امروز کسی نیست که شخصی به نام آرتور چیلینگراوف را در روسیه نشناسد. او تبدیل به یک قهرمان ملی شده و شهرت و محبوبیتی همانند یوری گاگارین، اولین فضانورد روسیه و جهان پیدا کرده است.

او اولین کسی است که در سال 2007 از شکافی که در یخ های قطب شمال ایجاد شد، استفاده کرده و با زیردریایی در عمق 3500 متر و در نقطه صفر قطبی، درست در مرکز تقاطع نصف النهارات، پرچم روسیه را بر زمین و کف اقیانوس منجمد شمالی نشاند.

بدون شک این اقدام آرتور چیلینگراوف نقطه عطفی در فعالیت های ژیوپولتیکی پنج کشور همجوار قطب شمال یعنی آمریکا، روسیه، کانادا، نروژ و دانمارک که در حقیقت خود را به نوعی مالک قطب شمال می دانند، گردید.

هرچند به موجب مقررات، حقوق بین المللی عمومی سرزمین فلات قاره هر کشور به میزان 12 مایل دریایی، معادل 20کیلومتر از خط ساحلی تعریف شده است، لیکن به موجب همین مقررات، کشورها حق مالکیت بر منابع زیرزمینی سرزمین های مجاور خود را مشروط بر اینکه با حقوق کشورهای همسایه تعارض نداشته باشد تا فاصله 200مایلی از خط ساحلی دارند و کشورهایی که در حاشیه قاره ها مستقر شده اند حتی در صورتی که مشخصات و مقتضیات زمین شناسی، نشان دهنده ادامه یافتن سرزمین قاره ای تا کف طبیعی اقیانوسی باشد می توانند بر منابع زیرزمینی سرزمین های قاره ای متصل به کشور خود، حتی فراتر از فاصله 200 مایلی اعمال مالکیت کرده و بهره برداری کنند.

به همین جهت آب شدن یخ های قطب شمال و عریان شدن آب های این خلیج بزرگ و محدود بین 5 کشور، موجب شده تا کشورهای همجوار قطب شمال، شروع به نقشه برداری و مطالعات جغرافیایی کف اقیانوس کرده و درصدد پیدا کردن دلایل و مدارک و مستنداتی همچون نقشه های توپوگرافی برای الحاق سرزمین های کف اقیانوس به کشورهای خود باشند. زیرا حسب مطالعات انجام شده، یک چهارم منابع نفت و گاز کشف نشده جهان در کف اقیانوس منجمد شمالی قرار دارد و علت فعالیت کشورهای مجاور، مالکیت یافتن بر این منابع عظیم انرژی و توسعه قلمرو جغرافیایی است، از این رو ملاحظه می شود هر یک از کشورهای مجاور در حوزه فعالیت خود اقدام به حفر ده ها حلقه چاه های نفت و گاز کرده و در برخی از این حوزه ها نیز دعاوی و اختلافات جدید و متعارضی بین کشورها طرح شده است.

شکی نیست که نتیجه نهایی این قبیل مسابقات اکتشافی در کف اقیانوس قطب شمال با استخراج هیدروکربورها و سپس مصرف و احتراق آنها، موجبات افزایش گازهای گلخانه ای و گرم شدن بیشتر کره زمین و ذوب شدن سریع تر قطبی را فراهم خواهد آورد. تغییر آب و هوای کره زمین و گرم شدن تدریجی آن پدیده ای خطرناک و تهدیدکننده برای جوامع بشری است و چنانچه فعالیت های بی پروای صنعتی بشر ادامه یابد، بقای نسل های آتی به خطر خواهد افتاد. مطالعه دانشمندان نشانگر این واقعیت است که همه ساله حدود شش میلیارد تن آلودگی کربنی در نتیجه فعالیت های بشری وارد اتمسفر زمین می شود.

نگاهی گذرا بر یافته های مطالعات ماهواره ای و بررسی روند ذوب یخ های قطب شمال، حاکی از آن است که یخ های قطب شمال (برخلاف پیش بینی های قبلی که دوره ذوب یخ ها یکصدسال برآورد شده بود) تا قبل از سال 2030 کاملا ذوب خواهد شد، زیرا سطح گسترش یخ ها در سال 1980، حدود 1/3 میلیون مایل مربع بوده که به ترتیب در سال 1990 به 39/2 و سال 2005 به 16/2 و سال 2008 به 81/1میلیون مایل مربع کاهش یافته است.

تغییرات آب و هوایی زمین، تاثیرات نامطلوب دیگری را در تولید و گسترش توفان ها و گردبادهای مخرب دریایی و وقوع فجایع طبیعی همچون سیل و خشکسالی برجای گذاشته است که روند شکل گیری آن رو به گسترش است.

دانشمندان عقیده دارند که ذوب شدن یخ های قطبی همزمان با وقوع توفان های دریایی خطرناک و سایر پدیده های نامساعد طبیعی به علت تجمع گازهای کربن دار نظیر منوکسید کربن (CO)، دی اکسیدکربن (CO2)، متان (CH4) و بخار آب و... در جو کره زمین موجبات تشکیل سقف و پوششی گلخانه مانند را فراهم آورده و این گازها همانند پوششی از خروج بخشی از اشعه و گرمای خورشید جلوگیری کرده و گرمای بیشتری از خورشید را زیر این سطح گلخانه ای مانند نگه می دارند. در حالی که قبل از شدت یافتن فعالیت های صنعتی، بخشی از گرما و نور خورشید در اثر تشعشات خورشیدی به تله افتاده است.

همچنین دانشمندان معتقدند که برای جلوگیری از این روند، تجزیه گازهای گلخانه ای و جذب و انبار کردن کربن موجود در فضا، ضرورت دارد.

تحقیقات علمی و نگرانی های روزافزون دانشمندان کشورهای مختلف جهان در خصوص افزایش بی رویه گازهای گلخانه ای و گرم شدن بیشتر کره زمین و تاثیرات نامطلوب آن موجب پیگیری این مساله مهم از سوی سازمان ملل متحد شده و نهایتا با توجه به اجماع جهانی دانشمندان، زمینه تصویب پروتکل کیوتو در سال 1997 فراهم گردید. به موجب مقررات این پیمان، کشورهای عضو متعهد گردیده اند که از حجم تولید گازهای گلخانه ای که در نتیجه فعالیت های صنعتی آنها ایجاد می شود نسبت به میزان تولید این گازها در سال 1990 به مقدار 7/5 درصد بکاهند. در این پروتکل پیش بینی گردیده که به تولیدکنندگان واحدهای صنعتی و اشخاصی که موجبات کاهش گازهای گلخانه ای را فراهم می آورند، امتیازاتی اعطا شود و در مقابل، مالیات های فزاینده ای از واحدهای تولیدکننده گازهای گلخانه ای دریافت شود.

خوشبختانه کشور ایران نیز به عنوان یکی از کشورهای امضاکننده پروتکل کیوتو محسوب می شود و تعهداتی دارد که می بایستی در جهت حصول به اهداف آن همکاری نماید.

● راه حل چیست؟

با توجه به اینکه بزرگ ترین بخش این گازهای گلخانه ای، گازهای کربن دار هستند، بنابراین تجزیه گازها و گرفتن کربن آنها، موجب اصلاح اتمسفر شده و تاثیر گازهای گلخانه ای را کاهش می دهد. در اینجاست که موضوع ترسیب کردن یعنی رسوب دادن و تخلیه کربن موجود در اتمسفر، اهمیت پیدا می کند که موضوع بحث این مقاله است. کلیه دانشمندانی که تحت مدیریت و نظارت سازمان ملل متحد فعالیت می کنند، علاوه بر لزوم اعمال کنترل بیشتر جوامع بشری در تولید کمتر گازهای گلخانه ای، اعتقاد دارند که بهترین راه ترسیب کربن، درختکاری و ایجاد جنگل های مصنوعی و به طور کلی زراعت چوب و فعالیت در حوزه صنایع چوب است زیرا بخش اعظم مواد تشکیل دهنده چوب را کربن تشکیل می دهد، به طوری که اگر چوب با احتراق ناقص مواجه شود، کربن آن به صورت زغال چوب، نمایان می شود و مشخص می شود که حجمی از چوب را کربن تشکیل می دهد. بررسی های به عمل آمده حاکی از آن است که برای تولید هرمترمکعب چوب، 900 کیلوگرم CO2 (دی اکسیدکربن) جذب می شود. درخت، CO2 را از هوا می گیرد و آن را با کمک اشعه خورشید و آبی که از زمین می گیرد در یک فرآیند فتوسنتز تبدیل به چوب می کند. بنابراین تولید چوب زراعت چوب بهترین راه کاهش گازهای گلخانه ای و از بین برنده آلودگی های کربنی است. امری که آینده جوامع بشری بدان وابسته است.

دومین راهکار موثر در کاهش آلاینده های کربنی، استفاده از چوب به جای سایر مصالح ساختمانی نظیر آهن، فولاد، آلومینیوم، پلاستیک، سیمان و... می باشد. زیرا با جایگزین شدن چوب به جای سایر مصالح ساختمان پیش گفته، تقاضا برای تولید آنها کاهش می یابد. مطالعات علمی دانشمندان ثابت کرده است که به طور میانگین برای تولید هر مقدار از مصالح ساختمانی نظیر فولاد، آلومینیوم، سیمان، پلاستیک و... که جایگزین مصرف یک مترمکعب چوب می گردند، به طور میانگین 1100کیلوگرم CO2 تولید و وارد جو زمین می شود. بنابراین چوب جایگزین شده برای سایر مصالح ساختمانی از تولید دو تن گاز کربنیک جلوگیری می نماید که 900کیلوگرم آن جذب مستقیم گاز CO2 و 1100 کیلوگرم نیز با ممانعت از تولید CO2 از طریق جایگزینی است.

ممکن است این سوال در اذهان شکل بگیرد که جایگزین شدن چوب به جای سایر مصالح ساختمانی موجب قطع بیشتر درختان و تخریب احتمالی جنگل ها می شود، بنابراین آیا خاصیت جایگزینی چوب در تضاد با خاصیت ترسیب کردن چوب نیست؟

پاسخ علمی دانشمندان گویای این واقعیت است که درختان نیز نظیر انسان ها دارای دوره عمر محدودی هستند. درختان در دوران جوانی و رشد با صرف کمترین انرژی، توانایی جذب کربن بسیار زیادی را دارند در حالی که این توانایی در مراحل خاتمه رشد و دیرزیستی درخت به تحلیل رفته و در مرحله پایان عمر درخت، نه تنها کربنی جذب نمی شود بلکه کربن جذب شده در درخت نیز از طریق پوسیدن و فعل و انفعالات شیمیایی آزاد شده و وارد فضا می شود. بنابراین درختان موجود در طرح های جنگلداری بایستی در مرحله دیرزیستی بریده شده و فضای اشغالی آنها به درختان جوان تخصیص یابد و از همین جا است که زراعت چوب و اجرای طرح های جنگلداری نوین بر پایه اصول علمی و فنی پا می گیرد. در امر زراعت چوب و جنگلداری علمی، دوره کاشت و داشت و برداشت براساس مقتضیات جغرافیایی و گونه درختان مشخص شده و تولید چوب در یک برنامه صحیح و منظم علمی و منطقی شکل می گیرد که با توجه به توجیهات فنی و اقتصادی و درآمدزایی و ایجاد اشتغال موثر، نه تنها لطمه ای به موجودی چوب کشورها وارد نمی شود، بلکه با درآمدزایی موثر آن موجبات گسترش این صنعت و تولید بیشتر چوب فراهم می شود.

موضوع جدیدی که در کنفرانس بین المللی ترسیب کربن که در اول سپتامبر سال 2009 در بروکسل برگزار گردید، فراهم نمودن زمینه حمایت قانونی از صنایع چوبی است که به عنوان ماده اولیه بتوانند جایگزین سایر مصالح ساختمانی شوند. در این کنفرانس توصیه و پیش بینی گردیده که موضوع بسیار مهم کاهش تولید گازهای گلخانه ای ناشی از جایگزینی چوب و فرآورده های چوبی نظیر اوراق فشرده چوبی (نیوپان، MDF، فیبر سخت، تخته لایه و...) در دستور کار اجلاس های بین المللی ترسیب کربن خصوصا اجلاس کپنهاک که از 7 تا 18 دسامبر 2009 در کشور دانمارک برگزار خواهد شد، قرار گرفته و نقش این صنایع سبز و حسابداری میزان ترسیب کربن در کاهش تولید CO2 به عنوان الحاقیه ای به پروتکل کیوتو اضافه شود تا متعاقبا با تصویب طرح یا لایحه قانونی، زمینه حمایت های بیشتر دولت ها از امر زراعت چوب و صنایع سبز کاهش دهنده تولید کربن نظیر صنایع اوراق فشرده چوبی از طریق معافیت های مالیاتی و اعطای کمک های مالی، اعتباری، واگذاری زمین و تسهیلات و... فراهم شود.