لیگ برتر , جدول فوتبال ایران , لیگ فوتبال ایران , برنامه , نتایج و جدول لیگ های ایران و جهان , جدول لیگ برتر فوتبال , جدول لیگ , جدول فوتبال برتر , جدول لیگ فوتبال , نتایج و جدول لیگ های ایران و جهان , ورزش 3 , ورزشی ,شبکه ورزش , سایت ورزش , ایران ورزش , ورزش فوتبال , فوتبال , ورزش سه , خبر ورزش , اخبار ورزش , سایت ورزش 3 , ورزش سه , ایران ورزش
3 , ورزشی ,شبکه ورزش , سایت ورزش , ایران ورزش , ورزش فوتبال , فوتبال , ورزش سه , خبر ورزش , اخبار ورزش , سایت ورزش 3 , ورزش سه , ایران ورزش , نتایج مسابقات فوتبال , نتایج زنده مسابقات فوتبال , نتایج زنده ی مسابقات ورزشی
برنامه بازی های فوتبال لیگ برتر , برنامه بازی های فوتبال لیگ برتر ایران , برنامه , نتایج و جدول لیگ های ایران و جهان , جدول لیگ برتر فوتبال , ورزش 3 , ورزشی ,شبکه ورزش , سایت ورزش , ایران ورزش , ورزش فوتبال , فوتبال , ورزش سه , خبر ورزش , اخبار ورزش , سایت ورزش 3 , ورزش سه , ایران ورزش
باشگاه استقلال , سایت باشگاه پرسپولیس , سایت باشگاه سپاهان , سایت باشگاه تراکتور سازی , سایت باشگاه های ایران , ورزش 3 , ورزشی ,شبکه ورزش , سایت ورزش , ایران ورزش , ورزش فوتبال , فوتبال , ورزش سه , خبر ورزش , اخبار ورزش , سایت ورزش 3 , ورزش سه , ایران ورزش
سایت رسمی لیگ اسپانیا , سایت رسمی لیگ برتر اسپانیا , سایت رسمی لیگ برتر فوتبال اسپانیا , سایت رسمی لالیگا , laliga , سایت رسمی لیگ آلمان , سایت رسمی لیگ ایتالیا , سایت رسمی لیگ انگلیس , سایت رسمی لیگ قهرمانان اروپا , سایت رسمی لیگ قهرمانان آسیا
قران کریم آنلاین , فال و استخاره با قرآن , تلاوت قران , quran , القران الكريم , دانلود قرآن , استخاره , استخاره قرآن , استخاره با قرآن , فال قرآن , تفسیر قرآن , آموزش قرآن , نرم افزار قرآن ,
فال با قرآن , فال قرآن , استخاره آنلاین , استخاره با قران , فال انبیا , استخاره آوینی , استخاره ازدواج , استخاره آنلاین به قرآن , استخاره قران , استخاره به قرآن , استخاره از قرآن
طرح حفظ قرآن , حفظ قرآن کریم , آموزش حفظ قرآن , روش حفظ قرآن , سایت حفظ قرآن , نهضت حفظ قرآن , آزمون حفظ قرآن , حفظ مجازی قرآن کریم , حفظ مجازی قرآن کریم
پخش زنده حرم , حرم امام حسین , حرم امام رضا , پخش آنلاین حرم امام حسین (ع), پخش آنلاین حرم امام رضا (ع) , پخش آنلاین حرم حضرت معصومه(س) , پخش آنلاین مسجد الحرام , پخش آنلاین کاظمین , پخش آنلاین حرم های مطهر ائمه , پخش زنده حرم حضرت عباس علیه السلام , پخش زنده حرم امام علی علیه السلام
تقویم , ساعت , تقویم شمسی , ساعت و تقویم رسمی ایران , رویداد های روز , ساعت و تقویم مناسبت های سالیانه , تبدیل تاریخ میلادی به شمسی , تقویم ایرانی , تنظیم ساعت , time , date , Calendar
دانلود رایگان نرم افزار , دانلود فیلم , دانلود اهنگ ,دانلود بازی , کلیپ , عکس , download , دانلود آهنگ , دانلود فیلم , آهنگ , دانلود نرم افزار , دانلود رایگان , دانلود بازی , دانلود اهنگ جدید , دانلود سریال , دانلود کلیپ , دانلود کتاب
مرورگر اینترنت , مرورگر اپرا , دانلود مرورگر موبایل , دانلود اپرا , مرورگر موبایل , دانلود مرورگر جدید , مرورگر کروم , دانلود مرورگر گوگل , مرورگر جاوا , دانلود مرورگر اینترنت , دانلود مرورگرها , دانلود مرورگر اپرا , دانلود مرورگر کروم , دانلود فایر فاکس
فیلم , کلیپ , ویدیو , دانلود فیلم , دانلود کلیپ , کلیپ خنده دار , طنز , دانلود کلیپ خنده دار
آخرین اخبار انتخابات , انتخابات ریاست جمهوری 92 ایران , خبر انتخابات , انتخابات ریاست جمهوری , اخبار انتخابات , اخبار انتخابات 92 , انتخابات ایران , سایت ریاست جمهوری , انتخابات 92 , سایت انتخابات , سایت انتخابات 92 , سایت انتخابات ریاست جمهوری , نتایج انتخابات 92 , نتایج انتخابات 92 اعلام شد , اعلام نتایج انتخابات 92 , نتایج انتخابات 92 ریاست جمهوری , اسامی کاندیده های انتخابات ریاست جمهوری , اسامی کاندیده های انتخابات ریاست جمهوری 92 , رزومه ی کاندیده های انتخابات ریاست جمهوری , تصاویر کاندیده های انتخابات ریاست جمهوری , اخبار جامع و لحظه ای از انتخابات 1392 ریاست جمهوری
وضعیت راه ها , نقشه راه ها , اطلاعات راه ها , اطلاعات راه , راه های ایران , وزارت راه , وضعیت راه های ایران , وضعیت راه های کشور , وضعیت راه های کشور ایران , سایت سازمان راه
یارانه ها , ثبت یارانه , ثبت نام یارانه , سایت یارانه , حساب یارانه , شماره حساب یارانه , واریز یارانه , سایت یارانه ها , یارانه خانوار , حساب یارانه , حساب یارانه ها , واریز یارانه , آخرین اخبار یارانه ها , زمان واریز یارانه این ماه خانوار , هدفمندی یارانه
چت روم کاربران یاهو گوگل مایکروسافت , چت فارسی , chat rooms , اتاق چت , چت روم , میهن چت , ناز چت , چت کردن , یاهو چت , سایت چت , چت ایرانی , دنیا چت , چت عسل , چت به چت
پیامک عید , پیامک تولد , پیامک زیبا , پیامک رایگان , اس ام جدید , اس ام اس جدید عاشقانه , sms , جوک , تبریک تولد , س ام اس , پیامک جدید , پیامک روز
عشق ممنوع , عکس عشق , عشق دختر , عشق پسر و دختر , عشق مادرانه , عشق پدر , عشق فرزند , عشق و ازدواج , عشق , عکس عشق , عشق من , عشق و جزا , عاشقانه , روابط دختر و پسر , عشق به دختر , عکس دختر , دختر ایرانی , زن , داستان دختر , دوست دختر , عکس دختر ایرانی , شماره دختر , اسم دختر , داستان دختر , دختر خوشگل , دختر و پسر
استخدام بانک , استخدام نفت , آگهی استخدام , سایت استخدام , استخدام 91 , استخدام 92 , استخدام شرکت نفت , استخدامی , استخدام شهرداری , استخدام آموزش پرورش , بازار کار , بازار کار استخدام , استخدام اصفهان , استخدام خوزستان , استخدام آبادان , استخدام اهواز , استخدام تهران , استخدام شیراز , استخدام کرمان , استخدام دیپلم , استخدام کارگر , استخدام مهندس , استخدام دکتر , استخدام دبیر , استخدام حسابدار , استخدام لیسانس , استخدام بدون سابقه , استخدام راحت
آلبوم های همایون خرم
همایون  خرم
 
     بازیگران امروز 
شهاب حسینی
مدرک تحصیلی دانشجوی انصرافی روانشناسی دانشگاه...
شهاب حسینی
پرویز پرستویی
مدرک تحصیلی دیپلم طبیعی دارای مدرک...
پرویز پرستویی
پوریا پورسرخ
نام و نام خانوادگی...
پوریا پورسرخ
هدیه تهرانی
مدرک تحصیلی دیپلم برای بازی در فیلم روز واقعه...
هدیه تهرانی
شیلا خداداد
در سال 1378 با بازي در فيلم اعتراض مسعود كيميايي...
شیلا خداداد
پارسا پیروزفر
فارغ التحصیل نقاشی از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه...
پارسا پیروزفر
الهام حمیدی
در سال هاي اخير نسل جديدي از بازيگران سينما...
الهام حمیدی
مهدی پاکدل
مهدی پاکدل متولد 10 تیر1359 ...
مهدی پاکدل
حمیدرضا پگاه
او در سال 1350 متولد شد
حمیدرضا پگاه
الهه حصاری
الهه حصاری متأهل و دارای لیسانس تربیت بدنی است...
الهه حصاری
 
 
مشاهده:931
پنج شنبه 9 مهر 1388   

   اسطرلاب

اسطرلاب دستگاه کوچکی است که برای تعیین بعضی مشخصات زمان ومکان آسمان به کار میرود. به فارسی "جام جم" نامیده می شود ولی به تدریج کلمه...
اسطرلاب دستگاه کوچکی است که برای تعیین بعضی مشخصات زمان ومکان آسمان به کار میرود. به فارسی "جام جم" نامیده می شود ولی به تدریج کلمه یونانی اسطرلاب برای آن متداول شده است.اسطرلاب رایج و معمولی دستگاه و صفحه مدور فلزی است که از جنس برنز یا برنج و یا از آهن وفولاد و یا تخته به طرز بسیار دقیق و ظریف و مستحکمی ساخته شده و برای مطالعات ومحاسبات کارهای نجومی از قبیل پیدا کردن ارتفاع و زاویه آفتاب محل ستارگان و سیارات و منطقه البروج و به دست آوردن طول و عرض جغرافیایی محل در تمام مدت شبانه روز و فصول مختلف سال و همچنین برای بدست آوردن ارتفاع کوهها و پهنای رودخانه ها و سایر عوارض طبیعی زمین و تعیین ساعات طلوع و غروب یکایک ستارگان ثوابت و سیاراتی که نام آنها بر شبکه اسطرلاب نقش بسته و برای محاسبه ساعات طلوع و غروب آفتاب هر محل(علی الخصوص در دوره اسلام که تعیین ساعات نماز هم برآن اضافه شد) ساخته شده است. با توجه به این حقیقت که در هنگام استفاده از دستگاه مذکور هیچ احتیاجی جهت به کاربردن و دانستن فرمولهای ریاضی نیست.(مانند خط کش محاسبه ای که به وسیله مهندسین به کار برده میشود.)

● ریشه لغوی و ایرانی اسطرلاب

بر طبق اسناد بدست آمده در ماوراء النهر ، این دستگاه را استاره لاب می گفتند. استاره یا استره که یونانیان استاریوس می نامند، همان ستاره و نام ایرانی است و لابیدن از مصدر پارتی به معنی تابیدن است.

حسن اسوار از دانشمندان زرتشتی سده چهارم هجری در کتاب المبتدا بعلم النجوم می نویسد: کتابی از علمای اسکندریه به دستم رسید که در آن اعلام داشته بود بنیاد دانش نجوم را در جهان منجم ایرانی استره-دوقوس فوقانی در 3200 سال پیش از جنگ تروا بنیان نهاده است چون جنگهای ده ساله تروا 1500 سال پیش از میلاد صورت گرفت، نزدیک به 6700 سال از عمر این دانش می گذرد. با این سند خلاف گفته غربیان که استرلاب و نام آن یونانی معرفی می نمایند، ثابت می گردد.

اسطرلاب را ایرانیان مسلمان جام جم یا جام جهان نما و یا آینه جم می خواندند. جم با پسوند شید ، جمشید نامیده می شود که از بزرگترین منجمان و ریاضیدانان و فیزیکدانان ایرانی است که در تاریخ اساطیری ایران تا مقام خداوندی ارتقا یافت.

حافظ در غزلی از آینه جام نام می برد که منظورش همان استرلاب است که جهان را مانند جام آینه واری به آدمی نشان می دهد. قدیمیترین کتاب جامع به زبان پارسی دری درباره استرلاب و ستاره شناسی ، کتاب روضه المنجمین نام دارد که آنرا شهمردان فرزند ابی الخیر رازی در سده پنجم هجری تألیف کرده است.

● تاریخچه:

نام چندنوع ابزار اندازه گیری نجومی که برای سنجش ارتفاع ، سمت ، بعد و میل خورشید و ستارگان ، تعیین وقت در ساعات روز و شب ، قبله و زمان طلوع و غروب آفتاب و مقاصد دیگر به کار می رفته است . این دستگاه که گاه آن را کهن ترین ابزار علمی جهان می خوانند، احتمالاً در سدة 3 ق م در یونان ساخته شده است . در حقیقت ، در دوران شکوفایی دانش ستاره شناسی یونانیان ، دو دستگاه اندازه گیری متفاوت ، یکی به نام اسطرلاب حلقوی 3، و دیگری به نام اسطرلاب مسطح 4 مورد استفاده بوده است . آنچه بطلمیوس 5 در مجسطی (ص با عنوان اسطرلاب از آن سخن می گوید، همان نوع حلقوی اسطرلاب است که بعدها در جهان اسلام ذات الحلق نامیده شد و برخی نیز آن را اسطرلاب ذات الحلق نامیدند (نک: ابن ندیم ، 332- 333؛ بیرونی ، قانون ...، 2/798-801؛ یعقوبی ، 107، 109-110؛ پاولی ، ؛ II(2)/1798 کلامروت ، 25 -23 ؛ تومر، .(323 گفته می شود ابرخس (د پس از 127ق م ) دگرگونیهایی در این ابزار به وجود آورده بوده ، و احتمالاً بطلمیوس (سدة 2م ) نیز به ابتکار خویش اجزایی بدان افزوده بوده ، و آن را برای اندازه گیری تفاوت طول نجومی ماه و خورشید و نیز تعیین موضع هر ستاره نسبت به دایرة البروج ، یعنی طول و عرض نجومی آن ، مورد استفاده قرار می داده است (ابن ندیم ، 342؛ کینگ ، مجموعه ها...1 ، 106 ؛ پاولی ، .(II(2)/1798-1799

سونِسیوس ِ سورنی 2 (د ح 415م ) نیز از جهان نمایی سخن می گوید که گویا خود وی پایه های نظری آن را تکمیل کرده است . وی می افزاید که آن پایه های نظری را از یک رسالة ابرخس که بطلمیوس نسبت به آن بی توجهی نشان داده ، برگرفته است (نک: سارتن ، ؛ I/193-194 پاولی ، ؛ II(2)/1799 هارتنر، .(2531-2532

دربارة سرچشمة بابلی اسطرلاب نیز سخنانی گفته شده ، و در این زمینه شواهدی از قبیل الواح سفالین مشابه اسطرلاب مسطح - که در ویرانه های بابل به دست آمده ، و شامل خطوط و دوایر و نقش چند ستاره است - و نیز قراینی مانند آگاهیهای پراکنده پیرامون گسترة پژوهشهای نجومی دانشمندان بابلی ارایه شده است . این نیز روشن است که یونانیان در زمینة ستاره شناسی ، از بابلیان درسهای بسیار آموخته اند؛ اما به اعتقاد پژوهشگران تاریخ نجوم ، این شواهد و قراین برای اثبات اختراع اسطرلاب در بابل و آشور، و انتقال بعدی آن به یونان کفایت نمی کند (همو، 2534 ؛ فرنسیس ، 9؛ وان در وردن ، .(674-676

همچنین سخنانی که دربارة دستگاهی به نام عنکبوت 3، ساختة اویدوکسوس (سدة 4ق م ) یا آپولونیوس (سدة 3ق م ) به عنوان یکی از مراحل ابتدایی تر اسطرلاب گفته شده ، از واقعیت بسیار دور است و آن دستگاه در حقیقت نوعی ساعت آفتابی ؛ II/751 ) هارتنر، 2531 ؛ پاولی ، ؛ II(2)/367-368 بریتانیکا، میکرو، .(I/606

آنچه در منابع اسلامی دربارة ساختن اسطرلاب و کاربرد آن در دوران باستان آمده ، با افسانه آمیخته است . در شماری از این مآخذ، اختراع این ابزار را گاه به فرزند هرمس حکیم و گاه به فرزند ادریس پیغمبر - که گویا لاب نام داشته است - نسبت می دهند و با بیان یک وجه اشتقاق عامیانه ، واژة اسطرلاب را برگرفته از نام او می شمارند (ابن ندیم ، همانجا؛ ابونصر، 301؛ شهمردان ، 118؛ ابن خلکان ، 6/52). گفتنی است که خوارزمی اینگونه توجیهات را سخیف شمرده است (ص 233).

دربارة معنی واژة اسطرلاب ، گذشته از روایات افسانه وار، در منابع اسلامی به چند روایت که به مفهوم اصل یونانی واژه بسیار نزدیک است ، برمی خوریم : حمزة اصفهانی ترکیب ستاره یاب را نقل کرده ، و اسطرلاب را معرب آن شمرده است . در موارد دیگری با تصریح به اصل یونانی این واژه ، آن را به غلط ترازوی ستارگان ، یا ترازوی آفتاب ، آینة ستارگان و همانند آنها ترجمه کرده اند (همو، 232-233؛ ابوعلی فارسی ، 73؛ بیرونی ، شهمردان ، همانجاها؛ کوشیار، 65).ممکن است ترکیب ستاره یاب در واقع نیز ابتکار ستاره شناسان ایرانی ، و مستقل از واژة یونانی بوده باشد (قطعه ای از افراد...، 66). ماشاءالله یهودی (سدة 4ق ) در رساله ای در باب اسطرلاب که اصل عربی آن از میان رفته ، و تنها ترجمة لاتین آن بر جای مانده ، معادل درست واژة اسطرلاب را به صورت اخذ الکواکب نقل کرده بوده است (ص 63). این برگردان در برخی رساله های نجومی سده های بعد، از جمله در آثار زرقالی (ص 69) و موسی بن ابراهیم (ص 72) تکرار شده است (نک: کینگ ، ریشه ...4 ، .(47 این ابزار در برخی منابع کهن ، ذات الصفایح نامیده شده است (یعقوبی ، 112؛ صوفی ، 2).

اسطرلاب در آغاز به شکل کره ساخته می شد. در جهان اسلام نیز به رغم آشنایی با اسطرلاب مسطح ، نخست به اسطرلاب کروی توجه بیشتری نشان داده شد. از جابر بن سنان (سدة 3ق ) به عنوان نخستین سازندة اسطرلاب کروی در جهان اسلام یاد می شود (ابن ندیم ، 342- 343؛ سارتن ، .(I/602 فضل بن حاتم نیریزی (سدة 3ق ) نیز طی رساله ای دربارة اسطرلاب کروی ، از مزایای آن بر اسطرلاب مسطح یاد کرده است (همانجا؛ VI/192 ؛ GAS, نیز نک: ه د، کرة فلکی ). گفته می شود که بطلمیوس مبتکر اسطرلاب مسطح بوده است . در این زمینه نیز افسانه هایی نقل کرده اند (ابن خلکان ، همانجا). طرح و ساخت این نوع اسطرلاب مستلزم آشنایی با ترسیم تصویر فضای سه بعدی بر صفحة مسطح است که ابرخس و بطلمیوس به خوبی از آن آگاهی داشتند (کینگ ، مجموعه ها ، .(106 ابن ندیم ، ابیون بطریق را مبتکر اسطرلاب مسطح می شمارد (ص 342). سهولت حمل و نقل اسطرلاب مسطح به زودی مزایای اسطرلاب کروی را در سایه نهاد. در نتیجه ، اسطرلاب مسطح همه جا متداول گردید (بیرونی ، استیعاب ...، گ 47 الف - ب ).

در اواخر سدة 5م فن ساختن و کاربرد اسطرلاب در بیزانس به اوج خود رسید و پس از وقفه ای تا سده های میانه ادامه یافت ( پاولی ، ؛ II(2)/1798 کینگ ، همانجا). از این دوران تنها یک اسطرلاب در دست است که در 1062م در آسیای صغیر ساخته شده ، و نوشته های روی آن به زبان یونانی است . از جهان اسلام اسطرلابهای قدیم تری بر جای مانده است (همانجا؛ هارتنر، .(2532

در سدة 2ق /8م فرهنگ نوپای اسلامی در شهر حرّان ، واقع در جنوب آناتولی کنونی با اسطرلاب آشنایی یافت و اخترشناسان جهان اسلام به ساختن این ابزار و استفاده از آن پرداختند. طی یک هزار سال بعد، منجمان مسلمان هزاران اسطرلاب ساختند و صدها رساله دربارة آن نوشتند و دانشمندانی مانند ابراهیم بن حبیب (ه م )، ابن حبش ، علی بن عیسی اسطرلابی ، فضل بن حاتم نیریزی و جابر بن سنان در این فن برجستگی یافتند (ابن ندیم ، 332-342، 343؛ سارتن ، 602 566, 548, .(I/530,

ابو جعفر بن احمد بن عبدالله بن حبش رساله ای دربارة اسطرلاب مسطح نوشت (ابن ندیم ، 334؛ قفطی ، 396). بسیاری نیز به ابتکاراتی در طرح اسطرلاب و ساختن انواع گوناگونی از آن پرداختند.

بعدها، در سدة 6ق /12م شرف الدین مظفر طوسی منجم ، اسطرلابی به شکل خط کش ساخت که اسطرلاب خطی یا عصای طوسی نامیده شد، اما به علت آنکه کار چندانی از آن برنمی آمد، کاربرد گسترده ای نیافت ؛ با اینهمه ، در تاریخ نجوم این نوع اسطرلاب موضوع بحثها و گفت و گوهای بسیاری بوده است (ابن ندیم ، همانجا؛ زوتر، .(13-15 شماری اندک از اسطرلابهایی که تاکنون باقی مانده اند، مربوط به دوران شکوفایی دانش نجوم در جهان اسلام ، یعنی سده های 3-9ق / 9- 15م و شماری بیشتر مربوط به سده های بعد است . نوآوریهای عمده در ساخت اسطرلاب ، طی همین دوران صورت گرفته است ؛ چنانکه برخی گفته اند: اخترشناسان جهان اسلام در همین سده ها دانش نجوم را به چنان اوجی رساندند که تا قرنها پس از آن برای دانشمندان هیچ ملتی دست یافتنی نبود (فرنسیس ، 9-10؛ عواد، 155؛ کینگ ، همانجا).

در سدة 7ق /13م اسطرلاب در سراسر جهان اسلام ، از هندوستان تا اسپانیا شناخته شده ، و مورد استفاده بود. در سدة 9ق /15م اسطرلاب از راه اسپانیا - و شاید نیز در عین حال از طریق سیسیل - به اروپا راه یافت ؛ گر چه به نظر می رسد که آشنایی برخی از دانشمندان اروپایی که از راه ونیز با دانشهای شرقی آشنا شده بودند، قدری زودتر صورت گرفته باشد (هارتنر، 2533 ؛ کینگ ، همانجا). در همین دوران ، همراه با ترجمة رساله هایی دربارة اسطرلاب به زبانهای اروپایی ، برخی اصطلاحات نجومی عربی ، مانند سمت ، سمت الرأس و سمت القدم ، گاه با تحریف و تغییر شکل بسیار، به صورت آزیموت 1، زنیت 2 و ندیر3 به واژگان اخترشناسی غرب افزوده گشت (کونیچ ، .(VIII/55-56 از آن پس در مغرب زمین نیز ساختن اسطرلاب ، و بهره گیری از نوآوریهای ستاره شناسان جهان اسلام رواج یافت . در اینجا نیز تفاوتی سخت چشمگیر میان منجمان مسلمان و اروپایی دیده می شود. در حالی که مسلمانان پس از آشنایی با اسطرلاب طی چند دهه به اوجی حیرت انگیز در هنر اسطرلاب سازی دست یافته ، و اسطرلابهایی استادانه ساخته بودند، اروپاییان برای رسیدن به همان نتایج به زمانی دراز در مقیاس چند سده نیاز یافتند (هارتنر، کینگ ، همانجاها).

با آغاز دوران نوین ، اسطرلاب از انحصار دانشمندان و خواص اهل فن بیرون آمد و بسیاری از مردم ، برای تعیین وقت از آن استفاده می کردند. این ابزار همچنین در سفرهای دراز دریایی برای تعیین موقعیت کشتی مورد استفاده بود (هارتنر، 2534 ؛ بریتانیکا، ماکرو، .(XVIII/652 پس از رواج یافتن تیودولیت (زاویه یاب ) و دوربین نجومی ، از اهمیت اسطرلاب کاسته شد. در دوران ما افراد بسیار اندکی از مبانی علمی این دستگاه آگاهی دارند. با اینهمه ، اسطرلاب به عنوان یک ابزار آموزشی ، ارزشی را که در سده های میانه و دوران رنسانس برای آموزش اصول ستاره شناسی داشت ، از دست نداده است . همچنین گروهی از علاقه مندان به ابزارهای نجومی ، انجمن بین المللی اسطرلاب را بنیاد نهاده اند و کسان بسیاری نیز مجموعة اسطرلاب گردآوری می کنند (فرنسیس ،9؛هارتنر،2530 ؛ بریتانیکا، ، I/606 ماکرو، همانجا، نیز ؛ IV/880 پاولی ، همانجا؛ کینگ ، مجموعه ها ، .(106

● اجزای اسطرلاب :

▪ حلقه : این قطعه دایره ای است فلزی که به هنگام کار با اسطرلاب می توان آن را به عنوان دستگیره به کاربرد، یا به جایی آویخت (شکل 1، شم 1). گاه حلقة دیگری نیز که ممکن است فلزی ، نخی یا ابریشمی باشد و آن را علاقه می نامند، به آن می افزایند.

▪ عروه : این اندام دایره ای فلزی است که میان حلقه و کرسی قرار می گیرد (شکل 1، شم 2). نقش این دو (یا سه ) اندام فراهم شدن امکان چرخش کامل اسطرلاب و قرار گرفتن آن در جهت صحیح به هنگام کار با آن است .

▪ کرسی : زایده ای است بر قوس کوچکی از محیط اسطرلاب که عروه بدان متصل می شود (شکل 1، شم 3).

▪ اُم : ام صفحة اصلی و غیرقابل انتقال اسطرلاب است و دیواره ای آن را در برمی گیرد و صفحات دیگر که قابل انتقالند، روی آن قرار می گیرند. عرض دیواره به 360 تقسیم شده است . بر کف این صفحه ، چندین دایره که مرکز آنها مرکز صفحه است ، رسم شده اند، و در هر یک از این دوایر، نام چندین شهر نوشته شده است . این صفحه بیشتر برای یافتن جهت قبله به کار می رود.

▪ حجره : فضای تهی که از ام اسطرلاب و دیوارة آن تشکیل می شود و صفحه های قابل انتقال اسطرلاب و عنکبوت در آن جای می گیرند.

▪ صفایح : صفایح صفحاتی دایره شکلند با سوراخی در مرکز دایره که محور اسطرلاب از آن می گذرد (شکل 1، شم 4) و یک فرو رفتگی در نقطه ای از پیرامون ، برای آنکه به کمک یک برآمدگی در دیوارة حجره ، در جای خود قرار گیرد و از گردش آن جلوگیری گردد. بر روی هر صفحه ، 3 دایره که مرکز آنها مرکز صفحه است ، رسم شده ، و هر کدام به ترتیب درازای شعاع نشان دهندة مدارهای رأس الجدی ، رأس الحمل و رأس السرطانند. این ترتیب مربوط به اسطرلاب شمالی است ؛ در اسطرلاب جنوبی دایرة کوچک تر مدار رأس الجدی و دایرة بزرگ تر مدار رأس السرطان خواهد بود. بر روی صفحات ، همچنین دو قطر عمود بر هم رسم شده است ؛ قطر افقی را خط مشرق و مغرب خوانند (نیمة چپ خط مشرق ، و نیمة راست خط مغرب است ) و قطر عمودی ، از کرسی تا مرکز، خط نصف النهار است و نیمة دیگر آن خط وتدالارض ، یا خط نصف اللیل نامیده می شود (بیرونی ، التفهیم ، 293؛ نصیرالدین ، 2-3).

بر روی صفحات ، دوایر دیگری نیز به نام دوایر مقنطرات که تصویرهای دوایر ارتفاع از افق تا سمت الرأس را نشان می دهند و همچنین قوسهای مربوط به ساعات معوجه و مستویه رسم شده اند. در تصویر دوایر مقنطرات نیز میان اسطرلاب شمالی و جنوبی تفاوتهایی وجود دارد (بیرونی ، همان ، 296-297؛ نورث ، 105 ؛ کینگ ، مجموعه ها ، .(103

ساعات مستویه ساعات معمولی ، یعنی واحدهای زمانی برابر 1 24 شبانه روزند. اما ساعات معوجه ساعات نابرابرند. در این زمینه ، شایان ذکر است که در سده های میانه واحد متغیری نیز برای اندازه گیری زمان به کار می بردند، بدین معنی که درازای روز را از سپیده دم تا مغرب ، و درازای شب را از شامگاه تا سپیده دم ، صرف نظر از کوتاهی و بلندی آنها به 12 بخش تقسیم می کردند. بدین ترتیب ، در طول سال و بر حسب عرضهای جغرافیایی متفاوت ، ساعتهای نابرابر به وجود می آمد. در بسیاری از اسطرلابها، قوسهایی نیز رسم شده است که ساعتهای نابرابر را نشان می دهد (خوارزمی ، 219؛ هارتنر، 2540 ؛ نورث ، 106 ؛ کینگ ، همانجا).

▪ عنکبوت : این قطعه صفحه ای مشبک است و شبکه نیز نامیده می شود (شکل 1، شم 5) و بر روی آن دو دایره رسم شده است . دایرة بزرگ تر مدار رأس الجدی (شکل 1، شم 6) و مرکز آن مرکزاسطرلاب ، و دایرة کوچک تر که در درون دایرة بزرگ تر قرار دارد و با آن مماس است ، منطقة البروج (در حقیقت : دایرة البروج ) را نشان می دهد (شکل 1، شم 7). نقطة تماس دایرة البروج با مدار جدی ، رأس الجدی (شکل 1، شم 8)، و نقطة مقابل آن ، یعنی محل تقاطع دایرة البروج با قطر قایم عنکبوت ، رأس السرطان را نشان می دهد (شکل 1، شم 9). این دو نقطه ، قطر دایرة البروج ، و بدین ترتیب ، مرکز آن را مشخص می کنند (بیرونی ، همان ، 288-289؛ نصیرالدین ، 2؛ نورث ، .(103 در عنکبوت مربوط به اسطرلاب جنوبی نیز دایرة بزرگ تر مدار رأس السرطان خواهد بود و جای رأس الجدی و رأس السرطان نیز با یکدیگر عوض می شود (بیرونی ، همان ، 296؛ نصیرالدین ، همانجا).

عنکبوت روی صفیحه ها قرار می گیرد و خطوط و قوسهای صفیحه ها، از لابه لای بریدگیهای آن دیده می شود. از نقطة رأس الجدی زایدة کوچک نوک تیزی بیرون آمده که آن را مُری خوانند و به هنگام گرداندن عنکبوت با حجره تماس پیدا می کند (شکل 1، شم 10). در پیرامون منطقة البروج ، زایده های تیزی قرار دارند که ستارگان ثابت را نشان می دهند. این زایده ها را مریهای کواکب خوانند. عنکبوت در روی صفیحه ها قرار می گیرد و به کمک دسته ای که مدیر یا محرک نام دارد، چرخانده می شود.

▪ عِضاده : این اندام بازوی متحرکی است مانند خط کش با سوراخی در وسط که به کمک محور در پشت اسطرلاب قرار می گیرد (شکل 2، شم 1) و دو سر آن اندکی تیز است . این تیزیها را مریهای عضاده خوانند (شکل 2، شم 2) و در نزدیکی دو سر آن ، دو قطعه مربع شکل نصب شده اند که آنها را لبنه ، یا هدفه نامند و به فارسی خشتک نیز گفته می شود و در میان هر یک از آن دو سوراخی ریز است به نام سوراخ شعاع که از درون آنها ستارگان ، یا هر چیز دیگر را مشاهده می کنند و در برخی اسطرلابها سطح عضاده به 12 بخش تقسیم شده است که ساعات معوجه را نشان می دهد (بیرونی ، التفهیم ، 299-300؛ نصیرالدین ، 3-4؛ وپکه ، .(132-135

▪ محور: این قطعه میله ای است باریک که قطب نیز نامیده می شود. ته آن پهن است (شکل 2، شم 4) و در سر آن سوراخی است که فرس (اسبک ) در آن جای می گیرد (شکل 1، شم 11). این میله از سوراخهای مرکز ام اسطرلاب ، و مراکز صفحات ، عنکبوت ، عضاده و گاه نیز شاخص عبور می کند، به طوری که این اندامها تنها حرکت دورانی در پیرامون محور داشته باشند.

▪ فرس : فرس که آن را به فارسی اسبک می خوانند، برای جلوگیری از جدا شدن صفحات و عنکبوت و عضاده از محور در سوراخ محور جای داده می شود.

پشت اسطرلاب به وسیلة دو قطر آن ، یکی عمودی که خط علاقه خوانده می شود و دیگری افقی که خط مشرق و مغرب نام دارد، به 4 بخش تقسیم شده است . چهار یک چپ از نیمة زبرین را ربع ارتفاع می خوانند و به 90 بخش تقسیم می کنند (شکل 2، شم 5). ربع مقابل آن ، یعنی چهار یک راست از نیمة زیرین ربع ظل نامیده می شود (شکل 2، شم 6) و بر حسب تانژانت یا کتانژانت صفر تا 90 درجه بندی شده است .

در برخی اسطرلابها در زیر خط مشرق و مغرب دو مربع نیز رسم شده است . معمولاً دو ضلع بیرونی مربع سمت راست به 12 قسمت و دو ضلع بیرونی مربع سمت چپ به 7 قسمت تقسیم شده اند. تقسیمات مربع سمت راست اصابع (جمع اصبع = انگشت )، و تقسیمات مربع سمت چپ اقدام (جمع قدم = پا) نام دارند. این دو مربع گاه همچنین جدولی به نام جدول طبایع را در برمی گیرند. مربعات و جدول یاد شده برای تعیین ارتفاع اجرام سماوی به کمک سایة اشیاء، و نیز استخراج احکام نجوم به کار می روند (بیرونی ، همان ، 299؛ وپکه ، 155 -135 ؛ هارتنر، .(2525-2547 اسطرلاب مسطح ، معمولاً در اندازه های میان 8 تا 40 سانتی متر ساخته می شد. البته اسطرلابهای بسیار بزرگ تری نیز ساخته شده اند (نورث ، .(105

● انواع اسطرلاب

به طور کلی می توان گفت کالتام ، توماری ، هلالی ، چلیپایی ، ذورقی ، قوسی ، جامعه جنوبی ، رصدی ، شمالی ، کروی ، مسطح خطی ، ثلثی و صلیبی مشخص می شود. بر طبق اسناد معتبر ، استرلاب ذورقی و صلیبی را ابوسعید احمد فرزند عبدالجلیل سجزی (سیستانی) ، معلم ابوریحان بیرونی ، در سده چهارم هجری اختراع کرده است و استرلاب رصدی را عبدالکریم نیکمرد قاینی از دانشمندان سده پنجم هجری ساخته است.

اسطرلاب مسطح مدور به علت سهولت حمل و سهولت کاربرد به زودی در میان ستاره شناسان تداول یافت . اما نوآوریهای ستاره شناسان مسلمان در طرح اسطرلاب و از جمله در تصویر منطقة البروج و دوایر ارتفاع و خط مشرق و مغرب به ساخت انواع گوناگونی از اسطرلاب مسطح انجامید که شمار آنها از 20 افزون است . اسطرلابهای آسی ، طبلی (مُطبّل )، سرطانی (مسرطن )، مُبطَّخ ، حلزونی ، ثوری ، جاموسی ، شقایقی ، سفرجلی ، زورقی و صلیبی از این جمله اند. به طوری که از منابع برمی آید، این نام گذاریها در 9 مورد نخست به شکل منطقةالبروج در صفحة عنکبوت مربوط می شود، یعنی منطقةالبروج دراین اسطرلابها، به ترتیب به شکلهای برگ مورد، طبل ، خرچنگ ، خربزه ، حلزون ، سر گاو، سر گاومیش ، برگ شقایق و گلابی است (بیرونی ،همان ، 297- 298، الدرر...، 116-124؛ مراکشی ، 2/69- 78؛ I/725 , 2 .(EI

از این میان ، اسطرلابهای طبلی ، سرطانی ، ثوری ، جاموسی ، شقایقی و زورقی ، بدون آنکه تغییری در ساختمان آنها لازم آید، برای هر دو نیمکره به کار می رفته اند و در آنها میان شمالی و جنوبی تفاوتی نبوده است (بیرونی ، استیعاب ، گ 36 الف - ب ، 40 الف ، الدرر، همانجا؛ مراکشی ، 2/68 -70). چنانکه در شرح ساختمان اسطرلاب دیدیم ، اسطرلابهایی که برای رصد ستارگان و اندازه گیری مختصات آنها از نیمکرة جنوبی لازم است ، با اسطرلابهایی که در نیمکرة شمالی به کار می روند، تفاوتهایی در ساختمان عنکبوت و صفیحه ها، شامل جا به جایی در مدارهای رأس السرطان و رأس الجدی ، و نیز در تصویر دوایر ارتفاع (مقنطرات ) دارند؛ در حالی که در اسطرلابهای یاد شده ، این تفاوتها از میان برداشته شده است . درمورد اسطرلاب زورقی که به ابتکار ابوسعید سجزی ساخته شده است ، یک ویژگی مهم دیگر نیز جلب توجه می کند. بیرونی که خود نمونه ای از این اسطرلاب را دیده است ، پس از ستایش آن و سازنده اش گوید: این اسطرلاب برپایة اعتقاد برخی اهل نظر که حرکت کلی مریی را از آن ِ زمین ، و از غرب به شرق می دانند، ساخته شده است . وی می افزاید: هندسه دانان و فلک شناسان در رد این نظر سخنی ندارند و استدلال در نقض این اعتقاد موکول به فلاسفة طبیعی است (بیرونی ، استیعاب ، گ 36 الف - 37 ب ؛ نیز نک: ویدمان ، .(II/665 این ظاهراً نخستین کاربرد نظریة حرکت وضعی زمین در میان اخترشناسان مسلمان است . مراکشی 3 قرن پس از سجزی و دو قرن پس از بیرونی این نظر را با قاطعیت رد می کند و به ابن سینا و رازی استناد می ورزد (2/74).

متأسفانه ، چون از انواع یاد شده نمونه ای باقی نمانده است ، هیچ گونه داوری علمی دربارة آنها ممکن نیست (هارتنر، .(2544-2545

● کاربردهای اسطرلاب

ایرانیان در ابتدا ، از استرلاب برای تعیین محاسبات نجومی استفاده می کردند. آنها به تدریج در تجهیز و تکمیل آن کوشیدند. بدین ترتیب علاوه بر آنکه فاصله خورشید با زمین و ماه و دیگر ستارگان را بوسیله استرلاب تعیین کردند، توانستند از این وسیله چندکاره در موارد زیر هم استفاده کنند. تعیین ساعات شب و روز ، اندازه گیری ارتفاعات کوهها و عمق دریاها ، تعیین طول نصف النهار و مدارها و خط استوا ، تعیین قبله و وقت صبح و ظهر و شب ، معین کردن درجات پهنا و درازی زمین ، تعیین مسیر ستارگان ، شناخت اثرات اجرام آسمانی بر کردار و اندیشه آدمیان.

بوسیله اسطرلاب ، زمان حرکت خورشید را در 365 روز و یک چهارم روز (یک سال) معین کرده و شروع و پایان اعتدال بهاری و زمستانی را مشخص می کردند. آنها که در استفاده از استرلاب داناتر بودند، عقیده داشتند که در آسمان 28 منزل وجود دارد و اگر آن را بر اساس محاسبات ریاضی حساب کنند، 12 ماه سال پدید می آید. آنان خوب و بد زندگی انسانها را از تاثیر برجهای دوازده گانه بر ستارگان اعلام می کردند. مثلا هر گاه ضمن محاسبات نجومی ، زهره و مشتری در کنار هم قرار می گرفتند آن را برای تاج گذاری ، مسافرت ، بازرگانی ، درختکاری و زناشویی ، مبارک و فرخنده می دانستند.

اسطرلاب بیش از 300 کاربرد دارد به برخی از کاربرد های نجومی آن در زیر اشاره شده است:

▪ نمایش آسمان در لحظه دلخواه

▪ محاسبه زمان طلوع و غروب اجرام آسمانی در زمان دلخواه

▪ اندازی گیری فواصل و ارتفاعات با روشهای هندسی و مثلثاتی

▪ محاسبه مکان اجرام آسمانی در آسمان

▪ تعیین زمان از طریق مشاهده اجرام آسمانی

▪ تعیین طول روز و طول شب

یکی دیگر از کاربرد های اسطرلاب در زمان های گذشته طالع بینی بوده است.قدیمیان اعتقاد داشتند که صورت فلکی ای که در لحظهٔ تولد هر کس، در حال طلوع است، صورت فلکی طالع آن فرد است. آن ها برای هر یک از آن صورت فلکی ها خصوصیاتی را در نظر گرفته بودند که همان خصوصیات فرد بودند. اما آن ها فقط از صورت فلکی های دایره البروجی برای این کار استفاده میکردند که این صورت فلکی ها در اسطرلاب نشان داده شدند و به کمک اسطرلاب به راحتی می توان صورت فلکی طالع هر فرد را، با دانستن موقعیت خورشید در آن لحظه، مشخص کرد

تعیین وقت به کمک اسطرلاب : ابتدا باید ارتفاع یک جرم سماوی ، مثلاً خورشید را تعیین کرد. برای این کار ربع ارتفاع را به سوی خورشید می گیریم و عضاده را می چرخانیم تا خورشید از میان سوراخهای هر دو لبنه دیده شود، مُری عضاده بر مدرج ارتفاع ، ارتفاع خورشید را نشان می دهد. آنگاه صفیحه ای را که عرض جغرافیایی مکان اندازه گیری (یا نزدیک ترین عرض جغرافیای به آن ) را در بردارد، در زیر عنکبوت قرار می دهیم . عنکبوت را می چرخانیم تا طالع آفتاب ، یعنی برج و درجه ای که خورشید در آن قرار دارد (مثلاً دهم میزان )، بر مقنطره ای قرار گیرد که برابر ارتفاع خورشید است . در اینجا، درجه ای را که مری رأس الجدی بر درجات 360 گانة حجره نشان می دهد، به خاطر می سپاریم . آنگاه طالع آفتاب (مثلاً دهم میزان ) را بر افق مشرق قرار می دهیم ؛ بار دیگر درجه ای را که مری رأس الجدی نشان می دهد، در نظر می گیریم . تفاضل این دو درجه مقدار قوسی است که خورشید از لحظة برآمدن تا زمان اندازه گیری پیموده است و آن را دایر گذشته از روز خوانند. از آنجا که خورشید در هر ساعت 15 از مدار خود را می پیماید، اگر این تفاضل مثلاً 82 باشد، با محاسبة زیر مقدار زمانی که از برآمدن آفتاب گذشته است ، به دست می آید:

5 ساعت و 28 دقیقه = 82 15

(نک: بیرونی ، التفهیم ، 300-301، 305-306؛ صوفی ، 52؛ نصیرالدین ، 9-10).

● اسطرلابهای به جا مانده

از اسطرلابهای قدیم یونان نمونه ای به جا نمانده است ؛ اما مسلمانان پس از آشنایی با این ابزار هزاران اسطرلاب ساختند که از آن میان شاید در حدود 800 نمونه باقی مانده باشد. شمار اندکی از این رقم مربوط به دوران شکوفایی دانش نجوم در جهان اسلام ، و بقیه مربوط به سده های بعد، یعنی دورانی است که هیچ گونه نوآوری قابل ذکری در کار نبوده است . در حقیقت ، چنانکه گفته شد، جهان اسلام طی همان دوران به چنان اوجی در این فن دست یافته بود که تا قرنها پس از آن ، برای دانشمندان هیچ ملتی دست یافتنی نبود (هارتنر، 2535 ؛ کینگ ، مجموعه ها ، .(106 در مجموع ، اسطرلابهایی که در ایران ، یا به دست صنعتگران ایرانی ساخته شده ، در دقت هندسی و زیبایی بسیار برتر از اسطرلابهای ساخت دیگر اقوام تشخیص داده شده اند. دقت و صحت اسطرلابهای ساخت ایرانیان ، بیشتر از آن روست که این اسطرلابها به دست خود اخترشناسان ایرانی و یا زیر نظر ایشان ساخته می شده اند (نک: هارتنر، همانجا).

برپایة یکی از گزارشها از مجموع 165 اسطرلاب کهن مربوط به مشرق زمین که با دقت موردبررسی قرار گرفته اند، 65 نمونه ساخت ایرانیان ، 27 نمونه ساخت مسلمانان هندوستان ، 8 نمونه ساخت هندوان ، 21 نمونه ساخت عربها (یعنی مصریان ، سوریان و عراقیان )، و 42 نمونه ساخت صنعتگران اسپانیا و مسلمانان شمال افریقا، و دو نمونه ساخت یهودیان است . به طوری که ملاحظه می شود در این فهرست ایرانیان در رأس قرار دارند (همانجا).

بیشتر آنچه از اسطرلابهای کهن باقی مانده است ، در موزه های بزرگ اروپا به ویژه در انگلستان ، اسپانیا، ایتالیا نگهداری می شود (فرنسیس ، 9-10؛ هارتنر، 2535 ,2532 ؛ کینگ ، همانجا).

مورلی 1 بر آن است که کهن ترین اسطرلاب موجود ساخت احمد بن خلف مروزی است و در 293ق /906م برای مقتدر، خلیفة عباسی ساخته شده است ، اما درِکِر2 تاریخ ساخت آن را 339ق /950م می داند و آ. داسکیو3 بر آن است که این اسطرلاب در سدة 12 یا 13م از روی یک نمونة قدیمی ساخته شده است (هارتنر، .(2532

احتمالاً کهن ترین اسطرلابی که تاکنون باقی مانده ، در 374ق /984م به دست دو برادر اصفهانی به نامهای احمد و محمد بن ابراهیم در اصفهان ساخته شده است . این اسطرلاب که به رغم کهنگی ، مهارت سازندگانش را به خوبی نشان می دهد، در موزة اشمولین ا کسفرد نگهداری می شود (همانجا).

اینک از چند اسطرلاب دیگر نیز که جالب توجه شمرده شده اند، یاد می شود:

1) اسطرلاب محمد بن ابی القاسم بن برکان ، ساخته شده در 496ق / 1103م . این اسطرلاب در موزة تاریخ علم در فلورانس نگهداری می شود (نک: همو، .(2535

2) اسطرلاب حامد بن محمود اصفهانی ، ساخته شده در 547ق / 1152م . این نمونه نیز در موزة تاریخ علم در فلورانس نگهداری می شود (همانجا).

3) یک اسطرلاب قدیمی که تاریخ ساخت آن معلوم نیست ، ساخته شده در اندلس که در نورمبرگ نگهداری می شود (کینگ ، همان ، .(108

4) اسطرلاب محمد بن سهلی ، که در 483ق /1090م در والنسیا ساخته شده ،و اکنون در مؤسسةاسمیتسون واشینگتن نگهداری می شود (گلدشتاین ، .(19

5) اسطرلاب احمد بن کمال ، که ظاهراً کهن ترین اسطرلابی است که در دارالا ثار العربیة بغداد نگهداری می شود. تاریخ ساخت آن معلوم نیست ، ولی از نوشته های آن که به خط کوفی است ، چنین می نماید که در سدة 4ق ساخته شده است (فرنسیس ، 12

● تألیفات در زمینة اسطرلاب

آگاهی از آثاری که پیش از اسلام دربارة اسطرلاب نوشته شده ، بسیار اندک است . بطلمیوس در کتاب پنجم مجسطی (ص بخش کوتاهی با عنوان دربارة ساختمان اسطرلاب آورده است که چنانکه گفتیم ، در حقیقت به ذات الحلق مربوط می شود ( پاولی ، ؛ II(2)/1798 تومر، 323 )؛ اما در منابع اسلامی کتابی مستقل دربارة اسطرلاب نیز به وی نسبت داده شده که موردتوجه مؤلفان کتابهای تاریخ علم قرار گرفته است . یعقوبی (ص 112-113) از اثری در این زمینه نام می برد که احتمالاً در سدة 2ق /8م به عربی ترجمه شده است . این نسخه بر جا نمانده است ، اما ترجمه های لاتین و عبری کتابی دربارة اسطرلاب در دست است که بطلمیوس مؤلف آن شمرده می شود (اشتاین اشنایدر، 216 ؛ نیز نک: V/173, GAS, .(183-184

در منابع کهن عربی اثری نیز با عنوان رسالة فی العمل بالاسطرلاب به تیون اسکندرانی که از شارحان آثار بطلمیوس به شمار می رود، نسبت داده شده است (ابن ندیم ، 328؛ قفطی ، 108؛ تومر، همانجا؛ نیز نک: V/180-183 .(GAS,

از یوحنای نحوی رسالة ارزشمندی دربارة شیوة ساختن و کاربرد اسطرلاب به زبان یونانی برجا مانده ؛هارتنر، I/421-422 ) 2532 ؛ تومر، همانجا).

در منابع عربی همچنین از ابیون بطریق که شاید اندکی پیش از اسلام می زیسته ، به عنوان مؤلف رساله ای در اسطرلاب به زبان یونانی ،و نیز نخستین کسی که اسطرلاب مسطح ساخته است ،یاد می شود.گفته می شود که رسالة وی شامل 157 باب بوده ، و ثابت بن قره آن را به عربی درآورده است . شایان ذکر است که در رسالة المقیاس المرجح فی العمل بالاسطرلاب که اشتباهاً به بیرونی نسبت داده شده است ، گفته می شود که ثابت بن قره در رساله ای با عنوان العمل بالاسطرلاب ، ابرخس را مبتکر اسطرلاب کروی و نیز اسطرلاب مسطح شمرده ، و در عین حال به تسطیح اسطرلاب توسط لاب اشاره کرده است . این سخن از آن رو شگفت می نماید که یگانه رسالة منسوب به ثابت بن قره با عنوان یاد شده ، همان ترجمة رسالة ابیون بطریق است و داستان لاب ، ویژة رسایل عربی است . همچنین قابل تصور نیست که دانشمندی مانند ثابت ابن قره آن را باور کرده باشد (ابن ندیم ، 330، 342؛ بیرونی ، قطعه ای از مقدمه ...،67؛ نیز نک: کینگ ، ریشه ، 52 ,51 ؛ قفطی ، 97؛ .(GAS,VI/163 رساله ای نیز به زبان سریانی در وصف اسطرلاب از سِوِروس سبوخت 1، اسقف قنسرین (سدة 1ق /7م ) در دست است (هارتنر، تومر، همانجاها؛ سارتن ، .(I/493

از مجموعة شواهد چنین برمی آید که پیش از آشنایی مسلمانان با اسطرلاب ، شمار اخترشناسانی که به پژوهش و تألیف دربارة این ابزار اهتمام می ورزیده اند، چندان زیاد نبوده ، و در نتیجه رسایل چندانی هم در این زمینه نوشته نشده است ، در حالی که طی دوران شکوفایی دانش نجوم در سرزمینهای اسلامی ، صدها رساله دربارة اسطرلاب تألیف شد. شمار آنچه از این رساله ها به جا مانده ، از 200 متجاوز است که بیشتر آنها نیز مورد بررسی قرار نگرفته اند (فرنسیس ، 9-10؛ عواد، 155؛ کینگ ، مجموعه ها ، .(166

کهن ترین رساله ای که در جهان اسلام دربارة اسطرلاب نوشته شده ، الجامع فی الاسطرلاب علماً و عملاً نام دارد و به جابر بن حیان منسوب است . ابن مشاط سرقسطی (سدة 5ق /11م ) این رساله را که گویا شامل هزار مسأله بوده ، در قاهره دیده ، و آن را بی همانند یافته است (صاعد، 61؛ قفطی ، 160-161؛ زوتر، 3 ؛ VI/134 .(GAS, جملاتی از این رساله در غایةالحکیم منسوب به مجریطی نقل شده است (همانجا). اینک از مهم ترین آثاری که در این زمینه نوشته شده است ، یاد می شود:

1) العمل بالاسطرلاب ، یا صنعة الاسطرلاب و العمل به ، از ماشاءالله یهودی . چنانکه پیش تر اشاره شد، اصل عربی آن از میان رفته ، اما ترجمة لاتین آن باقی مانده است . این ترجمه در سده های میانه در اروپا بسیار متداول و موردتوجه بوده است . در حدود 200 نسخة خطی از این ترجمه در دست است و از 1503 تا 1583م چندین بار به چاپ رسیده است ؛ اما به رغم اهمیت و شهرت بسیاری که داشته ، بررسی قابل توجهی دربارة آن صورت نگرفته است (ابن ندیم ، 333؛ زوتر، 6 -5 ؛ کونیچ ، ؛ X/42 کینگ ، ریشه ، .(47-48

2) العمل بالاسطرلاب المسطح ، از ابراهیم بن حبیب (ابن ندیم ، 332؛ زوتر، 3 ؛ نالینو، 147- 148).

3) العمل بالاسطرلاب ، از محمد بن موسی خوارزمی (ابن ندیم ، همانجا؛ زوتر، .(10 و یدمان بخشی از این رساله را که تصور می شد از میان رفته باشد، در میان نسخه های خطی برلین یافت و به آلمانی ترجمه کرد (شوی ، .(II/747

4) العمل بالاسطرلاب ، از احمد بن عبدالله مروزی (ابن ندیم ، 334؛ قفطی ، 170؛ زوتر، .(12

5) العمل بالاسطرلاب ، از علی بن عیسی منجم (ابن ندیم ، 342؛ زوتر، .(13 این اثر در 1912م در بیروت به چاپ رسید. کارل شوی آن را به آلمانی ترجمه کرد و در 1927م در مجلة ایزیس منتشر ساخت (شوی ، .(II/613-628

6) برهان صنعة الاسطرلاب ، از محمد بن صباح و ابراهیم بن صباح (ابن ندیم ، 335؛ قفطی ، 59؛ زوتر، .(19

7) رسالة فی عمل الاسطرلاب ، از محمد بن موسی بن شاکر (بیرونی ، استیعاب ، گ 56 الف ؛ زوتر، 20 ؛ نیز نک: VI/147 .(GAS,

8) رسالة فی العمل بالاسطرلاب ، از حامد بن علی واسطی . نسخه ای از آن در کتابخانة احمد ثالث موجود است (نک: همان ، .(VI/207

9) رسالة فی الاسطرلاب ، از ابراهیم بن سنان . این اثر در 1362ق در حیدرآباد دکن چاپ شده است .

10) العمل بالاسطرلاب ، از عبدالرحمان صوفی . این اثر در 1381ق از روی نسخة خطی کتابخانة ملی پاریس که ناقص ، و تنها شامل 386 باب است ، در حیدرآباد دکن چاپ شد. در 1406ق /1986م چاپ تصویری نسخة دیگری از آن ، شامل 402 باب در اشتوتگارت انتشار یافت . این نسخه در همان سال با ویرایش و تحقیق علی عمراوی در رباط چاپ شد. عبدالرحمان صوفی یک کتاب مفصل تر نیز دربارة اسطرلاب و شیوة کار با آن ، شامل 760 ،1باب تألیف کرده است که از کتاب منسوب به جابر بن حیان در این زمینه نیز کلان تر، و احتمالاً مفصل ترین کتابی است که تا روزگار وی در این فن تألیف شده است . متأسفانه ، بخش بزرگی از این اثر شامل 960 باب از میان رفته است ، اما تلخیصی از آن به قلم مؤلف شامل 170 باب باقی مانده است . چاپ تصویری آن نیز در 1406ق /1986م در اشتوتگارت انتشار یافت .

11) رسالة فی صنعة الاسطرلاب و العمل بها، از مسلمة بن احمد مجریطی . نسخه ای از آن در کتابخانة اسکوریال نگهداری می شود. این رساله به لاتین نیز ترجمه شده است (زوتر، 76 ؛ نیز نک: VI/226- GAS, .(227

12) رسالة فی عمل الاسطرلاب ، از ابوسعید سجزی . نسخه ای از آن در کتابخانة ملی شیراز نگهداری می شود (زوتر، 80 ؛ VI/ GAS, .(225-226

13) رسالة فی الاسطرلاب ، از کوشیار بن لبان (برای نسخه های خطی ، نک: زوتر، 84 -83 ؛ VI/248 .(GAS,

14 و 15) رسالة دوایر السماوات فی الاسطرلاب و رسالة فی الاسطرلاب ، هر دو از ابونصر منصور بن عراق (وی این دو رساله را برای ابوریحان بیرونی نوشته است ).

16) رسالة فی صنعة الاسطرلاب بالطریق الصناعی ، از همو.

17) مقالة فی منازعة اعمال الاسطرلاب ، از همو. ابونصر طی این مقاله دربارة اختلاف نظر میان ابوحامد صغانی و اخترشناسان ری در زمینة شیوة کاربرد اسطرلاب داوری کرده است .

4 اثر یاد شده (شم 14-17) در 1366ق /1947م در حیدرآباد دکن به چاپ رسیده است .

18) کتاب فی العمل بالاسطرلاب ، از ابن سمح . نسخه ای از این اثر در کتابخانة اسکوریال نگهداری می شود (همان ، .(VI/249

19) العمل بالاسطرلاب و ذکر آلاته و اجزایه ، از ابن صفار. از این اثر نسخه های خطی متعدد، و نیز دو ترجمة لاتین در دست است (صاعد، 70؛ کونیچ ، ؛ X/51 سارتن ، ؛ I/717 برای نسخه های خطی ، نک: VI/250 .(GAS,

20) اختصار علم الاسطرلاب ، از ابن مشاط سرقسطی . این اثر همراه با ترجمة اسپانیایی و توضیحات در 1884م در غرناطه چاپ شده است (نک: عواد، 156).

21) رسالة فی علم الاسطرلاب ، از بیرونی . نسخة عکسی آن در کتابخانة مرکز موجود است .

22) استیعاب الوجوه الممکنة فی صنعة الاسطرلاب ، از همو، نسخة عکسی این اثر نیز در کتابخانة مرکز موجود است (نیز نک: زوتر، .(97-98

23) الدرر فی سطح الاکر، از همو. این اثر همراه با ترجمة انگلیسی احمد دلال درج 1 مجلة تاریخ علوم عربی و اسلامی 1 چاپ شده است .

24) بیست باب در معرفت اسطرلاب ، از نصیرالدین طوسی . این اثر در 1335ش به کوشش مدرس رضوی چاپ شده است .

25) رساله در ساختن اسطرلاب ، از غیاث الدین جمشید کاشانی (نک: آستان ...، 148).

همچنین در میان کتابهای فن نجوم غالباً به شکل گسترده طی فصل یا فصولی به موضوع اسطرلاب و اجزاء آن و چگونگی کار با آن پرداخته شده است . از این جمله اند: المدخل الی علم احکام النجوم از ابونصر قمی ، افراد المقال فی امر الظلال از بیرونی ، التفهیم لاوایل صناعة التنجیم از همو، روضة المنجمین از شهمردان بن ابی الخیر رازی و جامع المبادی و الغایات فی علم المیقات از ابوعلی مراکشی . دربارة انواع ویژة اسطرلاب - که پیش تر از آنها یاد شد - نیز رسایلی نوشته شده است که به مهم ترین آنها اشاره می شود:

1) رسالة فی الاسطرلاب المسرطن ، از ابوسعید سجزی .نسخه ای از این اثر در کتابخانة آستان قدس موجود است (همان ، 49).

2) الاسطرلاب الزورقی ، از همو VI/226) .(GAS,

3) رسالة فی الاسطرلاب السرطانی المجنح ، از ابونصر عراق (همان ، .(VI/245

4) رسالة فی الاسطرلاب السرطانی المجنح ، از محمد بن نصر بن سعید. نسخه ای از این اثر در کتابخانة اسکوریال نگهداری می شود (عواد، .(177

5) رسالة فی عمل الاسطرلاب المسرطن ، از ابونصر احمد بن زریر. نسخه ای از این اثر در لیدن موجود است (زوتر، .(195


منابع مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی دانشنامه رشد ویکی پدیا جام جمشید ارسال شده توسط مرتضی باقرزاده
شبکه فیزیکی هوپا www hupaa com
Bookmark and Share
نظرات کاربران پیرامون این مقاله  
ثبت نظر شما  
 
 
 
              


 
  فروشگاه جوان امروز  
مستند تخت گازمستند تخت گاز
قیمت: 32400- 22800 تومان
ماه صیامماه صیام
قیمت: 8400- 7200 تومان
کلید بهشتکلید بهشت
قیمت: 13200- 12240 تومان
نرم افزار شادونهنرم افزار شادونه
قیمت: 9000- 7800 تومان
   تازه های ایران و جهان   
اجتماعی
پزشکی و سلامت
سیاسی
سینما و تلویزیون
موسيقي
سرگرمی
معارف اسلامی
حوادث
علم و فناوری
ورزش
استخدامی ها
هنگام صدور چک این نکات را رعایت کنید...
از چک هايي که صادر مي کنيد، اسکن يا عکس تهيه و در بايگاني خود، نگه داري...
جزئیات مراسم تشییع و ختم آیت‌الله مهدوی...
جزئیات مراسم تشییع و ختم آیت‌الله مهدوی کنی رئیس فقید خبرگان رهبری اعلام...
تحریم‌های جدید نفتی علیه ایران در آمریکا...
در حالی که چانه‌زنی‌های دیپلماتیک بر سر حذف تحریم‌های بین‌المللی علیه کشورمان...
روح آیت‌الله مهدوی‌کنی به ملکوت اعلی...
ابراهیم انصاریان رئیس دفتر رئیس مجلس خبرگان رهبری گفت: آیت‌الله محمدرضا...
 
   
برچسب ها و کلمات کلیدی